جاهطلبی ۵۰ میلیارد دلاری چینیها در آمریکای لاتین
تین نیوز | اتصال دو اقیانوس اطلس و آرام، آرزوی سالهای بسیار دور دریانوردان بوده است. قاره آمریکا همچون سدی در مسیر عبور کشتیها در میان دو اقیانوس قرار دارد و برای رسیدن از یک سو به سوی دیگر باید مسیر کشتیها از جنوب قاره تغییر کند و پس از آن بار دیگر به سمت شمال برگردد، پروسهای زمانبر و البته به هنگام طوفانهای موسمی دو اقیانوس بسیار خطرناک.
به همین دلیل بود که ایده اولیه ساخت کانالی از میان قاره آمریکا برای اتصال دو دریا در قرن شانزدهم مطرح شد که البته بینتیجه ماند تا سرانجام یک قرن پیش کانال پاناما ساخته شد و توانست تحولی در دریانوردی تجاری ایجاد کند.
این کانال که امسال یکصد سالگی خود را جشن میگیرد، شاید دیگر تنها مسیر دسترسی درونقارهای دو اقیانوس نباشد؛ چرا که چینیها در یک اَبرپروژه ساختوساز، قصد دارند کانالی به موازات آن، اما در نیکاراگوئه بسازند، کانالی بلندتر و بزرگتر از پاناما که میتوان آن را همچون مُهر چین بر پیشانی آمریکای لاتین دانست، پروژهای که همچون ابعادش، جنجالهای بسیاری هم به دنبال داشته است.
چینیها در سالهای اخیر به لطف پیشرفتهای چشمگیر اقتصادی، پروژههای بلندپروازانه زیادی را اجرا کردهاند و البته تلاش دارند تواناییهای خود را - نه در خاک این کشور- که در سایر کشورهای جهان هم به نمایش بگذارند. اما حتی با این معیارها هم اجرای پروژهای 50 میلیارد دلاری از سوی یک شرکت خصوصی چیني، پروژه بسیار جاهطلبانه به نظر ميرسد و شرایط وقتی پیچیدهتر میشود که بدانیم قرار است دو اقیانوس اطلس و آرام از طریق یک کانال به یکدیگر متصل شوند.
این دقیقا کاری است که گروه Hong Kong Nicaragua Canal Development یا به اختصار HKND قصد انجام آن را دارد و کلنگ آغاز آن هم در 22 دسامبر سال 2014 به زمین زده شده است. براساس این پروژه، قرار است یک کانال 290 کیلومتری با عبور از میان کشور نیکاراگوئه، دو اقیانوس را به یکدیگر متصل کند تا مسیر دریایی جدیدی برای عبور کشتیها باز شود. براساس توافق میان HKND و دولت نیکاراگوئه، این گروه چینی به ازای سرمایهگذاری و ساخت این کانال، امتیاز بهرهبرداری یکصد ساله از آن را به دست خواهد آورد و پس از آن، کانال را به دولت نیکاراگوئه تحویل میدهد.
بر اساس اعلام دولت نیکاراگوئه، با آغاز ساخت این کانال، برای 50 هزار نفر شغل ایجاد خواهد شد، ضمن آنکه حجم سرمایهگذاری پروژه و عواید ناشی از بهرهبرداری سالیانه آن میتواند درآمد سرانه ساکنین این کشور هفت میلیون نفری را به شکل قابلملاحظهای افزایش دهد.
گروه HKND که به طور ویژه برای اجرای این پروژه تاسیس شده است، توسط Wang Jing میلیاردر چینی مدیریت میشود که البته پیش از این هیچ تجربهای در زمینه ساخت پروژههای عمرانی نداشته و این دقیقا یکی از بزرگترین ضعفهای این پروژه به شمار ميرود. وی البته گروهی از مشاورین بینالمللی را به خدمت گرفته است؛ ضمن آنکه در هیات مدیره این شرکت نيز شماری از سرشناسترین نامها در پروژههای اینچنینی دیده میشود و Wang Jing هم با اتکا به چنین نامهایی است که این پروژه را مدیریت میکند.
