◄ تاملی بر متن دستورالعمل حقوق مسافر در پروازهای داخلی
وبلاگ تین نیوز، علیرضا منظری | ـ سازمان هواپیمایی کشوری "دستورالعمل حقوق مسافر در پروازهای داخلی" مصوب شورایعالی هواپیمایی کشوری را پس از تایید وزیر راه و شهرسازی منتشر کرد که از تاریخ ابلاغ بوسیله سازمان هواپیمایی کشوری قابل اجرا می باشد.
ـ در ابتدا باید از دست اندرکاران تدوین این دستورالعمل به لحاظ پرداختن به یک موضوع مهم یعنی حقوق مسافر تقدیر نمود ولی ضرورت دارد به منظور ارتقای کیفیت متن دستورالعمل و رفع ابهامات آن نکات قابل تاملی را طرح کرد تا شاید در تسهیل اجرای مفاد آن راهگشا باشد زیرا نگارش متون دستورالعمل از صلابت و استحکام برخوردار نبوده و ساده و بعضا ضعیف می باشد و با وجود ابهام در عبارات قابلیت تعبیر و تفسیر را بر جای گذاشته است.
ـ این دستورالعمل در دو فصل تحت عناوین "تعاریف" و "رویه ها" و دو ماده تنظیم شده است که در فصل اول اصطلاحات سازمان، شرکت هواپیمایی، شرکت حمل کننده، پرواز بازرگانی، بلیت، ساعت پرواز، پذیرایی نوع اول، پذیرایی نوع دوم و پیمان ورشو تعریف شده و در فصل دوم نیز حقوق مسافر بطور کلی ناظر بر موارد عدم تبعیض، ممانعت از سفر، ابطال پرواز بوسیله شرکت حمل کننده، تاخیرات پروازی، تغییر مسیر اجباری بوسیله شرکت هواپیمایی در طول پرواز، فقدان و یا آسیب دیدگی جامه دان، مسافرین توانخواه و شفاف سازی نرخ بلیط و خدمات هوایی می باشد.
ـ استناد به ماده 19 کنوانسیون ورشو در مقدمه دستورالعمل به منظور الزامی شمردن رعایت مفاد این مجموعه حمایتی دارای تعارض مفهومی است و صحیح به نظر نمی رسد زیرا مفاد دستورالعمل در رابطه با "حقوق مسافری در پروازهای داخلی" تدوین شده و شامل پروازهای بین المللی (شرکت های هواپیمایی ایرانی و خارجی) نمی باشد در حالی که مطابق مفاد ماده یک کنوانسیون ورشو احکام مندرج در کنوانسیون بر حمل و نقل بین المللی از طریق هوا اعمال می گردد و شامل حمل و نقل داخلی از طریق انجام پروازهای داخلی نمی شود.
ـ اما سازمان می تواند در اجرای بند "ب" ماده 5 قانون هواپیمایی کشوری مبنی بر نظارت در فعالیت هواپیمایی کشوری به منظور حفظ مصالح عمومی و با استناد به مفاد ماده 18 همان قانون همراه با صدور پروانه بهره برداری هوایی برای شرکت های هواپیمایی تکالیف و تعهداتی را در نظر بگیرد و آنها را ملزم به اجرا نماید. در این صورت برای حمل و نقل هوایی تدوین یک آیین نامه اجرایی به منظور تبیین وظایف و تکالیف و تعهدات شرکت هواپیمایی و سایر موسسات و شرکت های مرتبط و همچنین مسافر ضروری می نماید.
ـ یکی از مصادیق مفاد آن آیین نامه قرارداد حمل و نقل هوایی خواهد بود که اکنون از طریق فروش بلیط به مسافر بوسیله شرکت هواپیمایی انجام می شود و در نتیجه شرایط آن به صورت یک طرفه تعیین و مسافر نقشی در جا به جایی شرایط ندارد و در نتیجه مسافر به لحاظ نیاز اجبار به پذیرش آن دارد. بنابراین سازمان هواپیمایی کشوری به عنوان صادر کننده پروانه بهره برداری هوایی شرکت های هواپیمایی و به منظور حفظ مصالح عمومی می تواند اصول و تکالیف و تعهداتی را در جهت حفظ حقوق و منافع مسافر برای شرکت های هواپیمایی در آیین نامه حمل و نقل هوایی منظور نماید تا آنها در قرارداد فی ما بین شرکت
هواپیمایی و مسافر در نظر گیرند و در مواقع لزوم مسافر بتواند از آن حق و منافع بهره مند گردد.
