گلوگاه‌ های دریایی؛ شاهراه‌ های تجارت جهان و اهرم‌ های فشار ژئوپلیتیکی

حملات به کشتی ها در دریای سرخ نشان داد که حتی بدون انسداد کامل یک مسیر دریایی، تهدیدهای امنیتی می توانند با افزایش هزینه حمل ونقل و بیمه و تغییر مسیر کشتی ها، زنجیره تأمین و بازار انرژی را تحت تأثیر قرار دهند. بررسی این بحران نشان می دهد که تاب آوری تجارت جهانی به ترکیبی از امنیت دریایی، مسیرهای جایگزین، دیپلماسی و برنامه ریزی اقتصادی وابسته است.

به گزارش  تین نیوز به نقل از مسیر اقتصاد، تجارت جهانی به شبکه ای گسترده از مسیرهای کشتیرانی، بنادر، کانال ها و تنگه ها و گلوگاه های دریایی وابسته است؛ شبکه ای که بخش عمده مبادلات کالا از طریق آن انجام می شود، اما در برابر اختلال در چند نقطه محدود، آسیب پذیری بالایی دارد. تنگه های هرمز، باب المندب و مالاکا و کانال های سوئز و پاناما از جمله مهم ترین این گذرگاه ها هستند که هرگونه اختلال در آن ها می تواند بر جریان انرژی، مواد اولیه و کالاهای واسطه ای اثر بگذارد.

اهمیت این مسیرها صرفاً به حجم کالای عبوری از آن ها محدود نیست؛ مسئله اصلی، دشواری و هزینه بالای جایگزینی آن هاست. برای مثال، تغییر مسیر کشتی ها از دریای سرخ به اطراف دماغه امید نیک، سفر میان آسیا و اروپا را طولانی تر می کند و مصرف سوخت، هزینه عملیاتی و حق بیمه حمل ونقل را افزایش می دهد.

بحران دریای سرخ؛ چگونه یک تهدید منطقه ای تجارت جهانی را مختل کرد؟

از نوامبر ۲۰۲۳، حملات انصارالله یمن به کشتی های تجاری در دریای سرخ، امنیت کشتیرانی در این منطقه را با چالش جدی مواجه کرد. این حملات با استفاده از پهپادها، موشک های ضدکشتی و قایق های انفجاری انجام شد و شرکت های کشتیرانی و بیمه گران را به بازنگری در ارزیابی اقتصادی عبور از این منطقه واداشت.

یکی از نکات مهم این بحران آن است که برای مختل شدن یک مسیر تجاری، الزاماً نیازی به بسته شدن فیزیکی آن نیست. صرف وجود تهدید معتبر می تواند حق بیمه را افزایش دهد و شرکت ها را به انتخاب مسیرهای جایگزین سوق دهد.

بر اساس داده های کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد (آنکتاد)، در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۲ درصد تجارت جهانی کانتینری دریایی از کانال سوئز عبور می کرد. بااین حال، حجم و تناژ بار عبوری از این کانال در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ همچنان حدود ۷۰ درصد پایین تر از سطح سال ۲۰۲۳ بود. این آمار نشان دهنده ماندگاری آثار بحران بر شبکه تجارت دریایی است.

افزایش هزینه حمل ونقل با اختلال در گلوگاه های دریایی

پیامدهای ناامنی دریایی به افزایش مستقیم هزینه حمل ونقل محدود نمی شود. طولانی تر شدن سفرها به کشتی های بیشتری برای جابه جایی همان حجم کالا نیاز دارد و ظرفیت مؤثر ناوگان جهانی را کاهش می دهد. هم زمان، افزایش حق بیمه و دشواری پیش بینی زمان تحویل، هزینه فعالیت شرکت های تجاری را بالا می برد.

این اختلالات می توانند برنامه تولیدکنندگان و خرده فروشان را نیز تحت تأثیر قرار دهند. تأخیر در رسیدن قطعات ضروری، افزایش موجودی موردنیاز و دشواری تنظیم برنامه های فروش، از جمله پیامدهایی هستند که مقاله برای زنجیره های تأمین برمی شمرد.

بازار انرژی نیز از این وضعیت متأثر شده است. بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا، جریان نفت و فرآورده های نفتی از باب المندب از ۸.۷ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۳ به حدود ۴ میلیون بشکه در روز در هشت ماه نخست سال ۲۰۲۴ کاهش یافت. تغییر مسیر کشتی ها همچنین مصرف سوخت و انتشار گازهای گلخانه ای را افزایش می دهد و خطر حوادث زیست محیطی ناشی از حملات به نفتکش ها و کشتی های باری را تشدید می کند.

بندر ایلات؛ آسیب پذیری اقتصادی اسرائیل در برابر بحران دریای سرخ

یکی از محورهای اصلی، پیامدهای بحران دریای سرخ برای بندر ایلات در جنوب اسرائیل است. این بندر به دلیل دسترسی به دریای سرخ، مسیری برای واردات کالا از آسیا فراهم می کرد؛ اما حملات انصارالله یمن فعالیت آن را به شدت کاهش داد و بخشی از واردات خودرو و کالاهای صنعتی به بنادر حیفا و اشدود منتقل شد.

سهم بندر ایلات از واردات خودرو که پیش از بحران حدود ۴۴ درصد بود، به حدود ۱۵ درصد کاهش یافته است. همچنین افزایش سه تا چهار برابری هزینه حمل کانتینری از چین و تأخیر دو تا سه هفته ای در تحویل کالا رخ داده است.

مسئله ایلات صرفاً زیان ده بودن یک بندر نیست؛ این بندر بخشی از ظرفیت اسرائیل برای تنوع بخشی به مسیرهای تجاری محسوب می شود. تمرکز تجارت در چند بندر، اگرچه ممکن است در شرایط عادی کارآمد باشد، در زمان جنگ آسیب پذیری ایجاد می کند.

در مجموع، بحران باب المندب نشان می دهد که امنیت تجارت جهانی تنها با خنثی سازی حملات یا بازگشایی مسیرهای دریایی تأمین نمی شود. اعتماد شرکت های کشتیرانی و بیمه گران به امکان مدیریت ریسک نیز اهمیت دارد؛ زیرا هزینه های اقتصادی ممکن است حتی پیش از وقوع خسارت فیزیکی و صرفاً در واکنش به افزایش نااطمینانی ایجاد شوند. از این منظر، تاب آوری تجارت مستلزم پیوند دادن امنیت دریایی، دیپلماسی، سیاست بیمه، زیرساخت و مدیریت اقتصادی است.

پی نوشت: این متن، خلاصه و گزارشی از مقاله اصلی «Maritime Chokepoints and the Vulnerability of Global Trade» منتشرشده در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ است و با هدف بازتاب محتوای اصلی آن تنظیم شده است.