گروه HKND به طور رسمی اعلام کرده هیچ وابستگی به دولت چین ندارد و Wang Jing هم خود را یک شهروند عادی چینی میداند که در قالب یک مجموعه خصوصی وارد این پروژه شده است، هر چند هنوز از چگونگی تامین سرمایه لازم برای این پروژه سخن چندانی به میان نیاورده؛ تا گروهی همچنان رد پای دولت چین را در این پروژه عظیم ببینند.
در کنار این، اما جنبههای فنی طرح تا حد زیادی مانند آن چیزی است که پیشتر در پاناما دیدهایم. در این جا هم به دلیل اختلاف ارتفاع در مسیر عبور کانال، قرار است از حوضچههایی استفاده شود که در آنها با بسته شدن دریچهها، به مرور ارتفاع کشتی با تزریق آب به حوضچه افزایش پیدا میکند تا پس از عبور از عرض کشور، در سوی دیگر، بار دیگر همین روند به صورت معکوس انجام شود.
روند تصویب تا آغاز اجرای این پروژه، در مقایسه با پروژههایی از این دست، بسیار کوتاه بوده؛ چرا که مطالعات مستقل این پروژه از سال 2010 آغاز شده و قرارداد آن هم دو سال پیش بسته شده و البته آغاز آن، آنقدر ناگهانی بوده که حتی معترضان را هم غافلگیر کرده است، معترضانی که به عدم بررسی مسایل زیستمحیطی در آن اشاره میکنند و البته مردمی که نگران زندگیشان هستند که با احداث این کانال تهدید میشود.
برآورد میشود حدود 30 هزار نفر باید محل سکونت خود را برای ساخت این کانال ترک کنند؛ ضمن آنکه ماهیگیران نیکاراگوئه هم اعتراضهای گستردهای را نسبت به آسیب این پروژه به صنعت ماهیگیری در این کشور مطرح میکنند.
پاسخ دولت البته در ابتدا تلاش برای توجیه مخالفان بود، اما وقتی معترضان بر مواضع خود پافشاری کردند، دولت نیکاراگوئه با خشونت پاسخ آنها را داد و کار به زد و خورد میان پلیس و مخالفان و البته دستگیریهای گسترده کشید.
ایدهای که جدید نیست
هر چند اجرای کانالی در عرض کشور نیکاراگوئه در قرن بیست و یکم مطرح میشود، اما ایده ساخت آن اصلا جدید نیست و به قرن نوزدهم بازمیگردد. اتصال دو اقیانوس، ایدهای بود که در قرن نوزدهم و با گسترش کشتیرانی تجاری مطرح شد و نیکاراگوئه نیز در کنار پاناما و البته مکزیک، از جمله کاندیداهای احداث چنین کانالی بودند تا مسیر کشتیها را برای عبور از قاره آمریکا کوتاه کنند. جالب آنکه در تمام اين طرحها، بخشی از مسیر عبور کشتیها از دریاچه نیکاراگوئه میگذشت، دریاچهای که در طرح چینیها هم همچنان محل عبور کشتیها در نظر گرفته شده است.
نخستین بار در 1825 بود که ایده این کانال مطرح شد. در آن زمان سازمانی تحت عنوان جمهوری فدرال آمریکای مرکزی در مستعمرههای اسپانیا تاسیس شده بود و در همان دوره بود که ایده عبور کانال از نیکاراگوئه مطرح شد. ساخت چنین پروژهای، آن هم در آغاز قرن نوزدهم، نیاز به توان مهندسی و پول بسیار داشت که تامین هیچ یک از آنها از سوی این جمهوری تازهتاسیس ممکن نبود. به همین دلیل آنها دست یاری به سوی آمریکا دراز کردند، کشوری که در آن زمان حدود نیم قرن از استقلال آن میگذشت و در قاره آمریکا، یک قدرت منطقهای محسوب ميشد.
طرح البته از سوی کنگره آمریکا رد شد، چرا که آنها از هزینههای بالای اجرای چنین طرحی نگران بودند؛ ضمن آنکه نمیخواستند منافع مشترکشان با بریتانیا در منطقه به خطر بیافتد و تمایل نداشتند با افزایش قدرت این جمهوری تازهتاسیس، زمینه را برای مقابله آن با انگلستان که مستعمرههایی در همان منطقه داشت فراهم کنند. هر چند سالها بعد و در آغاز قرن بیستم، آمریکاییها با خرید امتیاز کانال پاناما از فرانسه، ایدهای مشابه را این بار در پاناما اجرا کردند.