ـ در هر حال نحوه نگارش متن این دستورالعمل نیز نشان می دهد که قصد واضعین آن تدوین و برقراری حقوق مسافر نبوده بلکه محتوای آن بیشتر نشانگر تعیین تکالیف و تعهدات شرکت هواپیمایی برای حفظ مصالح عمومی و حمایت از حقوق و منافع مسافر بوده است. با این تعبیر مناسب بود متن به تنظیم رابطه قراردادی میان شرکت هواپیمایی و مسافر تبدیل می شد و عنوان آن نیز به حمایت از حقوق مسافر تغییر می یافت.
ـ بنا بر تعریف یکی از حقوقدانان "حق (حقوق) سلطه و اختیاری است که حقوق هر کشور به منظور حفظ منافع اشخاص به آنها می دهد" و "یا امتیاز و نفعی است متعلق به شخص که حقوق هر کشور در مقام اجرای عدالت از آن حمایت می کند و به او توان تصرف در موضوع حق و منع دیگران از تجاوز به آن را می دهد." در حالی که در این دستورالعمل سخن از تمامی حقوق مسافر و تعیین مرجع رسیدگی اداری و یا قضایی و مسئولیت شرکت هواپیمایی در میان نبوده بلکه نتایج برقراری برخی از تکالیف و تعهدات شرکت هواپیمایی است که برای مسافر ایجاد حق خواهد کرد. به هر ترتیب اگر چه برخی از رویه های مورد نظر در این
دستورالعمل به ادامه انجام سفر مسافر کمک نخواهد کرد و شرکت هواپیمایی ملزم به اعطای بلیط اضافی با شرایط خاص گردیده ولی بطور کلی نحوه نگارش شبهه توجه بیشتر دولت به شرکت های هواپیمایی را ایجاد کرده است.
ـ به هر جهت پس از بیان این کلیات در توضیح هر یک از بندهای مندرج در دستورالعمل به نکات قابل تامل زیر اشاره خواهد شد.
ـ دستورالعمل در بند 1-2 به توصیف "بهره مندی تمامی مسافران به صورت یکسان از خدمات شرکت های هواپیمایی" پرداخته و در آن هیچ حکمی مبنی بر تکلیف برای شرکت هواپیمایی و نحوه اجرای آن و یا مصادیق تبعیض برای آشنایی مسافر و یا روش پیگیری مسافر در صورت وجود تبعیض بیان نشده است.
ـ بر مبنای مفاد بند 2-2 دستورالعمل در صورتی که شرکت هواپیمایی از پذیرش مسافر دارای بلیط تایید شده به لحاظ محدودیت های شرکت حمل کننده اعم از بازرگانی، فنی یا عملیاتی امتناع نماید آن شرکت موظف به استرداد وجه و همچنین ارایه یک بلیط رایگان مشابه از لحاظ مسیر و کلاس پروازی می باشد.
در این مورد اولا باید معلوم گردد که آیا شرکت هواپیمایی حق صدور بلیط اضافه بر تعداد صندلی های هواپیمای مورد نظر را دارد و یا خیر؟ اگر همانطور که عموما کشورها اجازه داده اند این حق را داشته باشند نحوه و تعداد آن به چه میزان است. ثانیا احکام در موارد فنی یا عملیاتی با مورد بازرگانی باید متفاوت بوده و در مورد اول سبک تر باشد زیرا در مورد اول عموما اختیاری نیست ولی در مورد دوم می تواند اختیاری باشد. ثالثا در مورد دوم چنانچه صندلی با نرخ بالاتر در هواپیما وجود داشته باشد باید شرکت موظف به حمل مسافر با در اختیار قرار دادن آن صندلی و نه استرداد وجه و یک بلیط رایگان گردد
زیرا قصد اصلی مسافر سفر در آن زمان معین است. رابعا در غیر این صورت شرکت هواپیمایی ضمن راهنمایی شفاف مسافر باید حق انتخاب میان پیشنهاد صندلی با نرخ پایین تر در همان پرواز و یا انجام سفر با پرواز دیگر همان شرکت و یا پرواز با هواپیمای شرکت دیگر را به مسافر بدهد که شرکت هواپیمایی تفاوت هزینه بلیط و دادن تسهیلات در فرودگاه و یا هتل در زمان انتظار را به عهده می گیرد.
