◄ شکست؛ نتیجه ترویج حمل و نقل عمومی بدون پرداختن به بهبود کیفیت و اتکاپذیری آن
تین نیوز | به دنبال موضوعاتی که در چند ماه اخیر در مورد خودرو و خودروسازان داخلی در شبکه های اجتماعی مطرح شد، مجید بابایی کارشناس حمل و نقل در اتاق فکر حمل و نقل در لینکدین با انتشار مقاله ای این موضوع را که چرا " مسئله قیمت و ارتقای کیفی خودرو تبدیل به یک خواسته و یا کمپین عمومی شده است اما برای توسعه و بهبود حمل و نقل عمومی که می تواند مستقیم و غیر مستقیم به نفع مشتری خودرو نیز باشد چنین کمپین یا خواسته عمومی مطرح نمی شود؟" مورد ارزیابی کارشناسان حوزه حمل و نقل قرار داد.
در بخشی از این مقاله که در تین نیوز نیز منتشر شد، آمده بود: این که کمپین تحریم خرید خودرو چگونه شکل گرفته و لایه های زیرین چنین حرکتی با چه اهداف و امیالی گسترش یافته است و اینکه حق با کیست، مشتری یا خودروساز، بایستی بیشتر مورد تحلیل و واکاوی قرار گیرد. طی هفته های اخیر در این خصوص بحث و گفتگوی بسیاری در سطوح رسمی و عمومی جامعه صورت گرفته است. مشتری ناراضی از عدم تناسب قیمت با کیفیت و خدمات ارائه شده و
خودرو ساز هم نالان از شرائط سیاسی و اقتصادی کشور که چنین وضعیتی را به آنها تحمیل نموده است. در این بین دولت نیز معتقد است صنعت خودرو حتی با همین وضعیت آشفته نیز نقش مهمی در رشد اقتصادی و بویژه اشتغال دارد و بایستی از آن تمام و کمال حمایت کرد. اما در این بین تاکنون سوالی مطرح نشده که اصولا چرا میل به خرید خودرو در این حد در کشور بالاست؟ چرا دغدغه اصلی شهروندان بجای تمرکز بر انتخاب وسیله مناسب حمل و نقل، بیشتر بر انتخاب خودرو مناسب می باشد؟ چرا علی رغم مشکلات و چالش های فراوان استفاده از خودروی شخصی که به همراه خود آلودگی هوا، ترافیک بالا و سوانح بسیاری را در پی دارد،
مسئله قیمت و ارتقاء کیفی خودرو تبدیل به یک خواسته و یا کمپین عمومی شده است اما برای توسعه و بهبود حمل ونقل عمومی که می تواند مستقیم و غیر مستقیم به نفع مشتری خودرو نیز باشد چنین کمپین یا خواسته عمومی مطرح نمی شود؟ گفته می شود صنعت خودرو می تواند موتور رشد اقتصادی باشد و به همین دلیل منابع مالی هنگفتی از سوی دولت طی سالیان اخیر به خودروسازان داخلی تزریق شده است. آیا توسعه حمل و نقل عمومی چنین خاصیتی ندارد؟ از منظر اشتغال زایی، بخش حمل و نقل یکی از اشتغال زا ترین بخش هاست. صرفه جویی ناشی از مصرف سوخت در بخش حمل و نقل عمومی سهم بسزایی در ارتقاء بهره وری انرژی داشته و
به همین نسبت موثر در رشد اقتصادی است. هزینه های سوانح، کشته ها و استهلاک ناوگان ناشی از تردد خودروهای شخصی چند ده برابر بیشتر از حمل ونقل عمومی به اقتصاد کشور تحمیل می گردد. بحران آلودگی هوا بویژه در شهرهای بزرگ که عمدتا ناشی از افزایش تردد وسایل نقلیه شخصی می باشد گذشته از تحمیل هزینه های هنگفت علی الخصوص در بخش درمان، ادامه زندگی را نیز برای شهروندان مختل نموده است. حال با درنظر گرفتن این شرائط دولت باید انتخاب نماید اگر قصد حمایت در جهت منافع ملی را دارد بایستی از کدام گزینه حمایت کند، صنعت خودرو یا حمل و نقل عمومی. البته این انتخاب به معنی حذف کامل گزینه دیگر
نیست بلکه اولویت گذاری در تخصیص منابع می باشد.
