◄ ترجیح اقتضائات سیاسی بر سایر امور؛ واقعیت تلخ هوانوردی کشورهای درحال توسعه
تین نیوز | لزوم بررسی سوانح هوايی و تربيت متخصصان سوانح در هوانوردی ايران و تاثير بررسی سوانح بر ایمنی پروازها موضوع میزگرد آنلاینی بود که در این هفته در گروه " مدیریت هوایی" که گروهی متشکل از فعالان و متخصصان بخش هوانوردی و در یکی از شبکه های اجتماعی موبایلی فعال است، برگزار شد.
نظر برخی از اعضای این گروه در میزگرد مذکور در ادامه آمده است:
* در سالهای نخستین و میانی عصر پرواز بیشتر سوانح به خاطر مشکلات فنی و جوی بود و کشورهای پیشرو در یک رقابت برای ساخت هواپیماها و تجهیزات پیشرفته با استفاده از فن آوریهای نوین بوده و هستند اما با گذشت زمان این مشکلات جای خود را به خطاهای انسانی دادند و امروزه بر طبق داکیومنت safety management manual ایکائو از هر 4 سانحه هوایی 3 سانحه به خاطر خطاهای انسانی رخ می دهد. لذا این سوال برای کارشناسان مطرح شد که چطور با وجود چنین تجهیزات پیشرفته ای خلبانان و کنترلرهایی که از لحاظ مهارتهای حرفه ای در واقع در سطح بالایی بودند مرتکب اشتباهات مرگبار شدند؟ چرایی مساله باعث توجه
بیشتر به مسایلی مثل، فرهنگ ایمنی safety culture ، مدیریت استفاده بهینه از تمامی منابع resource management و نظریه روانشناسی رفتارگرای مطرح شده توسط روانشناس معروف آقای آلبرت باندورا و همچنین مدل های مطرح شده در بروز سوانح هوایی از جمله مدل پرفسور جیمز ریزن شد. اما مدیریت و کنترل خطاها تنها با لحاظ قراردادن مسایل روانشناسی و موارد ذکر شده حاصل نمی شود و نیاز به یک برنامه و طرح مدیریتی قابل اجرا دارد که مقدمه ظهور سیستم مدیریت ایمنی safety management manual شد که بعدها در سایر بخش ها مثل پزشکی هم چنین برنامه های مدیریتی اجرا شد. در واقع sms یک شیوه سیستماتیک برای نیل به ایمنی هست.
Systematic approach toward safety
یعنی در واقع با وجود چنین برنامه هایی و چنین سیستمی خطرات شناسایی شده و کنترل می شوند و در واقع مدیریت ریسک هسته اصلی این سیستم هست. نیروی محرکه سیستم مدیریت ایمنی در واقع فرهنگ ایمنی و طرز نگرش به آن است مثلا در فرهنگ ایمنی ضعیف در کشور ما دیده شده، مدیران بیش از آن که به ایمنی فکر کنند به این فکر می کنند که خودشان ایمن باقی بمانند و مشکلات دیگری هم در این ارتباط وجود دارد که به نظر بنده شامل موارد زیر می شود:
1- عدم تبادل اطلاعات ایمنی به طور موثر بین بخش های مختلف به دلایل گوناگون lack of information sharing
2- تفکر سنتی مربوط به انجام پروازها در هر شرایطی که من از آن به عنوان product view of safety نام می برم به جای انجام پروازها در یک فرآیند با ریسک قابل قبول process view of safety مثلا فشار بر خلبانها برای انجام پروازها در شرایط زیر مینیمم که هسته اصلی سیستم مدیریت ایمنی که مدیریت ریسک است را به خطر میندازد.
