صف کامیون‌ ها در بازرگان/ دولت برای رفع گلوگاه‌ های زیرساختی مرز وارد عمل شد؟

ادامه صف کامیون های باری در مرز بازرگان و محدودیت پذیرش ناوگان از سوی ترکیه، دولت را به سمت تسریع در تکمیل مسیر سه راهی ایواوغلی تا گمرک بازرگان، توسعه زیرساخت های پسکرانه و تأمین تجهیزات جدید کنترلی سوق داده است؛ با این حال، فعالان بخش خصوصی و سازمان راهداری معتقدند بخشی از مشکل موجود به ناهماهنگی فرآیندهای کنترلی و پذیرش ناکافی کامیون ها در سمت ترکیه بازمی گردد.

به گزارش سرویس لجستیک و ترانزیت تین نیوز،  مرز بازرگان همچنان با انباشت کامیون های باری و محدودیت در پذیرش ناوگان ایرانی از سوی ترکیه مواجه است؛ وضعیتی که علاوه بر افزایش زمان توقف کامیون ها، روند جابه جایی کالا میان ایران و ترکیه و مسیرهای ترانزیتی منتهی به اروپا را تحت تأثیر قرار داده است.

در چنین شرایطی، سیدحمید پورمحمدی، رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور، در نشست بررسی مسائل و مشکلات مرز بازرگان بر تسریع در تکمیل مسیر سه راهی ایواوغلی تا گمرک بازرگان و توسعه زیرساخت های مورد نیاز این گذرگاه تأکید کرد.

تأکید دولت بر تکمیل مسیر دسترسی به بازرگان

پورمحمدی با اشاره به جایگاه مرز بازرگان در تجارت خارجی و ترانزیت کشور، خواستار رفع گلوگاه های زیرساختی این مرز شد. تکمیل مسیر ایواوغلی ـ بازرگان از جمله طرح هایی است که می تواند دسترسی به این گذرگاه بین المللی را بهبود دهد و بخشی از فشار موجود بر شبکه راه های منتهی به مرز را کاهش دهد.

مرز بازرگان یکی از مهم ترین دروازه های زمینی ایران به سمت ترکیه و اروپا به شمار می رود و هرگونه اختلال در روند پذیرش یا عبور کامیون ها، آثار آن را در زنجیره تأمین، هزینه حمل، زمان تحویل کالا و برنامه ریزی صادرکنندگان و شرکت های حمل ونقل نشان می دهد.

رئیس سازمان برنامه و بودجه همچنین بر توسعه زیرساخت های پسکرانه گمرک بازرگان تأکید کرد و گفت این زیرساخت ها باید با همکاری دستگاه های مسئول و سازمان منطقه آزاد ماکو توسعه یابد تا ظرفیت های تجاری و ترانزیتی این مرز بیش از گذشته فعال شود.

پسکرانه ضعیف؛ حلقه مغفول در مدیریت ترافیک مرزی

توسعه پایانه مرزی صرفاً به ایجاد یا تعریض مسیر دسترسی محدود نمی شود. پایانه های توقف و مدیریت کامیون، محوطه های دپو، امکانات خدماتی، زیرساخت های گمرکی و سامانه های کنترل، مجموعه ای از حلقه های به هم پیوسته هستند که عملکرد مرز را تعیین می کنند.

در صورتی که ظرفیت پسکرانه با حجم ورود کامیون و عملیات گمرکی متناسب نباشد، حتی افزایش ظرفیت جاده نیز نمی تواند مشکل صف را به طور کامل برطرف کند. به همین دلیل، تأکید پورمحمدی بر توسعه پسکرانه گمرک بازرگان را می توان بخشی از برنامه دولت برای مدیریت همزمان ترافیک، کنترل و توقف کامیون ها دانست.

منطقه آزاد ماکو نیز به دلیل قرار گرفتن در مجاورت مرز بازرگان، ظرفیت قابل توجهی برای پشتیبانی از فعالیت های تجاری، لجستیکی و ترانزیتی دارد. استفاده از این ظرفیت می تواند به ساماندهی جریان کامیون ها، توسعه خدمات لجستیکی و کاهش فشار عملیاتی بر محدوده پایانه مرزی کمک کند.

پذیرش ناکافی ترکیه؛ عامل اصلی طولانی شدن صف کامیون ها

در سوی دیگر، سازمان راهداری و حمل ونقل جاده ای، «پذیرش ناکافی از سوی ترکیه» را مهم ترین عامل طولانی شدن ایستایی کامیون ها در مرز بازرگان اعلام کرده است.

سیدحسین حسینی، سرپرست دفتر ترانزیت و حمل ونقل بین المللی سازمان راهداری، با اشاره به وضعیت تردد ناوگان باری در این مرز گفته است تعداد کامیون هایی که در پایانه بازرگان برای خروج از ایران صف می کشند، با ظرفیت پذیرش و ورود کامیون ها از سوی ترکیه همخوانی ندارد.