ـ در بند 3-2 شرکت حمل کننده در صورت ابطال پرواز از شش روز تا بیست و چهار ساعت قبل از پرواز موظف به پرداخت وجه کامل بلیط و ارایه یک بلیط مشابه با سی درصد تخفیف از لحاظ مسیر و کلاس پروازی به مسافر شده و چنانچه پرواز در بیست و چهار ساعت قبل از انجام پرواز ابطال گردد شرکت حمل کننده موظف به پرداخت وجه کامل بلیط و ارایه یک بلیط مشابه با پنجاه درصد تخفیف از لحاظ مسیر و کلاس پروازی به مسافر می باشد.
در تبصره 1 آن پیش بینی شده ارایه بلیط مشابه در اولین فرصت زمانی انجام می گیرد. در صورت انتقال مسافر بوسیله سایر خطوط هوایی این امر بدون پرداخت هزینه و یا مابه التفاوت توسط مسافر و یا خسارت توسط شرکت هواپیمایی انجام خواهد پذیرفت.
در صورت ابطال پرواز از سوی شرکت هواپیمایی با در نظر گرفتن اصل الزام مسافر به پرواز ضرورت دارد تا شرکت هواپیمایی ملزم به انتقال مسافر از طریق سایر پروازهای آن شرکت و در غیر این صورت پرواز سایر شرکت های هواپیمایی در اولین فرصت ممکن و بدون پرداخت هزینه و یا مابه التفاوت بوسیله مسافر گردد و اگر این مورد امکان پذیر نشد وجه کامل بلیط را پرداخت و یک بلیط مشابه با تخفیف در اختیار مسافر قرار دهد در حالی که در این دستورالعمل بخش اصلی به صورت خبری در تبصره آمده و اصل بر عدم اعزام مسافر و پرداخت وجه کامل بلیط می باشد.
ـ بند 4-2 دستورالعمل مقرر داشته که در صورت بروز تاخیر در انجام پرواز بر مبنای زمان مذکور در بلیط مسافر شرکت هواپیمایی باید به صورت مستمر نسبت به اطلاع رسانی از طریق سامانه اطلاعات پرواز اقدام و نماینده شرکت هواپیمایی در میان مسافران حضور یافته و با متانت و احترام نسبت به اطلاع رسانی صحیح علت تاخیر پرواز توضیح دهد.
شرکت هواپیمایی در صورت وجود تاخیر بیش از یک ساعت و کمتر از دو ساعت باید پذیرایی نوع اول را مشروط به وجود زمان کافی جهت پذیرایی و عدم ایجاد تاخیر بیشتر به مسافر ارایه دهد. چنانچه تاخیر بیش از دو ساعت و کمتر از چهار ساعت باشد شرکت هواپیمایی باید پذیرایی مناسب حداقل نوع اول را با توجه به امکانات فرودگاهی انجام و امکان برقراری ارتباط تلفنی جهت اطلاع رسانی را فراهم نماید و همچنین در صورت درخواست مسافر و امکان انجام آن پرواز را تغییر داده و یا در صورت وجود پرواز از همان مسیر و یا انتقال به مقصد نهایی از طریق مسیرهای جایگزین (غیر از مسیر درج شده در بلیط) اقدامات لازم را
جهت اعزام مسافر با سایر شرکت های هواپیمایی بعمل آورد و یا در صورت انصراف مسافر از ادامه پرواز وجه کامل بلیط را به مسافر پرداخت نماید.