3 - نبود سیستم گزارش دهی موثر در ارتباط با بروز حوادث و سوانح هوایی
همانطور که عرض شد یکی از مولفه های سیستم مدیریت ایمنی وجود سیستم گزارش دهی در ارتباط با سوانح و حوادث است، اساسا این سوال مطرح است که آیا رابطه ای بین سوانح و حوادث هوایی وجود دارد یا خیر؟
در یک تحقیق برای دریافت درجه دکتری از دانشگاه جورج میسون امریکا توسط خانم زهره ناظری وجود چنین رابطه ای به اثبات رسید و مشخص شد که می شود الگوهای تکرار شونده و فاکتورهایی را که به سانحه یا حادثه ختم شدند را تفکیک و دسته بندی کرد و بر مبنای آن در واقع گپها و نیازها را شناسایی کرد تا برایشان برنامه ریزی شود و از تکرار آنها جلوگیری کرد، در واقع همان جمله گوهربار مومن از یک سوراخ دوبار گزیده نمی شود! اصولا سیستم گزارش دهی انواع مختلفی همچون رسمی، داوطلبانه دارد تا افراد بتوانند مشکلاتی را که به دلایل مختلف نمی شود یا نمی گذارند مطرح بشود را گزارش کنند. یکی از
مهمترین سیستم ها سیستم گزارش دهی ناسا است،aviation safety reporting system پیدایش این سیستم به دنبال وقوع سانحه ای است که در سال 1974 به دنبال مکالمات غیر واضح و مبهم بین کنترلر و خلبان رخ داد که در آن هواپیما خیلی زودتر ارتفاع خودش را کاهش داده بود که نهایتا با کوه برخورد کرد.
در حین بررسی این سانحه توسط نهاد بررسی کننده سانحه یعنی NTSB مشخص شد که 6 هفته قبل از بروز این سانحه به دلیل همین مکالمات غیر واضح بین کنترلر برج و خلبان هواپیمای دیگری هم ارتفاع خودش را خیلی کاهش داده بود که با خوش شانسی محض با کوه برخورد نکرده بود. همچنین در سانحه هواپیمایی Comair 5191 در آگست 2006 هواپیما به جای باند اصلی وارد باند کوتاهتر دیگری شده بود و کنترلر برج هم که خسته بود به ورود پرواز به باند کوتاهتر نگاه نکرده بود که نهایتا پرواز به دلیل آنکه طول باند کم می آورد با ساختمانی در انتهای باند کوتاهتر برخورد می کند، حالا سوال اصلی برای NTSB این بود که گذشته از
خستگی کنترلر آیا سانحه دلایل دیگه ای هم داشته است. بررسی ها نشان داده بود که در خلال سالهای 1998 نا 2005 فقط تعداد 99 گزارش در ارتباط با مارکینگ ها و علایم گیج کننده خلبانان در سیستم گزارش دهی ناسا ASRS ثبت شده بود در واقع یکی از روش های کاهش میزان خطاها و مدیریت آنها استفاده از داده های ایمنی هست که از طرق مختلف مثل بازرسی، مشاهده و استفاده از سیستم مدیریت ایمنی حاصل می شود، در واقع هدف پیدا کردن حفره ها در ارتباط با لایه های دفاعی ایمنی هست . چه چیزی رخ داده؟ چرا رخ داده ؟ چه درس هایی از آن باید گرفت؟ اقدامات مورد نیاز و اصلاحی در ارتباط با ایمنی چه چیزهایی هستند؟ به
خاطر اهمیت این موضوع در امریکا NTSB به وجود آمد و برای این که از نفوذ افراد دولتی در روند بررسی سوانح و رخدادهای هوایی جلوگیری کند در واقع زیر نظر مجلس آن کشور به وجود آمد، متاسفانه در کشور ما به دلایل مختلف این نهاد در حد دفتر ایمنی و بررسی سوانح زیر نظر سازمان هواپیمایی کشوری که یک نهاد دولتی هست تشکیل شده که شاهد هستیم که به دلیل عدم استقلال و ضعف این نهاد و نفوذ بخش های مختلف افراد و ارلاینها این گزارش ها اعلام نمی شود و باعث بروز مجدد بعضی از سوانح شده است، و بدتر از آن اینکه نهاد اعلام کننده بررسی سوانح و رخدادهای هوایی در حال حاضر سازمان قضایی هست که نشان می
دهد سازمان هواپیمایی کشوری در این زمینه مشکل جدی دارد، به نظر بنده تاسیس چنین نهاد مستقلی از دولت و تربیت افراد متخصص به عنوان safety investigator در سطوح مختلف فرودگاهی و هوانوردی بسیار حیاتی و لازم است، متاسفانه از بعد نرم افزاری هم در حال حاضر در تربیت افراد متخصص در این زمینه مشکل داریم و تنها دانشگاه شهید ستاری که نظامی هست ! در مقطع ارشد در این رشته دانشجو می پذیرد که نیاز جدی است مسئولین با احساس مسئولیت نسبت به دایر کردن این رشته در مقطع ارشد در دانشکده صنعت هواپیمایی کشوری یا یکی از دانشکده های هوانوردی پیشرو اقدام کنند.
