◄ دهکده‌ های آیین دار برای گردشگران جذابیت مضاعف دارند/ شکارچی سابق امروز راهنمای گردشگری است

نرگس فاضلی، کارشناس توسعه گردشگری، پرده از جزئیات شاخص های هفت گانه ای برمی دارد که بر اساس آن، یک روستا نه با زیبایی، که با میزان «مشارکت جامعه محور» و «معیشت جایگزین» در مسیر ثبت جهانی قرار می گیرد.

به گزارش تین نیوز، او از احیای آیین کهن «تال و مهتاب» در قلعه بالا می گوید و از زمین هایی که اهالی برای بقای پلنگ ایرانی واگذار کرده اند تا گردشگری، خود به ابزاری برای حفاظت از محیط زیست بدل شود. در این میان، ماجرای بازرسی های نامحسوس و راستی آزمایی هایی که ممکن است هر گردشگر معمولی، یک «داور ناشناس» سازمان جهانی باشد، پیچیدگی های این رقابت بین المللی را دوچندان می کند. پرونده پنج روستای ایرانی که نوزدهم خرداد به اسپانیا ارسال شده، اکنون در پنجره زمانی طلاییِ داوری تا مهرماه، چشم به تولید محتوایی دارد که راویِ واقعیِ توسعه پایدار باشد.

ریشه شناسی جامعه شناختی رونق گردشگری روستایی؛ از گریز از آسفالت تا پناهندگی به طبیعت

فاضلی ، به موتور محرکه ی اصلی این استقبال جهانی اشاره می کند و آن را صرفاً یک روند اقتصادی نمی داند، بلکه پاسخی به بحران هویت و خستگی روانی انسان مدرن معرفی می کند.
او می گوید: «الان مردم خیلی تمایل دارند به سمت گردشگری روستایی و تجربهٔ زندگی در روستا بروند. علت اصلی اش، فرار از فضاهای شهری و فرار از آن فضای مجازیِ اشباع شده ای است که همه جا را فراگرفته است.» به باور او، این پدیده مختص ایران نیست و سازمان جهانی گردشگری دقیقاً به همین دلیل، این حوزه را به یکی از اولویت های راهبردی خود تبدیل کرده است.

او با نگاه به گذشتهٔ گردشگری داخلی ایران، نقطه عطف را سال ۱۳۹۴ معرفی می کند؛ سالی که بحث «اقامتگاه های بوم گردی» به طور جدی در کشور کلید خورد. فاضلی تأکید دارد که این اتفاق، دریچه ای تازه به روی روستاییان گشود: «مردم روستاها فهمیدند که می توانند خانه های خود را به اقامتگاه تبدیل کنند. این فقط یک فرصت اقتصادی نبود، بلکه باعث شد جلوی مهاجرت گرفته شود و روستاییان ببینند که می توانند بدون ترک سرزمین مادری شان، صاحب درآمد پایدار شوند.» او در عین حال هشدار می دهد که گردشگری صِرفِ تفریحیِ بدون برنامه، می تواند به بافت روستاها آسیب بزند و دقیقاً به همین دلیل، سازمان جهانی بر «گردشگری پایدار» به جای «گردشگری انبوه» تأکید دارد.

 واکاوی هفت شاخصی که فراتر از زیبایی های بصری است

 فاضلی در ادامه به تبیین دقیق شاخص های ارزیابی می پردازد و  صریحاً اعلام می کند که روستاها نه بر اساس چشم انداز، که بر اساس «کارنامه ی اقدام» شان سنجیده می شوند و این هفت محور را به ترتیب اولویت تشریح می کند:

۱. ترویج منابع فرهنگی (میراث ملموس و ناملموس): به گفتهٔ فاضلی، این شاخص به دنبال این است که روستا برای احیای بافت تاریخی، آداب، رسوم و غذاهای سنتی اش چه کرده است. او تأکید دارد که صرفِ وجود یک آیین کهن کافی نیست؛ مهم «ارتقا» و «احیای» آن توسط خود مردم است.