پس از آن، یک بار دیگر، ایده ساخت چنین کانالی مطرح شد و این بار آمریکاییها پیشقدم ساخت آن شدند. وجود چنین کانالی میتوانست انتقال کالا از سواحل شرقی به غربی این کشور را از مسیر دریا تسریع کند و به همین دلیل آمریکا در دهه 30 میلادی پیشنهاد ساخت این کانال را به نیکاراگوئه داد؛ طرحی که البته مورد اعتراض کشورهای کاستاریکا و السالوادرو قرار گرفت و در نهایت هم با رای دادگاه، به نفع این دو کشور مسکوت ماند.
در این میان، ایدههایی غیر از کانال هم برای اتصال دو سوی اقیانوس مطرح شد که مهمترین آنها یک خط راهآهن برای انتقال کالا و لولههای نفت میان دو سوی اقیانوس بود که به دلیل عدم تامین مالی در سال 2000 بینتیجه ماند. در این میان با روی کار آمدن انریکو بولانوس به عنوان رییسجمهور نیکاراگوئه در سال 2002، ایده ساخت کانال به شکل جدیتری دنبال شد. وی که به دنبال کاهش فقر در کشور بود، به طور رسمی اعلام کرد کشورش از ساخت کانال حمایت میکند و به این ترتیب سرمایهگذاران را برای ورود به این پروژه تشویق کرد.
این مساله یک نشانه مثبت بود؛ تا جایی که دیمیتری مدودوف، رییس جمهور آن زمان روسیه و یکی از اعضا خاندان سلطنتی امارات هم علاقه خود را به سرمایهگذاری در چنین کانالی اعلام کردند، هر چند هیچ یک از آنها در نهایت به سرانجام نرسید تا بالاخره گروه HKND برنده رقابت ساخت این کانال شد.
مخاطرات زیستمحیطی
هر چند هنوز هم در زمینه عملی بودن و البته سودآوری ساخت چنین کانالی، شک و تردیدهایی وجود دارد و در کنار آن نمیتوان به سادگی از جنبههای سیاسی ساخت چنین پروژه عظیمی در کشوری که روزگاری حیاط خلوت آمریکا بود گذشت، اما آنچه برای فعالان محیطزیست اهمیت دارد، نه صرفه اقتصادی است و نه منازعات بیپایان سیاسی. مشکل اصلی از آن جا ناشی میشود که شرکت چینی هنوز به طور مشخص هیچ طرحی برای حفاظت از محیطزیست در جریان اجرا و بهرهبرداری این طرح عظیم مطرح نکرده است و همین موضوع باعث شده بسیاری از کارشناسان محیطزیست نسبت به عواقب ساخت چنین کانالی از میان
جنگلها و آبراههها و منابع آبی نیکاراگوئه هشدارهای جدی را مطرح کنند.
البته HKND پیشتر اعلام کرده بود در قراردادی با موسسه مشاور Environmental Resources Management (مدیریت منابع زیستمحیطی) جنبههای زیستمحیطی اجرای چنین پروژهای را بررسی کرده است. آن گونه که در سایت رسمی این شرکت آمده، گروه HKND نسبت به مراقبت از محیطزیست و اجرای تمامی استانداردهای بینالمللی در طی اجرای این پروژه متعهد است، اما فعالان محیطزیست هنوز نتوانستهاند به مستندات موجود در بررسیهای گروه HKND دست پیدا کنند و همین موضع صحت اطلاعات ارائه شده از سوی گروه مشاور طرف قرارداد آنها را با تردیدهایی مواجه میکند؛ ضمن آنکه تعهد مشاور زیست محیطی این گروه
در شرایطی که عملا در استخدام سازنده پروژه است، از سوی برخی از كارشناسان مورد تردید واقع شده و برخی از آنها خواستار ارزیابی مستقل جنبههای زیستمحیطی این پروژه توسط نهادهای بیطرف هستند.