* با اندک مروری بر تاریخچه هوانوردی و مرور مقدمه بسیاری از کتب ایکائو کاملا واضح است که آنچه امروزه در قالب داکیومنتها و... به عنوان استاندارد یا توصیه به وجود است حاصل بررسی و نتیجه گیری از سوانح بوده... لذا بررسی سانحه اصلی ترین بعد توسعه استانداردها و ایمن تر کردن هوانوردی است. بنابراین لزوم تربیت متخصصین بررسی سانحه و وجود سازماندهی بهتر برای بررسی سانحه مهمترین اصل است.
* در این زمینه تربیت نیروی متخصص اصل اول و اساسی است و دانشکده صنعت هوانوردی بهترین مکان.
* دو خلاء اصلی موجود؛
1.نیروی متخصص
2.ساختار سازمانی متولی امر بررسی سانحه.
بازهم بنده در اینجا ضعف سازمان را هم می بینم.هواپیمایی کشوری اصولا در این راستا شفاف و قوی نیست. چرا؟ هنوز نفهمیدم.
* علت اصلی همه کارها که غیر تخصصی انجام می شود سیاسی است. اینقدر در همه امورات وارد حاشیه می شویم که حتی ایمنی را فدای اما و اگرها می کنیم.
* یکی از مهمترین دلایل ضعف در این زمینه نفوذ سیاسی و سیاسی کاریه است.
* به طور کلی تر باید گفت ترجیح اقتضائات سیاسی بر سایر امور... و این واقعیت تلخ کشورهای درحال توسعه هست.
* د راین زمینه سمیناری با حضور یکی از بزرگان و خبرگان NTSB در آینده نزدیک برنامه ریزی و اجرا می کنیم که یقینا مفید خواهد بود. البته کلیات طرح تشکیل مرکزی مشابه NTSB را نگارش و تقدیم مجلس کرده ام. امیدوارم به جزییات طرح کشیده و تصویب شود تا نظام بررسی سوانح و نظارت بر حسن ایمنی هوایی از بدنه دستگاه حاکمیت خارج شود. البته اگر به بررسی جزیی طرح برسد، متخصصین و صاحبین نظر ورود خواهند کرد.
* مهمترين مسئله در بررسى سوانح این است که گروه بررسى بايد خارج از ملاحظات سياسى اعلام نظر كند. ما نيروهاى زبده و كاردانى داريم اما آنها با اعمال نظر مجبور به كار هستند، نمونه هاى زيادى وجود دارد كه اصل مسئله در اما و اگرها گم شده،اما اگر به درستى اعلام شود، مى توان جلوى سوانح بعدى را به راحتى گرفت.
* تنها حسن تحریمها این بوده که ما بیشتر به بحث ایمنی توجه کنیم حال تا چه اندازه موفق بوده ایم این قابل تامل است.
* یک مرحله ابتدایی در بحث بررسی سوانح موضوع تجسس و نجات است که در این مورد هم مشکل داریم. مرکز کنترل را به عنوان RCC معرفی کردند اما امکانات سخت افزاری لازم موجود نیست. نفراتی برای اینکار آموزش ندیده اند.
* اولین مهم در بررسی سوانح در کشور بحث ساختاری است که باید از سازمان مستقل شود و سازمان مستقل بررسی سوانح حمل و نقل ایجاد شود، دوم ساختار قوی و پویا در تشکیلات و سوم تغییرات مهم در سیلابس های دوره های کارشناسی ارشد بررسی سوانح، چهارم ارتباط قوی بین تشکیلات و دانشگاه ها و پنجم برنامه ریزی تربیت نیروی انسانی متخصص در زمینه های مختلف گروه های یازده گانه، ششم بهره برداری از کارشناسان متخصص در صنعت هوانوردی، هفتم ایجاد آزمایشگاه قوی و مجهز، هشتم ایجاد لابراتور بازخوانی FDR و CVR ، نهم برگزاری دوره های کوتاه مدت در زمینه های مختلف هوانوردی با مراجعه به
اسناد ایکائو، دهم برگزاری کارگاه های اموزشی متعدد با استفاده از اساتید خارجی مانند سنگاپور و فرانسه.
ضمنا یکی از مسایل مهم در بررسی سوانح انتشار گزارش بررسی سوانح به طور شفاف است که باید در کشور ما از جنبه فرهنگی کار شود و به شدت بر ایمنی تاثیر دارد.