۲. شاخص اجتماعی (عدالت، برابری و مشارکت): فاضلی این شاخص را بسیار جدی می داند و می گوید: «این بخش به طور خاص به عدالت جنسیتی، اشتغال زنان و جوانان، و حتی وضعیت افراد دارای معلولیت و گروه های آسیب پذیر اشاره می کند. از ما می پرسند که زنها در این روستا چه جایگاهی دارند؟ آیا به اشتغال برابر رسیده اند؟»

۳. شاخص اقتصادی: بحث منابع مالی، کمک ها، تسهیلات و چگونگی توزیع عادلانهٔ درآمدهای گردشگری میان اهالی.

۴. شاخص محیط زیستی: فاضلی این شاخص را با جزئیات بیشتری شرح می دهد و به مواردی چون حفاظت از تالاب ها، پارک های ملی، پویش های سالانهٔ پاکسازی، میزان استفاده از ظروف یک بار مصرف و اقدامات درختکاری اشاره می کند.

۵. زیرساخت: شامل راه های دسترسی، آب، فاضلاب، حمل ونقل و کیفیت جاده های منتهی به روستا. یعنی «دسترس پذیری» برای گردشگری.

۶. بهداشت و امنیت: فاصلهٔ روستا تا مراکز درمانی، وجود خانه ی بهداشت و نحوهٔ مدیریت مسائل امنیتی.

۷. حکمرانی (راهبرد و برنامه ریزی): فاضلی این بخش را کلیدی می داند و توضیح می دهد که سازمان جهانی به دنبال این است که آیا روستا یک «سند مشخص» برای آینده ی گردشگری خود دارد یا خیر؛ آیا با سند ملی توسعه گردشگری ایران، طرح مدیریتی پارک ملی یا برنامه های فرمانداری هماهنگ است و مهم تر از همه، «میزان مشارکت مردم در این حکمرانی» چقدر است.

قصه های محلی؛ از عروسک های آیین تال و مهتاب،  معیشتِ جایگزینِ یوزپلنگ

برای روشن شدن ابعاد نظری، فاضلی به دو روایت عینی اشاره می کند که در پرونده های ارسالی گنجانده شده است.
او دربارهٔ روستای قلعه بالا می گوید: « دهکده‌ های آیین دار برای گردشگران جذابیت مضاعف دارند. اینجا یک آیین کهن به نام آیین تال و مهتاب، داشتند که تقریباً در حال فراموشی بود. اهالی تصمیم گرفتند سراغ افراد سالمند بروند، ریشه یابی کنند و این آیین را از نو احیا کنند. آنها حتی عروسک های مخصوص این آیین را ساختند و به فروش رساندند. این یعنی یک منبع فرهنگی، نه تنها احیا شد، بلکه به یک زنجیرهٔ اقتصادی ختم گردید.»

اما جذاب ترین بخش صحبت های او، مربوط به روستاهای حاشیهٔ پارک ملی توران است؛ جایی که حضور پلنگ ایرانی، تهدیدی برای دام های اهالی محسوب می شد. فاضلی با هیجان روایت می کند: «مردم آنجا زمین های خود را داوطلبانه واگذار کردند تا زیستگاه پلنگ در امان بماند. اما سوال این بود که معیشت جایگزین این مردم چیست؟ آنها آمدند سراغ اکوتوریسم؛ تورهای پرنده نگری و خانه های بوم گردی. یعنی شکارچی سابق، امروز راهنمای طبیعت گردی است. در این مدل، گردشگری باعث رونق روستا شده و همزمان، ابزار حفاظت از محیط زیست شده است.» او تأکید می کند که سازمان جهانی به دنبال همین «قصه های نجات بخش» است؛ جایی که گردشگری پیشران توسعه و حفاظت می شود، نه تخریب.

