این کوه فقط موش میزاید!
تین نیوز | به منظور اطلاع از وضعیت صنعت تعمیر و ساخت کشتی در کشور، صندوق توسعه صنایع دریایی طی سالهای 1391 و 1392 اقدام به بازدیدهای میدانی از شیپیاردها و جمعآوری اطلاعات آنها کرده است که تحلیل اطلاعات مذکور طی گزارش حاضر ارائه شده است. در بخش نخست گزارش، آخرین وضعیت بازار این صنعت در دنیا مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته و نیازمندیهای بازار شناسایی شدهاند و پس از آن، بر اساس اطلاعات بهدست آمده از بازدیدهای میدانی و همچنین آمار اخذ شده از سایر ارگانهای دریایی کشور، سعی شده تا ظرفیتهای این صنعت معرفی شود.
شرکتهای ساخت و تعمیر شناور ایران در سه دستهبندی کلی به شرح زیر قرار میگیرند:
الف) شرکتهای بزرگ ایجاد شده توسط بخش دولتی (این شرکتها عموما توسط سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران ایجاد شدهاند)
ب) شرکتهای نظامی- تجاری
ج) شرکتهای بخش خصوصی
صندوق توسعه صنایع دریایی برای اطلاع از وضعیت کارخانههای کشتیسازی داخلی طی سال گذشته اقدام به مطالعه میدانی اکثر کارخانههای مذکور كرده و کلیه امکانات زیرساختی و تجهیزاتی کارخانهها به دقت بررسی و نقاط ضعف و قوت آنها مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. ضمن آنکه تجربیات این کارگاهها در زمینه ساخت و یا تعمیر شناور، آنالیز شده تا در صورت نیاز، اعطای تسهیلات کمبهره به منظور تقویت بخش زیرساخت و تجهیزات از طریق صندوق صورت گيرد.
ارزیابی فنی شیپیاردها داخلی
ظاهرا صندوق صنایع دریایی در بازدیدهای میدانی از شیپیاردهای داخل کشور، شاخصهای مرسوم و بینالمللی در بهرهوری آنها را مورد ارزیابی قرار داده است. شاخصهای مورد بررسی در این مطالعه میدانی شامل بررسی زیرساختهای کارخانجات، تجهیزات و کارگاهها، منابع انسانی، سیستم مدیریت و توان مالی آنها بوده است. منظور از زیرساختهای کارخانه، امكانات آبگیری و به آباندازی، زیرسازی و محوطهسازی پارکینگهای آن است و تجهیزات کارگاهی شامل تمامی کارگاههای تخصصی تعمیرات و ساخت، تجهیزات بالابر، ماشینآلات و دستگاههای موجود در کارخانه
ميشود.
همچنین در شاخص منابع انسانی، بررسی چارت سازمانی، هیات مدیره و چیدمان پرسنل در هر بخش اعم از مدیریتی، اداری و مالی، مهندسی، تکنسیسین، کارگری و انگیزه کاری مورد توجه قرار گرفته است و در کنار آن، در شاخص مدیریت، به تخصص مدیران ارشد و میزان ارتباط آنها با شرح وظایف، چارت سازمانی براساس توانمندی و تخصص مدیران و کارشناسان، برونسپاری و استفاده از پیمانکاران، مدیریت زمان در انجام تعمیرات و رضایت مشتریان، مدیریت نرمافزاری خدماترسانی و گردش کار و میزان تعهد مدیران به اهداف کوتاهمدت و بلندمدت مجموعه توجه شده است. همچنین در شاخص مالی، حجم پروژههای در
دست اقدام، میزان بدهیها و دیون بانکی، گردش مالی مجموعه و سرمایه در گردش آن مد نظر بوده است.