* تاثیر بررسی سوانح بر ایمنی و امنیت کاملا مشهود است. منشا تدوین بسیاری از مقررات یا استانداردها نتایج حاصل از بررسی سوانح است.کافی است رجوع کنید به جدول amenmentهای داکیومنت 4444 مشاهده می کنید که تاریخ اضافه شدن بسیاری از amendها به داکیومنت ارتباط با یک رخداد و سانحه دارد.
* در سال ٢ ١ با هزينه شخصی موفق به أخذ ديپلم مديريت ايمني و بررسی سوانح (دوره مقدماتی) از كشور امارات زير نظر اساتيدی از كشورهای انگليس، آلمان و هند شدم.
پس از پايان دوره، اعلام نمودم آمادگی انتقال دانش فوق را به همكاران و علاقمندان دارم ولی به علت عدم استقبال، كلا از اين مسير منصرف شدم. بستر لازم از سطح بالا وجود ندارد، پس هر گونه تلاشی بی فايده است. فضای غيرقانونی حاكم بر بررسی سوانح تمام مسايل ايمنی را تحت الشُعَاع قرار داده است و بعيد می دانم چنين بستری حالا حالاها فراهم شود.
تاثير منفی اين برخورد باعث شد از گذراندن دوره پيشرفته بررسی سوانح (عليرغم انجام هماهنگی های اوليه) در كشور آلمان و زير نظر اساتيد امريكايی منصرف شوم. واقعا مايه تاسف است كه از افراد با دانش تخصصی در اين زمينه حتی در اداره بررسی سوانح هم محروميم.
* در مقدمه دوستان در بالا اشاره شد به سیر تاریخی تجهیز پرنده ها به تکنولوژیهای پیشرفته و ادامه داشتن سوانح و نهایتا دوران طلایی عامل انسانی... تمامی این روندها ناشی از بررسی سوانح بوده است. حتی عبارت جدید در حوزه ایمنی یعنی سیستم مدیریت ایمنی نیز به نوبه خود ناشی از همین بررسی ها و به موازات آن تکوین تئوریهای مدیریت و سازمان می باشد.
* وقتی که عیوب و آشغالها را زیر فرش می ریزیم و نمی گذاریم از آن درس گرفته شود و فقط دنبال مقصر می گردیم، توقع روزگاری بهتر بعید است.
* بازهم اشاره می کنم به ضعف سازمان، وقتی سازمان خودش متولی تایید ورود یک پرنده با کشور باشد و به هزاران دلیل روند اخذ صلاحیت پرواز دچار مشکل باشد از طرفی متولی بررسی سانحه هم باشد نتیجه می شود که....
* متاسفانه فرهنگ بد ایمنی شرکتهای هواپیمایی که به دلایل مختلف از جمله نمود ضعف مدیریتی و نواقص است و در بعضی موارد ترس از رسانه ای شدن مشکلات باعث شده انواع و اقسام مختلف نفوذ غیر حرفه ای در این زمینه رخ بدهد و نهایتا گزارشات ایمنی با هدف اصلاح و پیشگیری و بهبود فرایندها بی اثر شود و حتی بیرون نیاید و در اختیار حتی متخصصین قرار نگیرد.
* متاسفانه ما گزارش های بررسی سوانح را به لحاظ ضعف فرهنگی مخفی می کنیم در حالی که این گزارش ها درس های زیادی درون خود دارند که متاسفانه در بایگانی خاک می خورند.
* هیچ کشوری در دنیا شاید مثل ما در این زمینه اینجوری و به این شکل بد عمل نمی کند و متاسفانه این وظیفه را عده ای از جوانان دلسوز و متخصص با علاقه شخصی انجام دادند و امروز هم خبر افتتاح سایتی در این زمینه توسط یکی از همین جوانان داده شد و جدیدا هم سایتی در مراقبت پرواز با هدف جمع آوری گزارشات داوطلبانه افتتاح شده است.
* زیربنای مدیریت ایمنی فرهنگ ایمنی است. فرهنگ ایمنی در صنعت هوانوردی کشور بسیار ضعیف است. برای ارتقای فرهنگ ایمنی باید رفتار ها را تغییر دهیم، برای تغییر رفتارها باید نگرش ها را تغییر دهیم، برای تغییر نگرش ها باید باورها را تغییر دهیم و برای تغییر باور ها باید مردم تجربه کنند به قولی قسم حضرت عباس و دم خروس نمی شود! نکته بسیار مهم ارتقای فرهنگ ایمنی داشتن صداقت شفافیت آگاهی و شناخت صحیح از علل ریشه ای وقوع سوانح و حوادث هوایی است.
