خاک فراموشی بر توسعه بندری ایران
وبلاگ تین نیوز | در دنیای امروز، بنادر به معادن طلایی مبدل شدهاند که میتوانند درآمدهایی کلان با قدرت ریسکپذیری بالا را نصیب صاحبان خود کنند. همین مسأله موجب شده که در نقاط مختلف دنیا شاهد هجوم سرمایهگذاریها به سمت مناطق بندری باشیم. با این حال، مدیران اقتصادی کشور در این حوزه هم مانند بسیاری ازحوزههای دیگر نتایج درخشانی به یادگار نگذاشتهاند و در عمل برنامه توسعهای اجرایی و کارشناسیشدهای مطابق با قابلیتهای این حوزه ارایه نکردهاند. به عبارت دیگر، در این حوزه نه برنامهریزی جامعی داریم و نه حتی به برنامههای
نیمبندی که توسط اسناد توسعهای ارایه میشود، پایبندیم؛ با این وجود همیشه از پیشرفت در این حوزه میگوییم و از تبدیلشدن بنادر ایران به بنادر کانونی یاهاب منطقه حرف میزنیم؛ حال آنکه امارات، کشور همسایه پس از تبدیلشدن جبل علی به بزرگترین بندر منطقه، رویای تبدیلشدن به بزرگترین بندر کانتینری جهان را در سر دارد و برای این ادعا، برنامه جامعی ارایه داده است. در این گزارش در تلاشیم تا برخی بنادر ایرانی را با رقبای منطقهایشان مقایسه کنیم تا مشخص شود در واقعیت چگونه عمل کردهایم.
۱۳ گام «جبل علی» برای تبدیلشدن به بزرگترین بندر کانتینری دنیا
مقامات امارات در نظر دارند بندر جبل علی را که بزرگترین بندر کانتینری خاورمیانه است، طی یک برنامهریزی ۱۳ مرحلهای در سال ۲۰۳۰ به بزرگترین بندر کانتینری دنیا تبدیل کنند؛ بندری که از قابلیت بارگیری و تخلیه ۷۲میلیون TEU ( واحد شمارش کانتینر) در سال برخوردار است. چندی پیش سومین ترمینال کانتینری جبل علی افتتاح شد و با باز شدن درهای این ترمینال به روی تجار، جبل علی رسما به مجهزترین تسهیلات نیمه اتوماتیک دنیا تجهیز خواهد شد. اماراتیها جبلعلی را نگین درخشان امارات
مینامند که میتواند با سیستم اتوماسیون عظیم خود، هدایتگر صنعت این کشور باشد. افتتاح این ترمینال ۴میلیون TEU به ظرفیتهای جبل علی اضافه خواهد کرد و ظرفیت کلی این بندر را به ۱۹میلیون TEUخواهد رساند. با توجه به روند توسعه این بندر و با در نظر گرفتن عمق بندرگاه و تجهیزات بندری و دریایی و امکان خدمترسانی به انواع کشتیهای تجاری، مسافربری و نظامی، هدفگذاری اماراتیها برای تبدیلشدن به بزرگترین بندر کانتینری دنیا درسال ۲۰۳۰ چندان هم غیرمحتمل به نظر نمیرسد.
جبل علی هماکنون ۹ اسکله دارد که طبق برنامهریزیها باید در سال ۲۰۳۰ تعداد آن به ۲۵ اسکله برسد. در همین راستا مسئولان این کشور با چندین بندر بزرگ دنیا برای انجام امور اپراتوری قرارداد بستهاند. در سال ۱۹۸۵ فقط ۳۰ شرکت در مجموعه بندری جبل علی فعال بودهاند؛ اما تعداد این شرکتها در سال ۲۰۰۴ به ۳۰۰۰ شرکت رسیده که ۳۷درصد آنها از اروپا و آمریکا هستند.