بر اساس این توضیحات، کامیون ها پس از ورود به پایانه و طی بخشی از فرآیندهای خروجی، به دلیل محدود بودن ظرفیت پذیرش در سمت ترکیه، در خاک ایران متوقف می مانند. سازمان راهداری همچنین اعلام کرده است که با وجود بازرسی های متعدد و ارزیابی های طرف ترکیه ای برای کاهش ریسک، میزان پذیرش ناوگان تاکنون تغییر محسوسی نداشته و موضوع از مسیرهای مربوط در حال پیگیری است.

این وضعیت نشان می دهد که گلوگاه مرز بازرگان تنها به ظرفیت جاده یا امکانات داخلی پایانه مربوط نیست و بخشی از آن به هماهنگی عملیاتی و تصمیم های کنترلی طرفین در نقطه مرزی بازمی گردد.

اختلاف در فرآیندهای کنترلی ایران و ترکیه

فاطمه قنبرپور، عضو کمیسیون حمل ونقل، ترانزیت و لجستیک اتاق ایران، درباره دلایل اعلام شده از سوی ترکیه برای کاهش پذیرش کامیون های ایرانی گفته است مقام های این کشور معتقدند محموله های ورودی از ایران از نظر رعایت الزامات امنیتی، از جمله کنترل با ایکس ری مجهز و استفاده از سگ های موادیاب، به اندازه کافی بررسی نمی شوند.

به گفته قنبرپور، ترکیه اعلام کرده است برای حفظ امنیت خود ناچار است کامیون های ورودی از ایران را با دقت بیشتری ارزیابی کند؛ فرآیندی که زمان بازرسی و پذیرش را افزایش داده است.

این فعال بخش خصوصی بر ضرورت همگام و هماهنگ شدن سیستم های کنترلی و نظارتی دو کشور تأکید کرده است. به اعتقاد او، تفاوت در سطح و شیوه کنترل کامیون های ورودی از دو طرف، یکی از عواملی است که به افزایش زمان توقف و کاهش سرعت عبور در مرز منجر شده است.

قنبرپور همچنین با اشاره به روند کنترل کامیون های ورودی از ترکیه به ایران گفته است این کامیون ها با سطح مشابهی از سختگیری مواجه نیستند. از این منظر، ایجاد یک سازوکار مشترک و قابل پیش بینی برای کنترل محموله ها می تواند ضمن حفظ الزامات امنیتی، از تکرار بازرسی ها و طولانی شدن توقف کامیون ها جلوگیری کند.

کالاهای فسادپذیر در میان محموله های متوقف شده

یکی از پیامدهای مستقیم تداوم صف کامیون ها، افزایش ریسک خسارت به کالاهای فسادپذیر است. قنبرپور تأکید کرده است که کالاهای متوقف شده در مرز بازرگان تنها به یک گروه کالایی خاص محدود نمی شوند و انواع محموله ها در میان کامیون های دپوشده قرار دارند.

پیاز، میوه، کشمش و دیگر محصولات تر از جمله کالاهای فسادپذیری هستند که در صف کامیون های متوقف شده قرار گرفته اند. طولانی شدن زمان توقف این محموله ها می تواند موجب کاهش کیفیت، فساد کالا، افزایش هزینه های صادرکنندگان و از دست رفتن بازار مقصد شود.

برای صادرکنندگان محصولات کشاورزی، زمان عبور از مرز یک مؤلفه تعیین کننده است. هر روز تأخیر در مسیر، علاوه بر تحمیل هزینه های توقف و نگهداری، می تواند مزیت رقابتی کالای ایرانی را در بازارهای مقصد کاهش دهد. بنابراین، مدیریت صف در بازرگان فقط یک مسئله حمل ونقلی نیست و مستقیماً با تجارت خارجی، صادرات محصولات کشاورزی و درآمد فعالان اقتصادی ارتباط دارد.

ضرورت نوسازی تجهیزات ایکس ری

رئیس سازمان برنامه و بودجه کشور درباره تجهیزات ایکس ری گمرک بازرگان نیز از آمادگی دولت برای همکاری در تأمین و استقرار تجهیزات مورد نیاز خبر داده است.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که کنترل دقیق و سریع محموله ها می تواند همزمان دو هدف را تأمین کند؛ از یک سو، نگرانی های امنیتی طرف ترکیه ای را کاهش دهد و از سوی دیگر، زمان بازرسی و توقف کامیون ها را کوتاه تر کند.

قنبرپور پیش تر با انتقاد از وضعیت تجهیزات کنترلی در مرزهای کشور گفته بود ایکس ری های موجود قدیمی و فاقد کارآمدی لازم هستند و باید تجهیزات به روز در مرزها مستقر شود. استفاده از ایکس ری های جدید، تجهیزات هوشمند و سگ های موادیاب، در صورت استقرار در یک فرآیند هماهنگ، می تواند از بازرسی های چندباره و ارجاع مکرر کامیون ها جلوگیری کند.