نکته قابل تامل اینکه در این سال ها نه تنها از سوی دولت و مسولین حمل ونقل (درون و برون شهری) مطالبه جدی نسبت به ارتقاء حمل و نقل عمومی صورت نگرفته است، بلکه عمده سیاست های اتخاذ شده نیز در راستای تضعیف حمل ونقل عمومی و گسترش محوریت خودرو شخصی بوده است. برای این ادعا مصادیق بسیاری قابل طرح است. در بخش حمل ونقل برون شهری عمده تمرکز دولت درتخصیص منابع، شروع طرح های زیربنایی جدید و همچنین اتخاذ سیاست های حمایتی، همواره در راستای گسترش حمل ونقل جاده ای و ایجاد بستری مناسب برای تردد وسائط نقلیه شخصی بوده است. این در حالی است که توجه به توسعه حمل ونقل ریلی علی رغم
برخورداری آن از مزیت های بارزی همچون حمل انبوه، ایمنی بالا و قیمت مناسب، در حد شعار باقی مانده و متاسفانه طی سالیان اخیر شاهد کاهش سهم بخش ریلی از مجموع حمل و نقل کشور بوده ایم. از سوی دیگر در بخش حمل و نقل درون شهری علی رغم اقداماتی که در جهت توسعه حمل و نقل عمومی در شهرها صورت گرفته اما به جرات می توان گفت که همچنان رویکرد خودرو محور در طراحی، اجرا و تخصیص منابع در برنامه های بخش حمل و نقل درون شهری حاکم است. توسعه معابر و بزرگراه ها با شتاب بسیار بیشتری نسبت به توسعه زیرساخت های حمل و نقل عمومی در دستور کار اول شهرهای ماست. متاسفانه شهرهای کوچک و متوسط هم دقیقا
بدنبال نسخه اجرا شده توسط کلان شهرها بوده اند و همان معضلات و چالش هایی که سالهاست کلان شهرهای ما با آن دست به گریبان اند امروز متوجه این شهرها هم می باشد. توسعه شبکه مترو در شهرهای کشور با کندی صورت می گیرد و علی رغم شروع این طرح ها از دو دهه پیش اما همچنان اکثر کلان شهرهای کشور فاقد شبکه مترویی مناسب بوده و در مقابل همه توان خود را بر توسعه معابر گذاشته اند....
مهدی رستگاری کارشناس حمل و نقل در این مورد می گوید: در بحث انتخاب شیوه و وجه حمل و نقل در کشور باید به موارد زیر توجه داشت:
(الف) در کشور ما سرویس حمل و نقل عمومی و اجزای آن دارای کیفیت و اتکاپذیری مطلوب برای مشتریان نیستند. ازدحام، تفکیک مسافران همراه، وجود نداشتن پنجره زمانی (مثلا در خطوط اتوبوس واحد)، ورود به محیط عمومی و برداشته شدن حریم خصوصی، پایین بودن سرعت سیر، کم شدن اختیار عمل مسافر در تردد، محدودیت ساعت کار ناوگان های حمل و نقل عمومی، شهرت طلبی و ناآگاهی افراد جامعه از فواید روی آوردن به حمل و نقل عمومی و... همه و همه جزو عواملی هستند که خدمات حمل و نقل عمومی را در زمره کالاهای پست قرار می دهند. دلایل این مشکل را باید در عواملی چون توسعه نیافتگی مدیریت، زیرساخت ها، ناوگان و
فرهنگ جامعه جستجو کرد. بدون شک هر کس استطاعت یاوقعیت بهره برداری از خدمات/کالای بهتر را داشته باشد، به استفاده از آن روی می آورد. کم تر اتفاق می افتد فردی که بتواند با یک خودروی خارجی (یا داخلی) در شهر تردد کند، بخواهد وقت خود را در صف اتوبوس یا مترو بگذراند.
