حاشیه آبراههای بین المللی، مسیر توسعه آینده ایران
تین نیوز | این گزاره که ایران در طول تاریخ قله تمدن منطقهای که هم اکنون آسیای غربی نامیده می شود بوده و تحولات درونی آن همواره تحولات دیگر کشورهای این حوزه را موجب شده، واقعیتی انکارناپذیر است. این سخن که کشورمان از ناحیه همسایگان در معرض حملات این قوم یا آن قبیله بوده هم واقعیتی آشکار است.
اما همین دو نکته مهم یعنی نقش محوری ایران به عنوان مرکز تمدنی منطقه از یک سو و حملات متعددی که به دلایل مختلف به این کشور شده از سوی دیگر، باعث گردیده که حکام و فرمانروایان در طول تاریخ سیاست هایی اتخاذ کنند که ظرفیت کشورمان را برای توسعه و تحول پارادایمیک محدود نماید.
در حقیقت نگرانی از بروز حملات و تهدید امنیتی کشور از ناحیه مرزها و حوزه های پیرامونی باعث شده که طی چندصد ساله اخیر همواره مناطق مرکزی کشور مثل تهران و قزوین و اصفهان و... مرکز توجه و محل استقرار صنایع مهم و حتی مبنای انتخاب به عنوان پایتخت قرار گیرند.
برخی از کارشناسان ژئوپولیتیک کشورمان تا همین چند دهه قبل حتی احداث هرگونه خط آهن یا مسیر جادهای از مرزها به سوی شهرهای مرکزی را خطرناک و تهدیدزا توصیف می کردند. این نگاه و رویکرد کلان به مرزها، مبنای اشتباهات بزرگ و استراتژیک در تعریف توسعه و برنامه ریزی برای آینده بوده است . طرفه آن که بسیاری از صنایع کشور در نقاطی تأسیس شده اند که نه به بازار مصرف نزدیک اند و نه به محل تولید مواد خام و نه به محل بنادر صادراتی!..
توسعه در پرتو پارادایمهای در حال شکل گیری
هم اکنون نظام ها سعی دارند با توسعه مبانی آینده پژوهی و برنامه ریزی مبتنی بر نگاه به آینده و با پایش و بررسی روندهای جهانی در عرصه های اجتماعی، اقتصادی و علمی و فناوری، سیاست هایی اتخاذ نمایند که در راستای روندهای توسعه ای باشند و جامعه خود را همپا با پیشرفت های جهانی به پیش برد. پارادایم های نوینی که در دنیا حاکم شده اند و یا در آینده نزدیک حاکم خواهند شد، چهره جهان را تغییر خواهند داد و تغییرات بزرگ جامعه شبکهای، اقتصاد شبکه ای و فضای شبکهها را موجب خواهند شد .
اقتصاد شبکه ای خود هم تحولات بزرگی را در حوزه های مختلف به همراه آورده و خواهد آورد. ادبیات جدید در حوزه ژئوپولیتیک و ژئواکونومیک به شکل گیری پارادایم جدیدی در اقتصاد شبکه ای اشاره دارد مبنی بر این که در دنیای آتی "جهان شهر"ها عناصر اصلی تاثیر گذار بر اقتصادها و فرهنگ ها و در حقیقت شکل دهنده فرهنگها و اقتصادها خواهند بود. این "جهان شهر"ها در پارادایم فوق با برخورداری از زیرساخت های مناسب حمل ونقلی، مدیریتی، ارتباطی و اطلاع رسانی، محور و مرکز مناطق و کشورهای اطراف خود خواهند گردید. براساس این پارادایم در حال شکل گیری، در آینده مرزهای جغرافیایی
فیزیکی کمرنگ و کشورها به تعداد جهان شهرهای آن ها شناخته خواهند شد. در این حالت "جهان شهر"ها در قالب نماد کشور میزبان و به عنوان متروپول کشورهای اطراف خود عمل خواهند کرد .
بررسی روندهای آتی نشان می دهد که در آینده حوزههای تخصصی برای این "جهان شهر"ها تعریف خواهند شد و "جهان شهر"ها بر اساس قابلیتها و توانمندی های محیطی خود در سه محور مالی، تولیدی و مدیریتی یا ترکیبی از این سه تقسیم بندی خواهند گردید. در این حالت یك كشور اگر "جهان شهر" تعریف شده ای با مختصات مشخص آن نداشته باشد زیر مجموعه اولین "جهان شهر" كناری خود خواهد گردید. به این معنا، تمامی کشورهای اطراف یک "جهان شهر" در حقیقت به مثابه محیط پیرامونی و منشأ قدرت اقتصادی، مدیریتی و حمل و نقلی آن جهان شهر در فعالیت های اقتصادی و شبکهای جهانی آن
خواهند بود. از این رو، داشتن یک دفتر اصلی کاری در یک "جهان شهر" برای بنگاههای اقتصادی کشورهای منطقه برای اینکه بتوانند در صحنه ای بین المللی فعالیت نمایند یک ضرورت خواهد شد.
هم اینک در منطقه ما "استانبول" و "دبی" به شدت در تلاشند كه خود را به عنوان "جهان شهر" منطقه و متروپول كشورهای منطقه مطرح نمایند. در این حالت چنانچه ایران "جهان شهر" تعریف شده ای نداشته باشد به زیر مجموعه اقتصادی این دو متروپول تبدیل خواهد شد. نکته آنکه در این حالت کل توانمندی های ایران در قالبی یکسویه و به عنوان یکی از عناصر پیرامونی (احتمالاً با ظرفیتی فراتر از خود متروپولها اما به عنوان زیرمجموعه آن) از سوی این دو متروپول قابل بهره برداری خواهد بود.