با این حال، نوسازی تجهیزات به تنهایی کافی نیست. اثربخشی این تجهیزات به نحوه اتصال آنها به فرآیندهای گمرکی، تبادل اطلاعات میان دستگاه ها، آموزش نیروی انسانی و هماهنگی با استانداردهای طرف ترکیه ای نیز وابسته است.

نقش بخش خصوصی در ساماندهی فرآیند کنترل

بخش خصوصی برای مدیریت و ساماندهی فرآیند کنترل و پذیرش کامیون ها اعلام آمادگی کرده است. پیشنهاد فعالان اقتصادی این است که از ظرفیت شرکت های تخصصی و تشکل های حمل ونقلی برای مدیریت صف، زمان بندی ورود کامیون ها، پایش محموله ها و کاهش توقف استفاده شود.

در صورت طراحی یک نظام نوبت دهی و مدیریت هوشمند، کامیون ها می توانند متناسب با ظرفیت پذیرش طرف ترکیه ای به پایانه وارد شوند. این اقدام از ورود مازاد ناوگان به محوطه مرزی و تشکیل صف های طولانی جلوگیری می کند و امکان برنامه ریزی بهتر برای صاحبان کالا و شرکت های حمل ونقل را فراهم خواهد کرد.

البته واگذاری بخشی از مدیریت فرآیند به بخش خصوصی باید با نظارت دقیق دستگاه های دولتی، رعایت الزامات امنیتی و ایجاد دسترسی برابر برای شرکت ها و رانندگان انجام شود. شفافیت در نوبت دهی و اعلام ظرفیت روزانه پذیرش، از مهم ترین الزامات چنین مدلی است.

توسعه مسیرهای جایگزین؛ راهکار کاهش ریسک تجاری

در کنار رفع مشکلات فوری مرز بازرگان، فعالان بخش خصوصی بر ضرورت پیگیری مسیرها و مرزهای جایگزین نیز تأکید دارند. وابستگی بخش قابل توجهی از تجارت زمینی ایران به یک گذرگاه، در صورت بروز محدودیت های عملیاتی یا سیاسی، ریسک توقف زنجیره صادرات و ترانزیت را افزایش می دهد.

قنبرپور بر ضرورت نگاه جدی تر ایران به مرزها و کریدورهای جایگزین تأکید کرده و معتقد است کشور باید برای حفظ مسیرهای تجاری خود، گزینه های دیگری را نیز فعال کند.

این موضوع به معنای کاهش اهمیت مرز بازرگان نیست؛ بلکه ایجاد مسیرهای مکمل می تواند قدرت مانور ایران را در زمان بروز اختلال افزایش دهد. توسعه ظرفیت مرزهای جایگزین، اتصال آنها به شبکه ریلی و جاده ای، تقویت پایانه های مرزی و ایجاد خدمات لجستیکی در پسکرانه این گذرگاه ها، از جمله اقداماتی است که می تواند تاب آوری شبکه تجارت خارجی کشور را افزایش دهد.

جمع بندی؛ بازرگان نیازمند برنامه کوتاه مدت و اصلاحات زیرساختی

مرز بازرگان در شرایط فعلی با سه مسئله همزمان مواجه است: محدودیت پذیرش کامیون ها از سوی ترکیه، ناهماهنگی در فرآیندهای کنترلی دو کشور و کمبود یا فرسودگی بخشی از زیرساخت ها و تجهیزات داخلی.

برنامه دولت برای تکمیل مسیر ایواوغلی ـ بازرگان، توسعه پسکرانه گمرک، استفاده از ظرفیت منطقه آزاد ماکو و تأمین تجهیزات ایکس ری می تواند بخشی از گلوگاه های زیرساختی این مرز را برطرف کند. با این حال، رفع کامل صف کامیون ها به رایزنی مؤثر با ترکیه، هماهنگی استانداردهای کنترلی، افزایش ظرفیت پذیرش طرف مقابل و اجرای یک نظام مدیریت هوشمند تردد نیاز دارد.

در کوتاه مدت، باید از ورود کامیون بیش از ظرفیت پذیرش به پایانه جلوگیری، محموله های فسادپذیر را در اولویت عبور قرار داد و روند اطلاع رسانی به رانندگان و صاحبان کالا را شفاف کرد. در میان مدت، نوسازی تجهیزات کنترلی و توسعه پسکرانه باید در دستور کار قرار گیرد و در بلندمدت نیز فعال سازی مسیرهای جایگزین، شرط کاهش آسیب پذیری تجارت زمینی ایران خواهد بود.

بدون ایجاد هماهنگی میان دستگاه های داخلی و طرف ترکیه ای، توسعه جاده و پایانه به تنهایی نمی تواند مشکل صف کامیون ها در بازرگان را حل کند؛ زیرا گلوگاه اصلی زمانی برطرف خواهد شد که مسیر، پایانه، تجهیزات کنترلی و ظرفیت پذیرش دو طرف به عنوان اجزای یک شبکه واحد و پیوسته مدیریت شوند.