1- شیپیاردهای بخش دولتی
اکثر شیپیاردهای بزرگ و مجهز داخلی، با سرمایهگذاری ارگانهای دولتی ساخته شدهاند که همین امر باعث شده تا این شیپیاردها از امکان زیرساختی و کارگاهی نسبتا خوبی برخوردار باشند. ضمن آنکه اکثر کارگاههای تخصصی و تعمیراتی توسط پرسنل رسمی شیپیاردها اداره میشود. از دلایل کاهش کارایی و افزایش زمان ساخت و یا تعمیرات شناور در یک شیپیارد، عدم برونسپاری خدمات و عدم استفاده از توان پیمانکاران است. شاخص نیروی انسانی در یاردهای دولتی وضعیت مناسبی دارد، ولي در شرایطی که به علت بازدهی پایین، سرعت کم و در نتیجه عدم اطمینان مالکان به آنها، امکان
جذب مشتری توسط این یارها کم شده، تعداد زیاد پرسنل و تعهد پرداخت ماهانه حقوق و دستمزد، خود به مشکلی بزرگ برای آنها تبدیل شده است.
2- شیپیاردهای بخش خصوصی
آمارها نشان میدهد بیش از 90 درصد تعداد شناورهای ثبت شده در کشور در سایز متوسط و کوچک با تناژ ناخالص کمتر از 5000 است. عدم توجه به مساله فوق و اعطای تسهیلات بدون برنامهریزی بلندمدت در این حوزه، در چند ساله اخیر باعث شده تا افراد زیادی از بخش خصوصی با سرمایهگذاریهای ناکافی، اقدام به احداث یاردهای تعمیرات و ساخت کشتی نمایند. اکثر این شیپیاردها به علت کمبود سرمایه در همان قسمت تکمیل زیرساختهای کارخانه رها شده و اقدامی برای احداث کارگاههای تخصصی و خرید ماشینافزار آن نشده است. در عين حال، عدم توانایی شیپیاردها در جذب مشتری و کسب درآمد، موجب
کاهش چشمگیر نیروی پرسنلی و کیفیت خدمات آنها شده است.
بازار داخلی صنعت کشتیسازی
کشور ایران در مجموع با تناژ 3/15 ميليون DWT حدود 95/0 درصد حجم ناوگان جهان را در اختیار داشته و در جایگاه 23 جهان میباشد که حدود 10 میلیون تن از این ظرفیت، مربوط به تانکرهای حمل مواد نفتی است. همچنین طبق آمار ارائه شده توسط موسسه کلارکسون، در سال 2013 میلادی کشور جمهوری اسلامی ایران دارای 229 فروند شناور اقیانوسپیما بوده که از این تعداد 108 فروند با پرچم ایران و الباقی با پرچم کشورهای دیگر در حال فعالیت هستند.
ناوگان کشتیرانی تجاری: گروه کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران داراي بزرگترین ناوگان تجاری خاورمیانه با 160 فروند شناور، متوسط سن 14 سال و ظرفیت حمل بیش از 5 میلیون DWT در سال است. این گروه طی چند سال گذشته، در جریان اجرای برنامه نوسازی ناوگان خود، ساخت حدود 40 فروند از انواع کشتیهای اقیانوسپیما را در دستور کار خود قرار داده كه از آن ميان، ميتوان به شش فروند کشتی کانتینربر با ظرفیت هر یک 2200 TEU کانتینر به ارزش مجموع 5/188 میلیون دلار، شش فروند کشتی فلهبر 75 هزار تنی پاناماکس با قراردادی به ارزش 210 میلیون دلار و نیز سفارش ساخت 10 فروند شناور از نوع
هندیماکس 53 هزار تنی به ارزش 300 میلیون دلار به مجتمع کشتیسازی و صنایع فراساحل ایران و 2 فروند شناور مسافربری کاتاماران با ارزش 13 میلیون دلار به شرکت کشتیسازی اروندان اشاره كرد.
ناوگان کشتیرانی نفتی: شرکت ملی نفتکش ایران دارنده پنجمین ناوگان نفتی بزرگ دنیا است. ناوگان این شرکت شامل 46 فروند انواع شناور حمل مواد نفتی با حجم بیش از 10 میلیون تن است. شرکت ملی نفتکش، طی طرح جامع جایگزینی نفتکشها، 17 فروند شناور شامل 13 فروند کشتی نفتکش با ظرفیتهای بالای 300 هزار تن و 4 فروند سوئز ماکس با ارزش 2 میلیارد دلار، سفارش ساخت داشته که آخرین آن در مرداد ماه 1388 تحویل شرکت ملی نفتکش گردیده است.