ب) در اثر سال ها کم فروشی و بدفروشی خودروسازان کشور در بازارهای انحصاری، خودرو به معنای واقعی کلمه به معنای یک سرمایه در آمده است. در کشور ما برای خریداری یک خودرو از خودروساز فرد باید چند ماه پول خود را نزد خودروساز بخواباند؛ احیانا مبلغ زیادی (نسبت به درآمد خانوار) را با خواباندن قبلی مقدار دیگری پول از بانک وام بگیرد و در طی زمان بهره برداری چند برابر آن را به بانک بازگرداند؛ با دریافت خودروی صفر از خودروساز می تواند آن را به قیمتی بالاتر در بازار بفروشد؛ در اختیار داشتن خودرو موجب می شود که وی برای سالیان متمادی (و چه بسا دهه ها) از زحمت و هزینه بهره برداری از
شبکه های نه چندان کیفی حمل و نقل برهد و آبرومندانه بین مبادی و مقاصد مورد نظر خود تردد کند؛ در عین حال بتواند با مسافرکشی یا کار در آژانس تاکسی تلفنی درآمد قابل توجهی هم کسب کند؛ و بر مبنای تورم در اقتصاد کشور و کمیابی مصنوعی خودرو (در اثر تفوق تقاضا بر عرضه) همواره بتواند خودروی خود را به رغم استهلاک با قیمتی نزدیک به قیمت خرید - و در برخی شرایط به چند برابر آن- بفروشد. با این اوصاف است که خودرو به عنوان سرمایه منقول در جامعه ایرانی همواره هواخواه و طالب و مشتری دارد.
(ج) عملکرد وجوه حمل و نقل عمومی نیز چندان تعریفی ندارد؛ به عنوان مثال راه آهن را در نظر بگیرید: سرعت سیر قطارهای باری را می دانید و در این شرح آن را نمی آورم. سرعت سیر قطارهای بین شهری هم نسبت به قطارهای بین شهری دنیا پایین است. لوکوموتیوهای ما چندان تعریفی ندارند. خدمات مسافر نیز قابل مقایسه با خدمات مورد عرضه در شبکه های راه آهن مسافری جهانی نیست. گردش کار و اطلاعات در سیستم راه آهن ما بسیار جای کار دارد. در سیستم پایانه های مسافری نیز همین اوضاع را داریم. این وضع در حمل و نقل عمومی درون شهری ( مانند شرکت واحد) به مراتب بدتر است. در اینجا معیار مقایسه ما کشورهای توسعه
یافته هستند و البته مقایسه با ناوگان کشورهای در حال توسعه و یا کم تر توسعه یافته مد نظر نیست. این نقصان در عملکرد موجب می شود که رغبت جامعه به حمل و نقل عمومی کم تر شود. کندی گردش کار و سرعت سیر قطار باری بین بندرعباس و تهران موجب می شود که صاحب کالا ترجیح دهد یک واحد کانتینر خود را با هزینه و آلایندگی بیشتر بر روی کشنده حمل کند. از این رو بنگاه های حمل و نقل عمومی نیز در مقوله عدم رغبت جامعه به حمل و نقل عمومی مسئول هستند.
(د) مسئله دیگری که امکان توسعه حمل و نقل عمومی را (به ویژه در شهرها) مشکل می کند، وجود نداشتن طرح جامع ترافیکی است. این موضوع به ویژه در شهرهای ما قابل مشاهده است: فقدان طرح و برنامه شهرسازی، مهاجرت های صورت پذیرفته به شهرها و عدم تناسب جمعیت با زیرساخت ها، و هزینه های گزاف توسعه یا بهبود زیرساخت ها از عوامل بازدارنده توسعه حمل و نقل عمومی است که به نامطلوب تر شدن خدمات حمل و نقل عمومی زده و در بسیاری موارد به ایجاد گلوگاه های حمل و نقلی می انجامد. این موضوعی است که می شد با برنامه ریزی قبلی و آینده نگری در گذشته از آن پرهیز کرد. این وضعیت در سایر مسائل مرتبط با مراکز
جمعیتی نیز وجود دارد: از جمله آبرسانی، برق رسانی، مخابرات، آلودگی هوا، ارائه خدمات بهداشتی و درمانی، آموزش و پرورش، در این زمینه ها قاعدتا باید به دنبال راهکاریابی و نوآوری بود ؛ و در عین حال باید از این به بعد شهرسازی و راهسازی را آینده نگرانه و برنامه محور کرد. در غیر این صورت هر سال که می آید دریغ سال های قبل را خورد.(نتیجه) نتیجه آن که محاسن حمل و نقل عمومی فراونند؛ اما مقابح آن نیز در عالم واقع کم نیستند. برای آن که بتوانیم عملا جامعه را به حمل و نقل عمومی متمایل کنیم، باید از یک سو کیفیت خدمات مورد ارائه به افراد جامعه را متحول کنیم، و از طرف دیگر افراد جامعه را
قانع کنیم و این باور را در فرهنگ غالب جامعه ایجاد کنیم که خدمات حمل و نقل عمومی مطلوب و به نفع آنان است.