یکی از نگرانیهای اصلی، عبور کشتیها این پروژه از دریاچه آب شیرین نیکاراگوئه است. وجود چنین مسیری برای کاستن از هزینههای ساخت کانال لازم است و پیش از این نیز نمونه آن را در کانال پاناما دیدهایم؛ با این تفاوت که دریاچه Gatun که در میانههای مسیر کانال پاناما قرار دارد، یک دریاچه مصنوعی است که از ساخت سد بر روی رودخانه Chagres ساخته شده تا کشتیها بتوانند بخشی از مسیر خود را در آن طی کنند. ایده چنین مسیری در کانال نیکاراگوئه نیز وجود دارد، با این تفاوت که این بار قرار نیست دریاچهای مصنوعی برای کانال ساخته شود و طراحان این کانال قصد دارد کشتیها را
پس از افزایش ارتفاع در حوضچهها، مستقیما وارد دریاچه نیکاراگوئه کنند که یک دریاچه طبیعی و مهمترین منبع تامین آب شیرین در این کشور است.
این دریاچه که وسیعترین دریاچه در آمریکای مرکزی است، نمونههای جانوری بینظیری را در خود حفظ میکند که در این میان میتوان از یک گونه کوسه کمیاب آب شیرین نام برد؛ ضمن آنکه دیگر ماهیهای این دریاچه نیز ارزش اقتصادی و البته علمی دارند، اما ورود کشتیها اقیانوسپیما و البته مقادیری از آبهای اقیانوس میتواند به شدت بر اکولوژی این منطقه تاثیر بگذارد و عملا این دریاچه را به نابودی بکشاند. آلودگی نفتی حاصل از عبور کشتیها، یکی دیگر از نگرانیهای کارشناسان برای این دریاچه است. علاوه بر این، آسیب به حیات دریاچه به معنای بیکار شدن تعداد
زیادی از ماهیگیرانی است که هم اکنون تنها منبع درآمد آنها صید ماهی از این دریاچه است.
البته بررسیهای مشترک دو دانشمند زیستشناس از نیکاراگوئه و آلمان نشان میدهد عمق بحران بسیار بیشتر از اینها است. براساس مطالعات Huete-Pérez و Meyer، با توجه به آنکه عمق این دریاچه برای عبور کشتیهای اقیانوسپیما کافی نیست، برای افزایش عمق آن نیاز به عملیات حفاری در طی مسیر عبور کشتیها است، امری که در یک بستر آبی محصور، به معنای آلودگی بسیار بالا است كه به شدت بر کیفیت آب آشامیدنی مردم اطراف دریاچه و البته آبهای کشاورزی نيز تاثیرگذار خواهد بود.
در کنار اینها به گفته Pedro Alvarez که یک مهندس سازه و محیطزیست و استاد دانشگاه Rice است، اتصال دو اقیانوس میتواند حیات جانوری در هر دو سو را مورد تهدید قرار دهد؛ چرا که با ورود آب از یک سو به سوی دیگر، برخی گونههای غیربومی از یک سو به سوی دیگر اقیانوس وارد خواهند شد که این مساله در درازمدت میتواند به گونههای حساس آسیب وارد کند و حتی صنعت ماهیگیری را در کارائیب از میان ببرد. این اتفاق البته در کانال پاناما رخ نداده است؛ چرا که در پاناما بخش عمدهای از آب مسیر از طریق منابع آب شیرین تامین میشود، اما در نیکاراگوئه قرار است آب اقیانوس در دو سوي آن، تامین
آب حوضچههای انتقال را بر عهده داشته باشند.
باز هم پای سیاست در میان است
هر چند همه طرفهای درگیر در این پروژه بزرگ قصد دارند آن را صرفا یک پروژه اقتصادی نشان دهند، اما بدون شک نمیتوان از جنبههای سیاسی و ژئوپولیتیکی آن چشمپوشی کرد. گروه HKND البته به طور رسمی اعلام کرده هیچ ارتباطی با دولت چین ندارد و دولت چین هم تا به حال هیچ موضعگیری رسمی در قبال ساخت این کانال نداشته تا نشان دهد قصد ندارد وارد این موضوع شود، اما نمیتوان ساخت چنین پروژهای را از سوی یک شرکت چینی، کاملا بدون ارتباط با اهداف چین در مواجهه پنهانی با قدرت آمریکا دانست.