ناوگان گاز مایع طبیعی و حمل فرآوردههای نفتی: ایران با دارا بودن 16 درصد از ذخایر گازی جهان، دومین دارنده ذخایر گازی دنیا است. این در حالی است که در حال حاضر کشور ایران صادرکننده گاز محسوب نمیشود و لذا در صورت توسعه بهرهبرداری از میادین گازي ميتوان بازار مناسبی برای حمل LNG به وجود آورد. البته در این میان باید به صادرات گاز از طریق خطوط لوله نیز توجه داشت که قطعا بر نیاز کشور به کشتیهای حمل LNG تاثیر خواهد گذاشت. با توجه به مطالعات شرکت ملی نفتکش ایران، با بهرهبرداری از فازهای 11 تا 14 پارس جنوبی به منظور صادرات LNG، به 32 فروند کشتی حمل LNG نیاز خواهد بود.
اگر قیمت هر یک از این کشتیها 180 تا 200 میلیون دلار در نظر گرفته شود، بازاری به ارزش 6 تا 7 میلیارد دلار در این بخش وجود دارد. همچنین با توجه به اینکه سالانه حدود 15 میلیون تن محصولات پتروشیمی به خارج صادر میشود، برای حملونقل دریایی آن، در حدود 50 فروند کشتی حمل فرآوردههای نفتی مورد نیاز است.
کشتیهای صیادی: براساس آمار فائو، تولید جهانی آبزیان از منابع دریایی 90 میلیون تن و از فعالیت آبزیپروری 50 میلیون تن بوده که براساس این آمار، سهم ایران از صید و آبزیپروری به ترتیب 27/0 و 3/0 درصد کل تولید جهانی آبزیان است. بازار جهانی فرآوری غذاهای دریایی در سال 2010 برابر با 136 میلیارد دلار بوده که 60/0 این بازار مربوط به آسیا است، ولی در ایران تنها دو شرکت فرآوری ماهی قشم و مرجان آبادان در این بخش فعالیت کرده و سهم بازار ایران تنها 31 میلیون دلار است. براساس گزارش مرکز تحقیقات استراتژیک معاونت پژوهشهای اقتصادی، در سال 1391 صید از دریای خزر، خلیج فارس و
دریای عمان به سقف بیولوژیک برداشت رسیده، ولی در غرب اقیانوس هند امکان افزایش تولید وجود دارد.
براساس آمار ثبت شده در سازمان بنادر و کشتیرانی، حدود 138 فروند شناور صیادی در خلیج فارس فعالیت دارند. همانطور که در بالا اشاره شد، شناورهای صیادی تنها در آبهای دور از ساحل میتوانند به صیادی بپردازند و با توجه به ظرفیت و فرسودگی ناوگان شناورهای صیادی موجود، صید در آبهای بینالمللی مقرون به صرفه نیست و نیاز به نوسازی و جایگزینی آن با شناورهای موجود احساس میشود. از همین رو برای تبدیل دست کم 25 درصد از این شناورها به شناورهای مدرن با قابلیت صیادی در آبهای عمیق از نوع «لانگ لاینر» و یا «پرساینر»، تقریبا 31 فروند شناور مورد نیاز است که اگر
قیمت هر یک از آنها را 10 میلیون دلار در نظر بگیریم، در این عرصه نیز بازاری معادل 310 میلیون دلار در پنج سال آینده وجود خواهد داشت.
شناورهای سنتی: براساس آمار سازمان بنادر و کشتیرانی، تعداد شناورهای ثبت شده فعال در سواحل جنوبی کشور حدود 5600 فروند اعلام شده است كه تعداد زیادی از این شناورها به علت سن بالا نیاز به جایگزینی با شناورها نوساز دارند. برای جایگزینی شناورهای سنتی با ظرفیت 40 تا 400 تن با شناورهای فلزی با ظرفیت بین 300 تا 500 تن، به ازای هر شناور یک میلیون دلار سرمایهگذاری مورد نیاز است، ضمن آنکه برای بخشی از این ظرفیت میتوان طرحهای ارتقاي شناورهای سنتی را (به جای جایگزینی) در دستور کار قرار داد.