محمد پورحاجی نیز معتقد است: البته در زمینه حمل نقل و خصوصا خودرو با اندازه کافی واکاوی شده و حفظ وفاداری مشتری که این روزها به امید ورود خودروهای باکیفیت هستند، کار دشواری شده و خودروسازان در حال پس دادن تغاص بی توجهی به خواسته های مشتریان هستند؛ خشمی که سال ها فروخورده شده بود و الان با تلنگری در حال فوران است. یکی ازمدیران فولکس واگن درپی چالشی که برای این شرکت پیش آمده به شدت نگرانی اش را در مورد بی اعتمادی مشتریان به برند فولگس واگن بیان کرد و گفت منبعد بیشتر کار خواهند کرد تا این جایگاه را در افکار عمومی بهبود ببخشند! یادمان باشد که مشتری یادش می
ماند که فروشنده چطور با او رفتار کرده و می کند.
مجید بابایی نیز می گوید: سوال این است که اصولا چرا باید مسئله خودرو به این اندازه برای مردم مهم باشد در حالی که خودرو صرفا یک وسیله برای جابجایی انسان است نه هدف اصلی. اینکه چرا خودرو به دلیل ضعف های ساختاری کشور در بخش حمل و نقل از حاشیه و نگاه ابزاری به اصل تبدیل گردیده و لاجرم بیش از خود حمل و نقل مورد توجه قرار گرفته است. اینکه تبعات منفی گسترش فرهنگ استفاده از خودروی شخصی در همه ابعاد زندگی ما به چه میزان بر اقتصاد ملی و خانواده تاثیرگذار بوده و شرائط زندگی را برای ما روز به روز سخت تر می نماید. در واقع چند دهه کم کاری ما در حوزه حمل و نقل عمومی امروز
تبعات منفی خود را به نحو چشمگیری نشان می دهد و لذا چاره کار در یافتن راه حل برای خروج صنعت خودرو از بن بست خود ساخته نیست. این همان آدرس غلطی است که ما را به سرانجام مقصود که همان جریان نرمال و بهینه جابجایی است نمی رساند بلکه با از آسیاب افتادن سناریوی خود ساخته خودرو همچنان در مسیر غلط گذشته و چه بسا برای جبران مافات شرایط تحریم در سال های گذشته، بیش از پیش گام برداریم.
توجه به حمل و نقل عمومی باید به خواسته اول مردم تبدیل شود. در این راه اولا ما کارشناسان باید بیشتر مواظب باشیم تا جاده صاف کن سناریوهای طراحی شده لابی های خودرو محور نگردیم و دوم اینکه از هز اقدام فرهنگی و کارشناسی که مسئولین کشور را متوجه خطر پیش رو نماید کوتاهی ننماییم.