آمریکای لاتین به طور سنتی حیاط خلوت آمریکا بوده و آمریکاییها در سالهای دورتر همه تلاش خود را برای حفظ حکومتهای طرفدار خود در این بخش از جهان انجام دادهاند. این روند البته در سالهای اخیر با روی کار آمدن دولتهای مخالف آمریکا در منطقه تغییر کرده، اما آمریکاییها همچنان به تلاشهای خود برای همسو کردن دولتهای این منطقه با سیاستهای خود ادامه میدهند و مهمتر از همه به دنبال پیشگیری از گرمی روابط آنها با روسیه و چین هستند. در چنین شرایطی، حضور چین در حیاط خلوت آمریکا میتواند ضربه بزرگی به اهداف آمریکا در آمریکای مرکزی بزند.
از سوي ديگر، همزمانی اعلام ساخت این پروژه با آغاز روابط رسمی میان کوبا و آمریکا پس از نیم قرن را نمیتوان اتفاقی دانست. آمریکا که این روزها بر سر اوکراین درگیر یک جدال کامل با روسیه است، با این کار قصد دارد از نفوذ بیشتر روسیه در کوبای کمونیست جلوگیری کند. در نیکاراگوئه هم وضعیت کم و بیش یکسان است؛ در اینجا دانیل اورتگا رییسجمهور است که یک چپگرا و سوسیالیست دوآتشه محسوب ميشود و به طور علنی با آمریکا رودررو شده است. در چنین شرایطی، طبيعي است كه اورتگا بیش از گذشته به سمت شرق و به طور ویژه چین متمایل شود و حضور بلندمدت چین (حتی اگر در زیر پوشش یک شرکت
خصوصی پنهان شده باشد) را بپذيرد.
البته همین مسایل سیاسی، آینده این پروژه را هم تهدید میکند؛ اورتگا در سالهای اخیر بخشی از محبوبیت خود را از دست داده است؛ ضمن آنکه دیگر چاوز و کاسترو - دوستان صمیمی خود در این منطقه- را هم همراه خود نميبيند. با این شرایط شاید در دور بعدی انتخابات، وی و همحزبیهایش ناچار شوند قدرت را به رییسجمهوری تحویل دهند که روابط بهتری با آمریکا داشته باشد (اتفاقی که پس از موج گسترده چپگرایی و البته ناکامی نسبی آن در آمریکای لاتین، قابل پیشبینی هم هست) و با این حساب رییسجمهور جدید میتواند مانعی جدی بر سر راه پیشرفت پروژه باشد؛ چرا که قطعا حمایت
آمریکا را تنها در قبال متوقف کردن حضور گسترده چین در منطقه کسب خواهد کرد.
ارزش این همه زحمت را دارد؟
فاصله میان اعلام پروژه تا کلنگزنی آنقدر کوتاه بوده که عملا هیچکس به درستی نمیتواند اقتصادی بودن آن را تایید کند. البته دولت نیکاراگوئه دلایل خود را برای پذیرفتن چنین طرحی دارد که مهمترین آن ایجاد اشتغال و افزایش درآمد کشور است، اما در مقابل، هنوز هم بسیاری از کارشناسان صنعت حمل و نقل و البته مشاوران اقتصادی، در زمینه سودآوری و فراتر از آن، عملی بودن ساخت چنین پروژهای تردیدهایی دارند. رقم دقیق سرمایه لازم برای ساخت این پروژه هنوز نهایی نشده، اما برآوردها و اطلاعات اولیه رقمی در حدود 50 میلیارد دلار را نشان میدهد، اما آیا پرداخت این رقم سودآور هم
خواهد بود؟
اولین مشکل، وجود رقیب سرسختی به نام کانال پاناما است كه یک قرن پیش ساخته شده و از آن زمان تاکنون بدون مشکل در حال سرویسدهی به کشتیها برای عبور از آمریکای مرکزی بوده است. مهمترین مزیت کانال پاناما بر کانال نیکاراگوئه، طول کمتر آن است؛ طول کانال پاناما تقریبا یک سوم کانال نیکاراگوئه است و به این ترتیب کشتیها میتوانند خیلی سریعتر این مسیر را طی کنند. البته این مساله شاید برای کشتیهایی که از سواحل شرقی آمریکا به سمت سواحل غربی آن حرکت میکنند، مزیت زیادی نباشد؛ چرا که این کشتیها برای رسیدن به پاناما نیاز به طی مسیری دارند که شاید طول بیشتر
کانال جدید (که دسترسی به آن سریعتر است) در مقابل آن کماهمیت باشد، اما برای کشتیهایی که از بنادری غیر از آمریکای شمالی حركت ميكنند، یک مزیت بزرگ خواهد بود.