شناورهای خدماتی: شرکتهای فعال در میادین نفت و گاز و پروژه بزرگ پارس جنوبی نیز به منظور انجام عملیات نصب، پشتیبانی و تدارک سازههای دریایی، سالانه به طور متوسط 25 میلیون دلار برای خرید یدککش، بارجهای حمل بار و شناورهای خدماتی هزینه میکنند.
در حال حاضر مجموع شناورهای خدماتی فعال در حوزه خلیجفارس (دارای پرچم یکی از کشورهای منطقه) 328 فروند و تعداد ریگهای حفاری فعال در منطقه خلیج فارس حدود 140 فروند است. طبق بررسیهای موسسه کلارکسون، متوسط تعداد شناورهای خدماترسان به هر ریگ در جهان نزدیک حدود 4 فروند میباشد، بنابراين برای رسیدن به این نسبت در منطقه خاورمیانه، نياز به بیش از 560 فروند شناور وجود دارد که در این آمار، تعداد شناورهای مورد نیاز برای ارائه خدمات به سکوهای بهرهبرداری و ثابت نفتی و گازی نصب شده در خلیج فارس نیز لحاظ نشده است. از این رو شناورهای خدماتی ثبت شده در کشورهای منطقه
(328 فروند) پاسخگوی ریگهای حفاری موجود نبوده و تنها برای این منظور، بیش از 230 فروند شناور بیگانه در منطقه فعالیت میکند.
ظرفیت صنعت کشتیسازی در ایران
با انجام بازدیدهای میدانی از تجهیزات و زیرساختهای کارخانههای داخلی در بخش ساخت شناور و همچنین مطالعه آمار شناورهای نوساز ساخت داخل در موسسات ردهبندی، برآوردی از میزان مجموع ظرفیت کارخانهها بدست میآید که در جدول 4 به آن اشاره شده است.
همانطور که در اين جدول دیده میشود، ظرفیت فعلی کارخانههای کشتیسازی برای ساخت، در مجموع 101 هزار GT شناور حمل بار معمولی است. همچنین ظرفیت ساخت شناورهای کوچک در کشتیسازیها، به طور متوسط، سالانه حدود 41 هزار GT ميباشد. لازم به ذکر است که بر اساس آمار ماه مارس سال 2013 میلادی موسسه کلارکسون، ظرفیت کل کشتیسازی جهان بیش از 45 میلیون CGT میباشد که بدين ترتيب، سهم ایران از ظرفیت کشتیسازی جهان 27/0 درصد و برای ترکیه معادل 8/1 درصد است. اگر آمار ساخت شناور با کشور ترکیه مقایسه گردد، مشخص ميشود که کشور ترکیه از رشد 75/2 برابری در طول 11 سال برخوردار بوده و
میزان تولید خود را از 170 هزار CGT در سال 1999 میلادی، به 470 هزار CGT در سال 2010 میلادی رسانده که با توجه به دریافت سفارشات جدید، این میزان به 825.109 CGT در انتهای سال 2010 رسیده و این کشور پس از کره، چین و ژاپن در مقام چهارمین تولیدکننده کشتی در جهان و به عنوان بازیگر جدید در این حوزه مطرح شده است.
آمارهای به دست آمده از بازدیدهای میدانی کارخانجات کشتیسازی کشور نشان میدهد در چند سال گذشته کارخانجات به طور متوسط 19 فروند شناور با سایز متوسط ساخته و به آباندازی نمودهاند. لازم به ذکر است اين اطلاعات مربوط به موسسات ردهبندی داخلی بوده و برآورد صندوق توسعه صنایع دریایی ساخت سالانه 2 الی 3 فروند شناور تحت نظارت موسسات ردهبندی خارجی را هم نشان ميدهد.
بر اساس آمار ارائه شده از طرف موسسات ردهبندی داخلی مورد تایید سازمان بنادر و دریانوردی و همچنین آمار شناورهای ثبتی کشور، میتوان تعداد کشتیهای ساخته شده سالانه در کشور را محاسبه كرد. البته با توجه به سطح تکنولوژی و توانمندی شرکتهای سازنده داخلی، تمرکز این آمار بر روی شناورهای فلزی سایز متوسط (تناژ ناخالص کمتر از 5000) است. این آمار نشان میدهد که در 10 یا 15 سال اخیر به طور متوسط سالانه حدود 19 فروند شناور با مجموع تناژ ناخالص سالانه حدود 15000 GT ساخته شده است که در مقایسه با سایر کشورهای منطقه بسیار ناچیز و اندک است. این وضعیت در حالی حاصل میشود که
ظرفیت ساخت شناورهای متوسط در یاردهای کشور در حدود 40 فروند در سال بوده و نیز سالانه حدود 30 فروند شناور فلزی خارج توسط مالکان ایرانی خریداری و ثبت پرچم کشور میشود.