به گفته کارشناسان خارجی، دلیل این پیشرفت، برنامههای توسعهای قدرتمند اماراتیهاست؛ برنامههایی که با تحلیل جامع بازار، پیشبینی دقیق رشد در بخش کانتینری و غیرکانتینری، پیشبینی دقیق رشد تعداد کشتیها، مطالعه تفصیلی عملیاتهای بارگیری کانتینرها، مدلسازی گسترده هیدرودینامیک و شبیهسازی حرکت کشتیها در سریعترین زمان ممکن همراه شده است. گذشته از این، تمام سهامداران و سرمایهگذاران در فرآیند برنامهریزی سهیم شده و همه دیدگاههای آنها در برنامه توسعهای منطقه لحاظ میشود و همین رویکرد، سرمایهگذاران را به مشارکت
بیشتر ترغیب میکند. گذشته از این، برنامهریزان در طرحهای خود به مشارکت و همفکری میان سازمان بندر و استفادهکنندگان از بندر در رابطه با توسعه و عملیات، ترافیک منظم و سیاستهای درست واردات و صادرات، برنامه زمانی دقیق کشتیها برای اجتناب از تجمع، ارایه بستهبندیهای مناسب برای جابهجایی در بندر، وجود تسهیلات مناسب انبار در بندر و نگهداری کوتاهمدت کالاها در تسهیلات ترانزیتی، تعبیه فضای ذخیره برای مواقع اوجگرفتن تقاضا برای جا در بندر و ترکیب مناسب تجهیزات حمل، استانداردسازی تجهیزات، انبار کافی قطعات یدکی و درمجموع، ایجاد توان
رقابتی تجارت خارجی به وسیله کاهش هزینههای حملونقل و موقعیت رقابتی بهتر در بازارهای حملونقل توجه ویژهای دارند.
توان حداقلی بندر رجایی برای رقابت منطقهای
در اهداف سند چشمانداز و برنامههای توسعهای کشور پیشبینی شده است که حجم عملیات بنادر بازرگانی کشور درسال ۹۴ به ۱۶۰میلیون تن افزایش پیدا کند که ۴۷درصد از آن به صورت کانتینری خواهد بود. درحال حاضر سهم بندر شهید رجایی، رقیب بندر جبل علی از حجم کلی بار مبادله شده در بنادر کشور ۴۸درصد است و بندر امام خمینی هم حدود ۳۳درصد از حجم بار کل را به خود اختصاص داده است. مرحله دوم طرح توسعه بندر شهید رجایی که قرار بود بندرهاب منطقه خلیج فارس شود، طبق وعده وزیر راه و شهرسازی قرار بود سال ۹۲ تمام شود و با بهرهبرداری از این طرح، ظرفیت تخلیه و
بارگیری سالانه این بندر از ۳میلیون کانتینر TEU درسال به ۶میلیون کانتینر افزایش پیدا میکند. در مجموع ۷فاز برای توسعه مجتمع بندری شهید رجایی تعریف شده است که با اجرای کامل آن ظرفیت تخلیه و بارگیری در این بندر به بیش از ۲۴میلیون TEU کانتینر افزایش خواهد یافت و برای توسعه بیشتر مجتمع بندری شهید رجایی ۲۴۰۰ هکتار زمین پس کرانه آماده شده است. حملونقل سالانه ۸۵میلیون تن کالای غیرنفتی و ۵۶میلیون تن مواد نفتی از این مجتمع، موقعیت این بندر را در بین بنادر ایران ممتاز کرده است.
بلاتکلیفی بندر چابهار و توسعه گوادر
فاز اول بندر چابهار که نقش یک بندر مهم را در جنوب شرق کشور ایفا میکند، بعد از به تعویق افتادنهای متناوب ناشی از مشکلات مالی و مسائل زیست محیطی، قرار است به زودی به بهره برداری برسد. گفته میشود که تاکنون بیش از ۳۴۲میلیون دلار در این بندر سرمایه گذاری شده و ظرفیت این بندر درحال حاضر دومیلیون تن درسال است. با وجود اینكه بندر چابهار همچنان درگیر اجرای فاز یك طرح توسعه است، بندر گوادر تكمیل فاز دوم توسعه و سپس اجرای فاز سوم این طرح را دنبال میکند. گفته میشود که بندر چابهار پس از اجرای فاز دوم این
طرح، قابلیت پذیرش تانكرهای نفتی با ظرفیت ۱۰۰هزار تن وزن مرده (Dead Weight) و كشتیهای كانتینری ۸۶۰۰- ۵۲۰۰ TEU و كالاهای عمومی و فله خشك به ظرفیت ۱۵۰۰۰ تا ۳۰۰۰ و ۶۵۰۰۰ تا ۲۰۰۰۰ تن وزن مرده و حمل ۶۰۰۰ خودرو را خواهد داشت. این درحالی است که بندر گوادر پس از اجرای فاز یك طرح توسعه این بندر میتواند تا سقف ۳۰هزار وزن مرده بارهای حجیم و تا ۲۵هزار تن وزن مرده بار كانتینری كشتیها را جابهجا كند و فاز دوم نیز شامل احداث ۹ لنگرگاه اضافی متشكل از چهار لنگرگاه كانتینری، یك پایانه بارهای حجیم برای كشتیهایی به ظرفیت ۱۰۰هزار وزن مرده، یك ترمینال غلات، ترمینال
كشتیهای رو- رو و دو ترمینال سوختگیری كشتیهای ۲۰۰هزار تن وزن مرده و توسعه دو اسكله كانتینری است. با احداث تاسیسات و تسهیلات مزبور، بندر گوادر میتواند به مهمترین بندر استراتژیك منطقهای در خاورمیانه مبدل شود. فاز دوم طرح توسعه این بندر قرار بود درسال ۲۰۱۰ به اتمام برسد كه به دلیل تحولات سیاسی كشور پاكستان، به تاخیر افتاده است؛ چرا که مخاطرات سياسي، امنيت سرمايهگذاري در پاكستان را با مشكل مواجه كرده است.