* به جز چند کشور پیشروی صنعت هوانوردی اکثر کشورهای دنیا در تقابل با سوانح رویه هایی مشابه کشور خودمون پیش می گیرند. مخفی کاری و به قول استاد ضیایی"مشکلات را زیر قالی پنهان کردن" چندان غیر معمول نیست. هند، برزیل و حتی در برخی موارد ایتالیا از جمله این کشورها هستند.اما فکر می کنم فرق بزرگ این کشورها با ما درس گرفتن از ضعفهاست. کاری که هنوز ما ندیدیم و دست کم رویه های نادرست از سانحه ای به سانحه بعدی مجدد تکرار می شود.
* اخیرا بعضی از مسئولین سازمان حتی نظر کارشناسی گروه های تخصصی که برای بررسی یک سانحه تشکیل می گردد را قبول نداشته و در کاری که تخصص ندارند تفسیر به رای می کنند.
* در برزیل چون زیر نفوذ ارگان نظامی هست هوانوردی مخصوصا بخش کنترل ترافیک هوایی و در ایتالیا چون برخورد جنایی با موضوعات سوانح و حوادث ایمنی می شود شاهد این موضوع هستیم.
* دقیقا دیدگاه نظامی به قضیه در برزیل باعث اختلال در بررسی ها و حتی خود بعد از سانحه امبریرکار شده بود که همین نقطه عطف بازبینی کلی در مدیریت هوایی آنجا شد.
* راهکار ایجاد سیستم هست که کلا فاقد آن هستیم. سیستم مجموعه ای از اجزای به هم پیوسته است که همه برای یک هدف واحد کار می کنند. در کشور ما سیستم مجموعه ای از اجزای از هم گسسته است که هرکس ساز خودش را می زد و همه مخالف هم می زنند.
* مدیریت پیشگیرانه و پیش بینانه ایمنی یکی از الزامات قانونی و اجباری ایکایو می باشد. انکس نوزده ایکایو تمام کشورها را ملزم کرده برنامه جامع ایمنی هوانوردی خود را تدوین نمایند. برنامه ایمنی همه ساله باید بازنگری گردد و اهداف ایمنی کشور در آن روشن گردد. لطفا به SSPایران توجه کنید.
* برای ارتقای فرهنگ ایمنی فعالیت های زیادی باید انجام گیرد که مهمترین آنها انتشار اطلاعات ایمنی به صورت شفاف و جلوگیری از بهره برداری غیر حرفه ای تشویق گزارشات داوطلبانه و پرهیز از برخورد حذفی با انتشاردهندگان اطلاعات ایمنی و رویکرد یادگیری از اطلاعات ایمنی است.
* براساس الزامات ایکائو همه شرکت های هوایی اعم از ایرلاین ها، شرکت فرودگاه ها شرکت های خدماتی و مراکز آموزشی باید در مجموعه خود سیستم مدیریت ایمنی ایجاد نمایند.
* فرهنگ ایمنی که نیروی محرکه سیستم مدیریت ایمنی است در وهله اول نیاز به commitment مدیران و تصمیم گیرندگان دارد، این فرهنگ ایمنی است که به واسطه نگاه مدیریت به مسئله ایمنی و عوامل تاثیر گذار بر آن شکل می گیرد، در فرهنگ ایمنی ضعیف سرمایه گذاری برای نیروهای متخصص مثل کنترلر و خلبان هزینه محسوب می شود در بخش آموزش هم همچنین در بخش گزارشات ایمنی هم نگاه مدیریتی است که باعث ضعف یا تقویت فرهنگ ایمنی می شود.
* این امر کلا به سازمان به عنوان نهاد حاکمیتی و ناظر بر صنعت هوانوردی بر می گردد. در نهایت تاسف باید گفت خود سازمان در این موضوع بسیار ضعیف عمل می کند. نمونه بسیار فاحش آن پرواز فلایت چک اخیر بود که پس از سانحه در کیش مشخص شد جعبه سیاه هم برای بررسی سانحه ندارد.
* راهکار:
1.معرفی یک ساختار جهت بررسی سوانح
2.تعریف الزامات متخصصین بررسی سوانح و جذب آنها
3.تعریف ارتباط ساختار با سازمان و شرکتها
4.الگو برداری از کشورهای پیشرو
5.حرکت به سمت تغییر فرهنگ ایمنی
6.کم کردن نقش دولت و وابستگان دولتی در هوانوردی به خصوص در اجراییات و محدود کردن به نظارت
7.شناسایی رگه های فساد و رشوه و ....