معمای بازرسی نامحسوس؛ داورانی که گردشگر از آب درمی آیند

در بخش دیگری از این گزارش، فاضلی دربارهٔ فرایند راستی آزمایی سازمان جهانی توضیحات جالبی ارائه می دهد.
او با صراحت می گوید: «برخلاف تصور عموم که فکر می کنند یک تیم بازرس رسمی به روستا می آیند، اینطور نیست. آنها اعلام کرده اند که بازرسی ها نامحسوس و بدون اطلاع رسانیِ قبلی است. ممکن است یک گردشگر معمولی که به روستا می آید، در حقیقت یک داور پنهان باشد، یا حتی اصلاً بازرس فیزیکی نباشد.»

فاضلی این را یک فرصت و یک هشدار هم زمان می داند و می گوید: «آنها از طریق وب سایت ها، شبکه های مجازی و محتوایی که گردشگران تولید می کنند، متوجه می شوند که آیا واقعاً روستا رونق دارد یا فقط یک پروندهٔ کاغذی تحویل داده ایم. اگر یک روستا ادعا کند که ۱۳ واحد بوم گردی دارد، تولید محتوای آن واحدها در فضای مجازی، بهترین گواه برای صحت این ادعاست. به همین دلیل، این پنج شش ماهِ باقی مانده تا اعلام نتایج در مهرماه، زمان طلایی برای تولید محتوای معتبر و شفاف است.»

جامعه محوری؛ راز ماندگاریِ گردشگری یا پیش شرط ثبت جهانی؟

فاضلی در پاسخ به این پرسش که آیا گردشگری باعث توسعه اجتماعی می شود یا توسعه ی اجتماعی زمینه ساز گردشگری است، پاسخ قاطعانه ای نمی دهد، اما بر تلازم این دو تأکید می کند. او می گوید: «در این پروژه، بحث «گردشگری جامعه محور» اصل غیرقابل انکار است. تا زمانی که تمام ذی نفعان روستا (زنان، جوانان، سالخوردگان) در کنار هم قرار نگیرند و از منافع آن بهره مند نشوند، گردشگری پایدار معنا ندارد. شما نمی توانید جامعه ای آمادهٔ پذیرش گردشگر نباشد، اما انتظار توسعهٔ پایدار از آن داشته باشید.»

او با اشاره به تفاوت گردشگریِ صرفاً تفریحی در شمال کشور با مدل رقابتیِ سازمان جهانی، خاطرنشان می کند که در مدل مطلوب، «حفاظت» و «مشارکت» دو بال اصلی هستند؛ یعنی همان چیزی که در پرونده های ارسالی به وضوح دیده می شود.

وضعیت نهایی و افق پیش رو؛ پرونده هایی در انتظار رأی داوران ناشناس

فاضلی در پایان از وضعیت فعلی پرونده های ایرانی می گوید و اعلام می کند که تمام مستندات مربوط به پنج روستای نامزد، روز نوزدهم خردادماه به دفتر سازمان جهانی گردشگری در اسپانیا ارسال شده است. او با توجه به تجربه ی سال های گذشته، اعلام نتایج را معمولاً اواخر مهرماه پیش بینی می کند، هرچند امسال با توجه به تأخیرهای احتمالی، این بازه زمانی ممکن است کشدار شود. با این حال، تأکید نهایی او بر این نکته است که فارغ از قبولی یا رد شدن در این دوره، فرایند تولید محتوا، مشارکت اجتماعی و احیای آیین های محلی که در جریان تهیهٔ این پرونده ها شکل گرفته، خود ارزشی فراتر از هر لوح و نشان بین المللی دارد. او می گوید: «این مسیر، به روستاییان نشان داد که اگر بر اساس یک برنامه و با حفظ داشته هایشان حرکت کنند، گردشگری واقعاً می تواند «نجات بخش» باشد؛ نجات بخش طبیعت، نجات بخش فرهنگ و نجات بخش اقتصاد محلی.»