در بخش اول مبنای "وجود زمان کافی" و "عدم ایجاد تاخیر بیشتر" چیست تا در اجرا ابهامی بوجود نیاید. آیا آن از زمان پرواز مذکور در بلیط محاسبه می شود و یا از زمانی که شرکت می داند این پرواز به تاخیر منجر می گردد؟ در بخش دوم عبارات " پذیرایی مناسب حداقل نوع اول" و "با توجه به امکانات فرودگاهی" دارای ابهام بوده و می تواند موجبات اختلاف شرکت و مسافر را فراهم آورد. در صورت اجابت درخواست مسافران برای تغییر پرواز و باقی ماندن تعداد کمی از مسافران تکلیف شرکت هواپیمایی برای انجام پرواز اصلی و یا لغو آن چه می باشد. در هر حال نیاز است تا ابهامات مذکور مرتفع
گردد.
در صورت وجود تاخیر بیش از چهار ساعت شرکت حمل کننده موظف به ارایه یک فقره بلیط مشابه با تخفیف سی درصد از لحاظ مسیر و کلاس پروازی می باشد. این متن نشان نمی دهد که تکلیف شرکت هواپیمایی بر ارایه بلیط مشابه علاوه بر انجام پرواز و اعزام مسافر به مقصد است و یا شرکت با ارایه آن یک فقره بلیط دیگر تکلیفی ندارد و حتی در این نوع تاخیر حتی موارد قبلی تکلیف شرکت هواپیمایی در صورت درخواست مسافر وجود ندارد. بدون تعیین تکلیف برای نحوه ابطال پرواز و یا روش های دیگر فقط برای زمان ابطال پرواز حکمی را در نظر گرفته است.
در مورد پروازهایی که به دلیل شرایط جوی یا امنیتی فرودگاه مبدا، مقصد و مسیر دچار تاخیر شده و یا ابطال می گردند شرکت هواپیمایی با رعایت مقررات پذیرایی از مسافرین فقط موظف به استرداد کامل وجه بلیط می باشد. عبارت "شرایط جوی یا امنیتی" کلی و مبهم است و به منظور پیشگیری از تعابیر و تفاسیر باید تعریف و مرجع تشخیص آن معین گردد و همچنین در مورد تاخیر فقط یک حکم کلی بیان شده در حالی که اگر امکان رفع تاخیر در کوتاه مدت وجود داشته و شرکت هواپیمایی بتواند مسافر را به مقصد برساند حکمی تعیین نگردیده است.
ـ در بند 5-2 تحت عنوان تغییر مسیر اجباری بوسیله شرکت هواپیمایی در طول پرواز مقرر می گردد شرکت هواپیمایی موظف است در صورت توقف هواپیما در مکانی غیر از مقصد یا نقطه میانی مسافر را بوسیله هواپیمای همان شرکت به مبدا انتقال داده و کل وجه بلیط را بدون کسر جرایم به مسافر پرداخت کند و یا در صورت درخواست مسافر مبنی بر انتقال به مقصد با هر وسیله نقلیه عمومی زمینی زمینه انتقال را فراهم آورده و هزینه های آن را پرداخت نماید. این سوال قابل طرح است که چرا انتقال مسافر به مبدا فقط از طریق همان شرکت هواپیمایی و نه سایر شرکت های هواپیمایی و یا وسایل نقلیه زمینی (در صورت درخواست
مسافر) انجام شود و یا در مورد انتقال مسافر به مقصد چرا فقط با وسیله نقلیه زمینی و نه از طریق شرکت های هواپیمایی انجام گردد.
ـ وفق بند 6-2 در صورت فقدان و یا آسیب دیدگی جامه دان و بار همراه شرکت حمل کننده موظف به تامین رضایت مسافر بر اساس دستورالعمل پیگیری، جستجو و یا جبران خسارت خود (مطابق پیمان ورشو که در تاریخ 19/08/1364 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده) می باشد. اولا قانون تعیین حدود مسئولیت شرکت های هواپیمایی ایران در پروازهای داخل کشور مصوب 1364 قابل استناد نیست زیرا قانون جدید تعیین حدود مسئولیت شرکت های هواپیمایی ایرانی در سال 1391 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده و مفاد آن برای شرکت های هواپیمایی لازم الاجرا است و ثانیا عبارت "تامین رضایت مسافر" کلی می باشد و ثالثا دستورالعمل هر
شرکت هواپیمایی با یکدیگر متفاوت بوده و در اختیار عموم قرار ندارد. بهتر است اصول آن موارد در این دستورالعمل آورده شود و فقط رویه را به شرکت هواپیمایی بسپارند.