* من فایلی از یک SMS manual یک شرکت هواپیمائی داخلی را دیدم که شرکت مربوطه از یک شرکت معتبر خارجی استفاده کرده و فقط find and replace انجام داده است. هر جا اسم شرکت اصلی بوده اسم شرکت خودش را گذاشته و به سازمان ارائه داده است.
* متاسفانه مدیریت کشوری و هواپیمایی و تصمیمات این دو بخش بیشتر به جای اینکه به فکر ایمنی باشد به ایمن بودن مدیریت فکر می کند که می بینیم بسیاری از کمبودها و نواقص برای بخش اصلی ایمنی کنترلر که ایکائو از آنها به عنوان frontline نام می برد مشکل دارند. امروز ایکائو اعلام می کند فاصله زمانی این مشکلات تا بروز یک فاجعه هوایی کوتاه مدت یا بلند مدت است، سوانح مختلف از فاجعه چرنوبیل تا سوانح هوایی و سوانح دیگر نقش بارز مدیریت آنها را گواهی می دهد.
* استقرار سیستم مدیریت ایمنی یک پروسه تدریجی و گام به گام است و باید در تمام ابعاد صنعت شکل بگیرد و استقرار یابد.
* در این جا می خواهم بین مقوله فرهنگ و سیستم ارتباط برقرار کنم. نظام های اجتماعی دو گونه نظام مکانیکی و نظام های ارگانیک (فرهنگی). نظام های مکانیکی، نظام های هستند که با جیر و فشار هویت خود را حفظ می کنند مثلا اگر یک استاد هوافضای دانشگاهی صحبت ارایه می کند تلاش می کنند با حذف آن شخص از نظام اجتماعی انسجام خود را حفظ کنند ولی نظام های اجتماعی ارگانیک بر حقوق فردی اهمیت قایل هستند و اجازه انتقاد و انتشار اطلاعات را می دهند و نظام اجتماعی فرهنگی سرکوبگر فرد و عقاید شخصی است و اشخاص جامعه تلاش می کنند آن عضو را در پیوند با کل نگه دارند. بنابراین جامعه ما
ظرفیت فرهنگ ایمنی را ندارد.
* برای بررسی سانحه باید از کارشناسانی استفاده کرد که خود هیچ وابستگی مالی و عاطفی به عوامل سانحه نداشته باشند.
* با شفاف سازی برسی سوانح قطعا نقاط قوت و ضعف ایمنی نمایان خواهد شد این مهم به تدریج ضمن تزریق آگاهی به تقویت ایمنی کمک خواهد کرد و همچنین هر گونه پنهان کاری و لا پوشانی کردن ضعفها، به هر دلیلی می تواند موجبات سوانح بیشتر را در پی آورد.
* بهبود فرهنگ ایمنی شاید راهکار موازی و در واقع زیرساختی باشد اما پیشنهاد:
1- استقلال کامل نهاد بررسی کننده
2- بررسی جدی روند قضایی کشور در سوانح و جلوگیری از سبقت دیدگاه مقصر محور به دیدگاه مشکل محور
3- بهره از متخصصین آموزش دیده در این زمینه
4- اعلام نتایج به صورت مقتضی جهت عدم تکرار و ارتقای ایمنی
* بیشترین کار باید در تغییر نگاه مدیریتی در ابعاد کشوری و هواپیمایی نسبت به ایمنی صورت بگیرد تا زمینه تغییر ساختاری فراهم شود؛ تغییر فرهنگی.
* پیشنهادهای بسیاری انجام شده است که بررسی سوانح و حوادث حمل و نقلی اعم از ریلی دریایی جاده ای و هوایی در یک معاونت مستقل وزارت راه و شهرسازی انجام پذیرد.
* اگر واقع بینانه نگاه کنیم تغییر از بالا خیلی بعید است به همان دلیل اقتضائات سیاسی.
پس چانه زنی با هدف تغییر ساختار احتمال موفقیت بیشتری دارد.
* اگر بشود ساختار را القا و ایجاد کرد شاید بشود گریز زد ولی باز جلوگیری از نفوذ غیر حرفه ای نیاز به داشتن فرهنگ بالای ایمنی در بین افراد و مسئولین دارد.