برخورداری "جهان شهر"ها از امکانات ارتباطی و حمل و نقلی از مهمترین ویژگی های آنها به شمار می آید. "استانبول" و "دبی" هر دو دارای این ویژگیها هستند؛ چراکه هر دو در کنار آب های آزاد قرار دارند و شبکههای مختلف حمل و نقلی و زیرساخت های ارتباطی مناسبی را فراهم آوردهاند. از دیگر امکانات این "جهان شهر"ها توان مدیریتی بالای آن ها و وجود قوانین مناسب مدیریتی محیط پیرامونی است.
مقامات دو "جهان شهر" در حال شکل گیری "دبی" و "استانبول" همچنین سعی کردهاند که جدا از زیرساختهای فیزیکی، ابزارها و ملزومات حقوقی، قانونی، مالی و اجرایی مناسب برای تسهیل حضور تمامی بنگاه های اقتصادی، اعم از تولیدی، خدماتی و مالی و بانکی را فراهم نمایند.
ناگفته پیداست که این امر در کنار تحریم ها و عقب افتادگی های ما در ایجاد "جهان شهر" باعث گردیده بسیاری از شرکت های ایرانی طی دهه های اخیر به دنبال ایجاد یک دفتر کار و فعالیت در این دو "جهانشهر" باشند. برخی از شرکت های ایرانی حتی با بهره گیری از امکانات و تسهیلات اعطایی این "جهان شهر"ها کالای خود را در حاشیه آن ها تولید و به ایران صادر می کنند!
علاوه بر "استانبول" و "دبی"، باید گفت که "قطر" و "بحرین" هم در صدد سرمایه گذاری برای تعریف پایتختهای خود به عنوان "جهان شهر" هستند. این دو شیخ نشین حاشیه خلیج فارس با وجود برخی محدودیتها پیشرفتهایی هم داشته اند.
آینده توسعه ایران
گرچه مفهوم اقتصاد شبکهای و لزوم توسعه ایران از طریق آبراههای بین المللی در نیم قرن پیش هنوز مطرح نبوده، اما از همان زمان تلاش های غیر مستمر و با فراز و نشیب برای ساماندهی جزایر کیش ، قشم و چابهار به عنوان قطبهای اقتصادی صورت گرفته است. منطقه آزاد کیش به عنوان مرکزی تجاری- تفریحی و قشم به عنوان مرکزی صنعتی تعریف شده و اقداماتی هم برای سرمایهگذاری در این مراکز بر مبنای جذب سرمایه خارجی صورت گرفته است .
اما برای توسعه آتی ایران باید قالب های ذهنی به جا مانده از گذشته را از میان برداشت. برای جلوگیری از عقب ماندگی از روندهای اقتصادی فراروی منطقه و قرارگرفتن در زیرمجموعه های قطب های منطقه ای، توسعه آتی ایران را باید به صورتی کلی و فراگیر در کنار آبهای آزاد جستجو کرد. برای برخورداری اقتصاد ایران از جایگاه مناسب در اقتصاد شبکه ای جهانی باید حضور کشور در کنار آب های آزاد پررنگ شود و توسعه آتی آن به سمت و سوی توسعه جنوب در کنار آبراه های بین المللی آنهم جنوب شرقی ایران معطوف گردد. باید تا دیر نشده با بهره گیری از توان و ظرفیت داخلی و جذب سرمایهگذاری خارجی
حداقل دو "جهان شهر" در کنار آبهای بین المللی جنوب کشور ایجاد کرد. این جهان شهرها باید به گونه ای باشند که از مزیت رقابتی برخوردار باشند.
تخصیص بودجه و تمرکز بر توسعه جنوب ایران می تواند به قرن ها بی توجهی به این مناطق خاتمه داده، موجب ایجاد شغل، رفع فقر و تهدیدهای امنیتی ناشی از آن و ایجاد توازن بهتر در توسعه کشور شود. این امر همچنین کشور را از نیاز به "جهان شهر"های اطراف برای ایجاد ارتباط با اقتصاد جهانی بینیاز می کند و اقتصاد ما را از الزام به فعالیت در قالب زیرمجموعه قطب های منطقهایرها می سازد.
ایجاد حداقل دو "جهان شهر" در این سوی تنگه هرمز و در کنار آب های دریای عمان، با توجه به کاهش چشمگیر فاصله حمل ونقلی و کشتیرانی و صرفهجویی در هزینه های طی مسیر آبی، کاهش هزینههای بیمهای و نیز کاهش فاصله جغرافیایی با کشورهای منطقه خاصه آسیای میانه، این مزیت را خواهد داشت که این "جهان شهر"ها بتوانند به عنوان محور ارتباطی جهان با افغانستان، ترکمنستان، تاجیکستان، ازبکستان هم تعریف شوند و به اصطلاح قطب منطقه گردند. بدیهی است که نقطهیابی برای ایجاد این دو "جهان شهر" در جنوب شرقی کشور کاری تخصصی است، هرچند که تحقیقات قبلی سازمانهای
تحقیقاتی بین المللی چابهار را به عنوان یکی از نقاط دارای شرایط لازم از نظر کمترین فاصله با کشورهای یاد شده برای اینکار معرفی کرده است.