علاوه بر آن در دستورالعمل فقط به دو وظیفه مسافر مبنی بر ارایه فهرست جامه دان و بار همراه در صورت فقدان و آسیب دیدگی بلافاصله (قبل از ترک فرودگاه) به شرکت حمل کننده و اعلام تاخیر در تحویل جامه دان و بار همراه حداکثر در مدت 21 روز به شرکت حمل کننده در صورت وجود تاخیر به صورت مبهم اشاره شده است بدون آن که روش و نحوه اجرای آن و همچنین تکلیف شرکت هواپیمایی مشخص گردد.
ـ در بند 7-2 پیش بینی شده که شرکت حمل کننده در چارچوب دستورالعمل های تخصصی ذیربط اقدام لازم را برای ارایه خدمات مناسب و رایگان به مسافر توانخواه معمول خواهد داشت و مسافر بیمار در دوره پس از عمل جراحی و یا دوران نقاهت از قاعده مسافران توانخواه مستثنی شده و تابع مقررات حمل بیمار شرکت حمل کننده خواهد بود. اولا تعریفی از مسافر توانخواه مقرر نگردیده و ثانیا باید شرکت ها بر اساس دستورالعمل های خود عمل کنند که با عدم تعیین اصول علاوه بر تفاوت میان ارایه خدمات آنها می توان شاهد کاهش خدمات به جهت هزینه کمتر بود.
در این بند به دو نکته دیگر اشاره شده است که یکی "شرایط خاص مسافر توانخواه باید در هنگام خرید بلیط و حداکثر تا 48 ساعت قبل از پرواز به شرکت حمل کننده اعلام شود" و دیگری "ضروری است مسافر جهت آگاهی از چگونگی این خدمات با دفتر شرکت حمل کننده تماس بگیرد". شاید بهتر باشد به جای پیچیدگی در انجام فعالیت ها در همان زمان خرید بلیط شرایط خاص مسافر توانخواه اطلاع داده شود و در مقابل نحوه ارایه خدمات هم در اختیار مسافر قرار گیرد.
ـ بند 8-2 در مورد شفاف سازی نرخ بلیط و خدمات هوایی است که شرکت هواپیمایی و دفاتر نمایندگی فروش بلیط موظف هستند بلیط مسافر را با مشخصات کامل اعم از شرایط و ضوابط بلیط صادره، قیمت نهایی (بهای پایه، عوارض، قواعد ابطال و هزینه های اضافی)، نام شرکت حمل کننده و سایر اطلاعات ضروری به مسافر ارایه نمایند. در این مورد نیز نحوه ارایه معین نشده و در صورت عدم انجام این وظیفه کدامیک از شرکت هواپیمایی و یا مسافر مسئول پیگیری خواهند بود.
در پایان اشاره می شود که علیرغم ایرادات وارده به این دستورالعمل ضروری است شرکت های هواپیمایی به منظور انجام تعهدات خود در برابر مسافران و به جهت رعایت حقوق مشریان و ارایه خدمات با کیفیت بالا و جذب مسافر بیشتر برای برند خود نسبت به جلب رضایت مسافران در زمان وقوع رویدادهای فوق از طریق روش های مناسب در قالب این دستورالعمل و یا روش های جایگزین اقدام عملی انجام دهند تا آن رویه های درست بتواند با همکاری مسئولان تبدیل به یک دستورالعمل بدون ابهام گردد.
وقتی برخی مدیران با برخی شرکتها … حقوق مسافر معنی ندارد! وجود سر بریده در زیر قبای دوستان مدیر عامل بابت رشوه بنام وامانهم فقط به مدیران یعنی حقوق مسافر!