* اگر نهاد درست طراحی شود مثلا نهاد مردم نهاد و انتخاباتی باشد. دغدغه ورود غیر حرفه ای ها کمتر می شود. منظورم استفاده از مکانیزم های عینی است.
* به قول کنفوسیوس: کار بکار استمرار درو کن، استمرار بکار عادت درو کن، عادت بکار فرهنگ درو کن، ارتقای فرهنگ ایمنی گام به گام و کند است.
* ایمنی به عنوان اصلی ترین فاکتور صنعت نیازمند عنایت و توجه بیشتر است آن هم در شرایط سنی که ناوگان ما دارد.
* راهکار: بازنگری برنامه جامع ایمنی هوانوردی کشور SSP ، استقرار کامل سیستم مدیریت ایمنی در کلیه ارایه دهندگان خدمات هوانوردی کشور و ایجاد ساختار بررسی سوانح مستقل است.
* خوشبختانه در کشوری زندگی می کنیم که هفتاد میلیون کارشناس هوانوردی و بررسی سانحه، تصادفات و فوتبال داریم. وقتی یک سانحه اتفاق میفتد به تیتراژ روزنامه ها دقت کنید همه خودشان سانحه را بررسی و حکم هم صادر کرده اند الا آن کسی که مسئول هست و انقدر وقت کشی می کند که کاملا از اذهان پاک شود.
* آموزش های بررسی سوانح و حوادث را مرکز آموزش هما اجرا کرده و در صورت تقاضا اجرا می کند. در دانشگاه هوایی شهید ستاری و دانشگاه صنعتی امیر کبیر و بسیاری از مراکز آموزشی داخلی و بین المللی نیز اجرا میگردد. مشکل ما کمبود دانش تخصصی نیست کمبود مسئول متخصص است.
* آیا می توان صحبت از شفافیت اطلاعات در حوزه هوانوردی کرد ولی دانش هوانوردی را منحصراً در اختیار متخصصین این صنعت دانست. آیا انحصار در حوزه پزشکی و سازمان نظام پزشکی که امکان کوچکترین نقدی را از جامعه سلب کرده است برای جامعه مفید بوده است؟ اگر متخصصین صنعت با هم تبانی کنند در این حقوق مصرف کننده کجاست؟ ای کاش هفتاد میلیون آدم بودند که اجازه داشتند بر روی هواپیمایی کشور نظارت کنند و هرکسی که حرف می زد حرف او شنیده می شد نه این که گفته شود تو متخصص نیستی حق حرف زدن نداری.
* در تمام دنیا مدیران در زمینه شفاف سازی سوانح پیش قدم هستند، چرا؟ شفاف سازی سوانح در ایران آفت مدیریت است.
* نظارت بدون نتیجه فایده ندارد، فقط نظاره گر خواهیم بود.
* اشکالات را عریان می کند به نفع ایمنی و به ضرر مدیریت.
* پس نتایج نظارت عمومی در اروپا باید کلا زیر سوال برود آیا نظارت عمومی در اروپا نتیجه نداشته است؟ باید نظارت فردی به عنوان حقوق شهروندی در هواپیمایی شناخته شود.
* نظام مدیریت بررسی سوانح بابد از قوه مجریه خارج شود تا استقلال خود را پیدا کند و در این صورت به شفاف سازی نزدیک می شویم.
البته نباید ساختاری داشته باشد که افرادی نا متخصص ورود پیدا کنند و وارد باند سیاسی شود.
* در بحث ایمنی سه مقوله مورد نظر است:
اقدامات ایمنی به صورت Reactive,proactive predictive مورد بحث ایت که هرسه در پیشگیری سوانح موثر هستند. یکی از موارد مورد بحث پرسنل متخصص در بررسی سوانح است چرا که وقتی کارشناس این امر خبره باشد با کشف علت اصلی (بدون قرض ورزی و تمایلات قلبی)قادر به پیشگیری از بروز سوانح ،حوادث و هرگونه رخدادی خواهد بود. لذا بهترین راه این است که در کلیه تخصصها اعم از خلبانی،فنی،مراقبت پرواز طراحی و ساخت و.... افراد دوره بررسی سوانح و بازخوانی FDR&CVR را سپری نمایند.
موضوع دوم اینکه این افراد تا حداقل پنج سال در سوانح و حوادث مختلف شرکت ننمایند هنوز صاحب نظر نخواهند بود. زیرا ممکن است فردی سالها در بخش سوانح کارکند ولی حاضر به حضور در سایت نشود و یا حتی در سایت حاضر ولی به جهات خطرات بالقوه عملا در بررسی شرکت ننماید. لذا کار در بررسی سوانح نیاز به تخصص در یکی از رشته های هوانوردی، تخصص بررسی سوانح، تجربه کافی، جسارت و شجاعت، دوری از تمایلات شخصی،دلسوزی و انسان دوستی دارد.
