◄ چرا با وجود مزیت های ریل، صاحبان کالا هنوز کامیون را انتخاب می کنند؟
سهم حمل و نقل ریلی از بازار بار، متناسب با این مزیت ها رشد نکرده است. این موضوع نشان می دهد که مسئله اصلی، اثبات برتری ریل نیست؛ بلکه شناخت عواملی است که بر تصمیم صاحبان کالا اثر می گذارد.
سال هاست که درباره مزیت های حمل و نقل ریلی صحبت می کنیم. کاهش مصرف سوخت، ایمنی بیشتر، هزینه کمتر در حمل بارهای انبوه، کاهش آلاینده های زیست محیطی و افزایش بهره وری شبکه حمل و نقل، همگی واقعیت هایی هستند که بارها در اسناد، همایش ها و برنامه های توسعه بر آنها تاکید شده است. با این حال، سهم حمل و نقل ریلی از بازار بار، متناسب با این مزیت ها رشد نکرده است. این موضوع نشان می دهد که مسئله اصلی، اثبات برتری ریل نیست؛ بلکه شناخت عواملی است که بر تصمیم صاحبان کالا اثر می گذارد.
در عمل، صاحب کالا میان ریل و جاده انتخاب نمی کند. او میان دو خدمت لجستیکی تصمیم می گیرد. آنچه برای او اهمیت دارد، قابلیت اطمینان، سرعت دسترسی، انعطاف پذیری، امکان برنامه ریزی، سهولت انجام فرآیند حمل و در نهایت هزینه تمام شده است. هر شیوه حمل که بتواند این مجموعه نیازها را بهتر پاسخ دهد، انتخاب خواهد شد؛ حتی اگر از نظر فنی یا زیست محیطی بهترین گزینه نباشد.در بسیاری از مسیرها، حمل جاده ای توانسته تجربه ساده تری برای مشتری ایجاد کند.
کامیون بار را از محل بارگیری تحویل می گیرد و در مقصد تخلیه می کند، زمان انتظار محدودی دارد و در صورت تغییر شرایط، انعطاف بیشتری از خود نشان می دهد. در مقابل، حمل ریلی در بسیاری از موارد هنوز به هماهنگی میان چند بخش، عملیات تخلیه و بارگیری مجدد، محدودیت در دسترسی به ایستگاه ها و زمان انتظار بیشتر وابسته است. طبیعی است که صاحب کالا این پیچیدگی را نیز بخشی از هزینه حمل تلقی کند.از سوی دیگر، نباید از ساختار اقتصادی بازار حمل و نقل غافل شد. بخشی از رقابت پذیری حمل جاده ای، حاصل مزیت های عملیاتی آن نیست، بلکه نتیجه نظام قیمت گذاری موجود است. زمانی که هزینه های واقعی استفاده از زیرساخت جاده، مصرف انرژی، خسارت های ناشی از تصادفات و آثار زیست محیطی به طور کامل در قیمت حمل منعکس نمی شود، رقابت میان ریل و جاده از نقطه برابری آغاز نخواهد شد. در چنین شرایطی، راه آهن علاوه بر رقابت با کامیون، ناچار است بخشی از این عدم تعادل اقتصادی را نیز جبران کند.با این حال، نباید همه مسئولیت را متوجه سیاست های کلان دانست.
صنعت ریلی نیز برای افزایش سهم خود از بازار، نیازمند تغییر رویکرد است. امروز دیگر فروش ظرفیت حمل کافی نیست. راه آهن باید فروشنده یک خدمت لجستیکی کامل باشد. مشتری انتظار دارد بداند بار او در چه زمانی به مقصد می رسد، در طول مسیر چه وضعیتی دارد و در صورت بروز مشکل، چه سازوکاری برای پاسخگویی وجود خواهد داشت. این همان تجربه ای است که بازار امروز بر اساس آن تصمیم می گیرد.
اگر قرار باشد سهم حمل و نقل ریلی افزایش پیدا کند، به نظر می رسد چند اقدام باید در اولویت قرار گیرد. توسعه حمل و نقل ترکیبی، ایجاد مراکز لجستیکی متصل به شبکه ریلی، انعقاد قراردادهای بلندمدت با صاحبان کالا، افزایش قابلیت اطمینان در زمان سیر قطارها، کاهش تشریفات اداری پذیرش بار، توسعه سامانه های هوشمند رهگیری محموله و بازنگری در سیاست های تعرفه ای، مجموعه اقداماتی هستند که می توانند جذابیت ریل را برای بازار افزایش دهند. این اقدامات شاید به اندازه ساخت یک خط جدید دیده نشوند، اما اثر آنها بر جذب مشتری بسیار بیشتر خواهد بود.
تجربه کشورهای موفق نیز نشان می دهد که رشد سهم حمل و نقل ریلی، بیش از آنکه نتیجه توسعه فیزیکی شبکه باشد، حاصل بهبود کیفیت خدمات و اعتماد صاحبان کالا است. بازار با توصیه و تبلیغ تغییر نمی کند، بلکه زمانی مسیر خود را عوض می کند که احساس کند انتخاب جدید، ریسک کمتر و ارزش بیشتری برای کسب و کار او ایجاد می کند.به اعتقاد من، آینده حمل و نقل ریلی بیش از هر زمان دیگری به درک رفتار مشتری وابسته است. هر زمان که راه آهن بتواند انتخاب ریل را برای صاحب کالا ساده تر، مطمئن تر و اقتصادی تر از جاده کند، افزایش سهم بازار دیگر یک هدف دست نیافتنی نخواهد بود، بلکه نتیجه طبیعی اصلاحات در کیفیت خدمت و مدل کسب و کار صنعت ریلی خواهد بود.
* کارشناس ارشد حمل و نقل