آستاراخان رقیب قدرتمند بنادر شمالی
منطقه آستاراخان روسیه کلیدیترین شاهراه ارتباط کوتاه و کم هزینه آسیا و اروپاست که با برخورداری از پتانسیلهای منحصربهفرد حمل و نقل، جایگاه و نقشی کلیدی را در کریدور بینالمللی شمال- جنوب ایفا میکند و همین مسأله موقعیتی استثنایی را نصیب بندر آستاراخان کرده است؛ موقعیتی که با توان رقابتی اندک بنادر شمالی کشور قابل مقایسه نیست. آستاراخان از ۱۷ بندر و ۱۱ اسکله با ظرفیت ۱۱میلیون تن تشکیل شده است. این درحالی است که بندرانزلی بهعنوان سومین بندر بزرگ کشور با۱۰ پست اسکله، ۶میلیون و ۶۴۰هزار تن
تخلیه و بارگیری انجام میدهد. با اجرای طرح توسعه ظرفیت بندرانزلی از ۵.۴میلیون تن واقعی به ۱۱میلیون تن و ظرفیت اسمی آن از ۷میلیون تن به ۱۷میلیون تن افزایش مییابد و کشتیهای کالاهای عمومی با ظرفیت ۱۲هزار تن و کشتیهای سوختی با ظرفیت ۲۰هزار تن میتوانند در آینده به این بندر وارد شوند.
مسئولان ادعا میکنند که بندر امیرآباد نیز در آینده نزدیک از قابلیت پذیرش ۱۰میلیونتن کالا با ۶درصد حجم کل بار برخوردار شود و در فاز نهایی به قابلیت پذیرش ۱۸میلیون تن برسد. البته با توجه به پیشینه عملکرد مدیران قبلی، به صحت و سقم این پیشبینیها تردیدهای جدی وارد است.
معاون امور بندری و مناطق ویژه سازمان بنادر: پتانسیلهای بنادر ایران، رقیب ظرفیتهای بنادر منطقه
علی جهاندیده درخصوص مقایسه وضع بنادر کشور با رقبای منطقهای میگوید: «هرچند شواهد و قراین بر پیشی گرفتن بنادر رقیب منطقه از ایران دلالت دارد، اما باید در نظر داشت که بنادر ما به صورت بالقوه دارای مزایایی هستند که رقبای منطقهای ما بعضا از آن بیبهره اند. » معاون امور بندری و مناطق ویژه سازمان بنادر و دریانوردی اضافه میکند:« درمیان بنادر منطقه، بندر جبل علی از موقعیت نسبتا مناسبی برخوردار است و توانسته فازهای توسعهای خود را به خوبی پیش ببرد و در جذب سرمایههای خارجی و خطوط کانتینری معتبر جهان موفق ظاهر شود. با این حال ما هم بهطور
موازی طرح توسعه بندر شهید رجایی رقیب اصلی جبل علی در منطقه را در دستور کار قرار دادهایم. این بندر درحال تجهیز است و با پایان مرحله دوم طرح توسعه این بندر درسال جاری، فاز سوم آن را امسال رسما آغاز میکنیم. » جهاندیده تأکید میکند: « هرچند رقبا ظرفیتهایی را ایجاد کردهاند که ما هنوز به آنها نرسیدهایم، اما بنادر ما هم پتانسیلهایی دارند که نام آنها را بهعنوان رقیب همچنان در منطقه مطرح نگه میدارد.»