مرحله بعدی اینست که شخص بررسی کننده حوصله به روی کاغذ اوردن مطالب به دست آمده و جسارت حق گویی را داشته باشد و از ابتدای بررسی سریعا به هر موضوع حساسی می رسد بخشنامه ایمنی صادر کند زیرا ممکن است تا تکمیل مراحل بررسی زمان زیادی سپری شود و در این میان سوانح و حوادث مشابه ای رخ دهد. ولی کارشناس هوشمند آن است که سریعا اعلام نظر نکرده و علت سانحه را نگوید. زیرا حرف های بدون بررسی دقیق ارزش علمی ندارد.
* نظر و اعتقاد شخصی بنده در مورد بررسی سوانح هوايی به شرح زير است:
با يك مثال آغاز می كنيم : فرض كنيد كه فردي دچار بيماری حادی شده و پس از مراجعه به پزشك، به او دارويی داده می شود و حال شخص بهبود می یابد. اما پزشك به بيمار هيچ اطلاعی در مورد بيماری و دارويی كه به او داده است، نمی دهد، اين باعث می شود كه اگر شخص بيمار در شرايط مشابهی در معرض همان بيماری قرار گيرد، توان مديريت و پيشگيری را نداشته باشد چرا كه مثل بار اول در مورد بيماريش اطلاعی ندارد، حال اگر پزشك به او ديد می داد كه بيماری او چيست و چرا به اين بيماری مبتلا شده و عامل آن چيست و چگونه بايد از آن پيشگيری كرد، شخص بيمار يا از خود در مقابل بيماری محافظت می کرد و يا اصلا
مبتلا نمی شد.
بنابراين نقش بررسی سوانح در اين است كه از يك سری سوانح پيشگيري می شود و تاثير ديگر اين است كه اگر در شرايط مشابه قرار گيرند، اشتباهات گذشته تكرار نخواهد شد.
در واقع از يك سوراخ، دو بار گزيده نخواهيم شد.
حال چگونگی اين بررسی نياز به ابزارهايی به شرح زير دارد:
١. نيروی متخصص
٢. لابراتوار
٣. سرمايه گذاری
٤. بررسی دقيق سانحه و علل رخداد آن
٥. تهيه و تدوين گزارش بررسی سانحه
٦. مجازات عاملان سانحه
٧. تشويق عاملان نجات
٨. اطلاع رسانی دقيق عمومی جهت شفاف سازی كامل افكار عمومی
* من 12 سال در کشور سانحه بررسی کردم و در بیش از یکصد سایت بررسی سانحه و حادثه انجام دادم و البته برای خیلی ها غریب بود که یک زن خلبان مسئول گروه بررسی باشد اما باز هم می گویم هنوز خیلی چیزها را نمی دانم و نظر دادن برایم مشکل است. مثلا در یک سانحه خلبان اصلا روی ILS establish نشده بود و 5 ناتیکال قبل از آن اشتباها قریب 330 درجه به دور خود چرخیده بود و نهایت هم miss appکرده بود آن هم نه روی طرح بلکه در مسیری دیگر ولی در تین خواندم که ندانسته برخی عملکرد وی را تحسین هم نمودند.
* 1. aircraft accident investigation
2. FDR CVR reader
3. report اين ها مهمترين ها برای شروع می باشند.
حال اينها مستلزم تربيت متخصصان و اختصاص بودجه قابل ملاحظه از سوی دولت و يا بخش خصوصی است. در ايران اين آموزش فقط ميتواند در حد تئوری باشد چرا كه ما ابزار آموزش را در اختيار نداريم، بهترين راه گلچين عده ای افراد اسمارت و پرفكت، و بورسیه کردن آنها به كشور های صاحب اين علم است و سپس جذب آنها در لابراتوار ايرانی برای اقدام به آموزش و بررسی سوانح.
همه موارد فوق زمانی محقق خواهد شد که افرادی با تخصص هوایی و وجدان در جای خود بکار گمارده شوند که متاسفانه نفوذ برخی افراد در تعیین مدیران سازمان در راستای حفظ منافع برخی افراد و جریانها مانع از اجرای قانون شده است.