پاناما البته محدودیتهایی در حجم کشتیهای عبوری و البته وزن کشتیها دارد که بیش از هر چیز به ساختار قدمی آن باز میگردد، اما در مقابل، پاناما هم با برنامهای پنج میلیارد دلاری در سال جاری، کانال خود را توسعه داده و با بهرهبرداری از آن در سال آینده، میتواند پذیرای کشتیهایی با سه برابر وزن فعلی باشد؛ ضمن آنکه با این توسعه، میتواند در سال تعداد کشتیهای بیشتری را از عرض آمریکا عبور دهد و این رقم بنا بر اعلام مدیران رسمی پروژه، به 16هزار کشتی خواهد رسید که افزایش 20 درصدی را نسبت به وضعیت فعلی نشان میدهد.
در مقابل، کانال نیکاراگوئه از ابتدا برای پذیرش کشتیهای غولپیکر طراحی شده است. این یک مزیت بزرگ است، اما آنگونه که Paul Rodrigue، استاد اقتصاد حمل و نقل از دانشگاه Hofstra میگوید، این مزیت بزرگ شاید چندان کاربردی هم نباشد. به گفته وی، هر چند پذیرش کشتیهای بزرگتر به معنای برتری کانال جدید بر کانال پاناما است، اما مشکل آنجاست که در حال حاضر بندرهای معدودی در جهان هستند كه توان پهلوگیری و سرویسدهی به این کشتیها را داشته باشند و بدتر اینکه چنین بنادری در سواحل آمریکا وجود ندارد. به همین دلیل هم هست که برخی پیشبینی میکنند استقبال شرکتهای آمریکایی
از کانال جدید - برخلاف آنچه از سوی نیکاراگوئه و سازنده این طرح عنوان میشود- چندان زیاد نخواهد بود.
علاوه بر این، مسیر کانال جدید دقیقا از محلی میگذرد که محل عبور طوفانهای موسمی است و این مساله میتواند بر امنیت و توان سرویسدهی این کانال تاثیر منفی بگذارد. وقوع این طوفانها دقیقا یکی از دلایلی بود که آمریکا یک قرن پیش تصمیم گرفت به جای سرمایهگذاری در نیکاراگوئه، به سراغ خرید امتیاز کانال پاناما برود.
در کنار همه اینها، هزینههای بالای ساخت کانال جدید است که تردیدها را در مورد آن ایجاد میکند. ساخت چنین کانالی بزرگترین پروژه ساختوساز روی زمین است و با هزینه پیشبینی شده 50 میلیارد دلاري، پرهزینهترین آن هم خواهد بود. طول کانال بلندتر از پاناما است و بدتر آنکه، نیکاراگوئه هم کشوری مرتفعتر از پاناما است و همه اینها عواملی است که هزینه ساخت این کانال را به شدت بالا میبرد.
هنوز به طور مشخص اعلام نشده اعضا کنسرسیوم سرمایهگذار در این پروژه جاهطلبانه چه شرکتها و یا کشورهایی هستند، اما هر چه هست با چنین هزینهای، انتظارات از سودآوری این پروژه بالا است و با توجه به شرایط فعلی بعضی از کارشناسان چندان از بازگشت سرمایه آن مطمئن نیستند. ضمن اينكه فعلا تقاضا مازاد برای عبور از پاناما آنقدر زیاد نیست که بتواند ظرفیت یک کانال جدید را به طور کامل مورد استفاده قرار دهد. با این حساب شاید مالکان این کانال ناچار شدند برای جبران هزینهها، تعرفه عبور از کانال را بالا ببرند که این مساله قطعا به کاهش مشتریان کانال جدید منجر خواهد شد.
با در نظر گرفتن تمام اینها، تاسیس کانال جدید ریسک بسیار بزرگی است، اما به نظر میرسد فعلا گروه HKND در ساخت آن مصمم است. با این وضعیت باید منتظر ماند و دید در پنج سال آینده و پس از افتتاح پروژه، آیا خطوط کشتیرانی عبور از این مسیر را میپذیرند و یا پروژهای با این عظمت، به یک شکست تجاری منتهی خواهد شد؟