رستگاری تاکید می کند: در این میان حلقه های مفقوده دیگری نیز وجود دارد که در نگاهی کل نگر نباید از آنها غافل شد. جامعه نسبت به حمل و نقل عمومی و اقبال آن نسبت به خودروی شخصی علل و عوامل اقتصادی و فرهنگی را پشت پرده دارد که بدون توجه بدانها نمی توان صرفا با ترویج ( و البته نه تجویز) حمل و نقل عمومی این مسئله بغرنج را حل کرد. مهم ترین این عوامل کیفیت و اتکاپذیری زیرساخت، ناوگان و خدمات حمل و نقل عمومی است که در کشور ما نسبت به کشورهای توسعه یافته بسیار جای کار دارد. بر این عوامل، ناآگاهی ها و علل فرهنگی دیگر را نیز بیفزایید. ترویج صرف حمل و نقل عمومی بدون پرداختن
به بهبود کیفیت و اتکاپذیری آن شاید بتواند به طور مقطعی و جزئی اقبال بخشی از جامعه را بدان جلب کند، اما در میان مدت و بلند مدت با شکست مواجه می شود. از این رو لازم است به قول معروف ابتدا یک سوزن به خودمان حمل و نقلی ها بزنیم و بعد یک جوالدوز به اهل جامعه.
وی در ادامه می گوید: مردم ایران بر خلاف خودروسازان، بسیار فهیم و نجیب هستند. شما یک سیستم حمل و نقل عمومی مانند آنچه در توکیو یا لندن وجود دارد، درشهرهای پرجمعیت کشور ایجاد و قدری هم برای فرهنگ ترافیک سرمایه گذاری بفرمایید و خواهید دید که حمل و نقل عمومی تا چه اندازه با استقبال مردم مواجه خواهد شد. برای این کار ابتدا باید با متخلفان برخورد شود؛ با دید سیستمی به مسئله نگریسته شود؛ و کارکردهای گسسته و متولیان آنها با یکدیگر هماهنگ شده تا به جای اتلاف در نتایج عملکردی آنها را به سوی هم افزایی رهنمون شوند؛ سیستم های طرح ریزی ، برنامه ریزی، اجرا و نظارت
ایجادشوند و عملا به طور موثر به کار بیفنتند؛ منافع جامعه و نسل های کنونی و آینده بر منافع فردی و گروهی و بنگاهی و غیره ترجیح داده شود؛ و در یک کلام از منفعت طلبی بنگاه ها به سمت خیرخواهی برای جامعه حرکت کنیم. در این صورت خواهید دید که جامعه و رفتارها، و عملکردهای آن تغییر خواهد کرد. برای نمونه فکر کنید که اگر شهر لندن با همان وضع و تفکری که در انتهای قرن نوزدهم بر آن حاکم بود، حفظ می شد، الآن شهر لندن چه شکلی داشت. بدون شک این شهر یکی از متعفن ترین زاغه های جهان می شد؛ همان طور که الان در برخی از جوامع شرق دور شاهد چنین وضعی هستیم. از یک مقطعی به بعد سیستم به این صرافت
افتاد که باید به خدمات اجتماعی، فرهنگ و تاریخ، محیط زیست، رفاه، سلامت، ایمنی، امنیت، حقوق شهروندی و بسیاری شئون دیگر اهمیت بدهد. مقاصد مزبور در قالب برنامه ها و اقدامات ساماندهی معماری شهری، ترافیک، حمل و نقل عمومی ، مراکز خدمات شهری، و ... بهبود یافت و امروز شما وقتی به چنین ابرشهری سفر می کنید، از هوای آن، تاریخ آن، فرهنگ آن، خدمات شهری آن، فضای سبز آن و هزار و یک جاذبه مربوط بدان لذت می برید. این کاری است که ما باید در کشور خود انجام دهیم. در مملکت شیعیان امیرالمومنین علیه السلام بنا بر اصل برکت اگر ما یک گام برداریم، خداوند ما را ده گام به هدفمان نزدیک تر خواهد
کرد. کافی است درک واحدی داشته باشیم، بخواهیم و عمل کنیم....تا نتیجه بگیریم.
بابایی نیز خاطر نشان می کند: نظر بنده هم همین است که اگر حمل و نقل عمومی با تمام الزامات درست آن عملیاتی شود اقبال مردم به سمت آن زیاد می شود. اما مسئله ما این است که چگونه باید دولتمردان را ملزم به این تحول ساختاری در بخش حمل و نقل نمود. به نظرم نقش خود مردم در این بین زیاد است. ابتدا باید خود مردم چنین خواسته ای را به صورت پر رنگ مطرح و پیگیری نمایند. همین کمپین خودرو درس های خوبی برای مردم داشت که با پافشاری بر حقوق خود می توانند به آن دست یابند.