صنعت تعمیرات کشتی در ایران
در حال حاضر رقابت اصلی در بازار صنعت تعمیرات آسیا، میان سنگاپور که دارای پنج کارخانه بزرگ تعمیر شناور، چین با شش کارخانه بزرگ و خاورمیانه با دو کارخانه بزرگ است. براساس آمار ارائه شده توسط انجمن صنایع دریایی سنگاپور، از سال 1994 تا سال 2011 بیش از 80 فروند تانکر VLCC در سنگاپور تعمیر شدهاند که در همین بازه، کارخانه داک خشک دوبی، 15 فروند تانکر VLCC و 37 فروند ULCC و کارخانه ASRY بحرین نیز 10 فروند VLCC و سه فروند ULCC را تعمیر کردهاند. هر چهار کشور چین، سنگاپور، امارات و بحرین برای رشد و توسعه در بخش تعمیرات سرمایهگذاریهای کلانی انجام داده و برنامههای
توسعهای نیز برای آینده در دست بررسی دارند.
بازدیدهای میدانی و تحلیلهای انجام شده توسط صندوق توسعه صنایع دریایی در خصوص توان و ظرفیت کارخانجات تعمیر کشتی در ایران نشان میدهد، ظرفیت بالقوه آنها برای تعمیر شناور مجموعا 578 فروند است. مبنای محاسبه ظرفیت کارخانجات تعداد پارکینگهای فعال بر اساس میزان تجهیزات موجود در کارخانه بوده و متوسط دوره تعمیرات برای هر شناور و در هر پارکینگ 30 روز لحاظ گردیده است.
با توجه به آمارها، حدود 1700 فروند شناور فلزی با پرچم ایران در منطقه فعالیت ميكنند که 1505 فروند آن با سایز متوسط و تناژ ناخالصی کمتر از 5000 است. با توجه به اینکه شناورهای فلزی ملزم به انجام تعمیرات زیرآبی در هر دوره 30 ماهه هستند. بنابراین پتانسیل جذب شناورهای ایرانی با سایز متوسط سالانه حدود 600 فروند است. با در نظر گرفتن اطلاعات فوق، پیشبینی درآمد سالانه حاصل از تعمیر این شناورها حدود 3000 میلیارد ریال خواهد بود و شیپیاردهای داخلی با تغییر در شیوه مدیریت و بازاریابی و بدون سرمایهگذاری و تغییر ظرفیت، قابلیت جذب این فرصت مالی را خواهند داشت. این در حالی است
که در سال 1391 تعداد شناورهای تعمیر شده با سایز متوسط در کشور، 232 فروند و مجموع درآمد شیپیاردهای داخلی از این بازار حدود 1000 میلیارد ریال بوده است. جذب این شناورها، سالانه میتواند بیش از 1200 فرصت شغلی مستقیم در شیپیاردها و 2500 فرصت شغلی غیرمستقیم ایجاد نماید. ضمن آنکه پارکینگهای فعال در محوطه شیپیاردهای داخلی در صورت تجهیز به برخی امکانات مانند تراول لیفت، ظرفیت پذیرش سالانه بیش از 1000 فروند شناور را خواهند داشت که در مجموع بازاری معادل 5000 میلیارد ریال را شامل میشود.
علاوه بر بازار داخلی، منطقه خلیجفارس سالانه شاهد حضور و تردد بیش از 32 هزار فروند شناور است و تنها درآمد یکی از شرکتهای کشتیسازی حاشیه خلیج فارس از محل تعمیرات کشتیهای عبوری در سال 2012 بیش از 235 میلیون دلار اعلام شده است. در حالی که سهم ایران از جذب این شناورها در صنعت تعمیرات بسیار ناچیز بوده است.