زیر و بم توسعه ایرلاینهای منطقهای
وبلاگ تیننیوز،علی كجباف| بر اساس آمار جهانی، در 40 سال اخیر، ایرلاینهای منطقهای (هواپیماهای با ظرفیت صندلی حداکثر 75 نفر) رشد قابل ملاحظهای داشتهاند اما در ایران شرکت هواپیمایی با ماموریت منطقه ایی وجود ندارد، هرچند که شرکتی همچون نفت ایر با توجه به ماموریتش، ترکیب ناوگانش به ساختار ناوگان شرکتهای منطقهای شباهت دارد یا شرکت جدید التاسیس پویا از ناوگان منطقهای استفاده می کند اما مجوزی با عنوان ایرلاین منطقهای در سازمان هواپیمایی کشوری تعریف نشده است.
همزمان با نگاه به ترکیب ناوگان ایرلاینهای کشور مشاهده میشود که سطح تنوع هواپیماها در آنها زیاد است که با توجه به تاثیر تنوع بر هزینههای عملیاتی شرکتها نادرست است و در این یادداشت با بررسی توسعه هواپیمایی منطقهای در ایران و جهان، برنامه و سیاست توسعه هواپیمایی منطقه ای در ایران را ارایه میدهد.
در تجربه های جهانی، ایرلاین های منطقه ای از شکاف بین مالکیت شخصی هواپیما و شرکتهای بزرگ با مسیرهای پروازی بین فرودگاه مرکزی و بزرگ ایجاد شدند، چرا که عموما شرکتهای بزرگ با ناوگان پهن پیکر توانایی پاسخ به تقاضای کوچک نبودند، مثلا برقراری پرواز به منطقهای با 50 تقاضای سفر هوایی روزانه با یک هواپیمای پهن پیکر با تعداد صندلی 280 نفر صرفه اقتصادی ندارد. بنابراین امکان برقراری سفر با این مناطق محدود بود. برخی از افراد در صورت تمکن مالی با خرید هواپیمای شخصی، نیاز سفر هوایی را جبران میکردند و جهت برآورده کردن مابقی تقاضا، ایدههای همچون ایرتاکسی یا
ایرلاین منطقهای مطرح شد و مزیت ایرلاین منطقهای قیمت ارزان تر نسبت به خرید و نگهداری هواپیمای شخصی و حتی ایرتاکسی بود.
در ایران، روی آوری شرکتها به هواپیماهای منطقهای فرآیند متفاوتی را گذارنده و تحت تاثیر فضای تکلیفی شرکتهای بزرگ به ناوگان منطقه ای متمایل شدهاند. به علت پنهاوری ایران و توزیع نامناسب جمعیت، سیاستگذاران به ناچار با تخصیص پروازهای تکلیفی و زمینه های عدالت توزیعی بین اقشار جامعه فراهم کردهاند. اما از آنجایی که انجام این گونه پروازها به هواپیماهای بزرگ به نفع شرکت ها نیست، به ناچار شرکت ها برای اجرای تکلیف برقراری پرواز به مناطق کوچک، هواپیماهای منطقه ای را در ناوگان خود به کار گرفتهاند. بنابراین در ایران، ایرلاین هواپیمایی منطقه ای ایجاد
نشده است، بلکه شرکت های بزرگ مجبور شده اند برای دریافت مجوز پرواز در مسیر سودآور، پروازی به مناطق کوچک انجام دهند و برای انجام این گونه پروازها از هواپیماهای کوچک در ناوگان خود بهره گرفته اند.
به کارگیری هواپیمای کوچک و افزایش تنوع هواپیما باعث افزایش هزینه شرکت های هواپیمایی شده است. برای برقراری پرواز به نقاط کوچک شرکت ها دو گزینه هزینه بر دراختیار داشتند: 1- انجام پرواز با ناوگان بزرگ 2- خرید ناوگان کوچک و انجام پرواز با این گونه ناوگان. هر دو گزینه برای شرکت های هزینه بر و زیان آور است، ولی با توجه به امکان بهرهبرداری بهتر ایرلاین ها از هواپیماهای بزرگ ناچار هواپیماهای منطقه ای یا باریک پیکر خریداری کردهاند و شرکت های هواپیمایی پروازهای تکلیفی را با ناوگان کوچک و پروازهای سودآور را به ناوگان بزرگ انجام می دهند. در نتیجه این اقدام تنوع
هواپیماها در شرکت های هواپیمایی ایران افزایش یافته است و تنوع ناوگان باعث تنوع گروه پروازی، متخصصین تعمیرات و حتی آشیانه جداگانه می شود که در نتیجه باعث افزایش هزینه ناشی از تنوع می شود.
با وجود تنوعی که به واسطه پروازهای تکلیفی در ایرلاین های ایران به وجود آمده است، از آثار اجرای کامل آزادسازی قیمت های بلیت سفرهای هوایی، تغییر ترکیب ناوگان شرکت هواپیمایی است. با اجرای پروژه آزادسازی و حذف کامل مسیرهای تکلیفی، شرکت های هواپیمایی نیز برای کاهش هزینههای خود و افزایش صرفه مقیاس ناشی از ارایه خدمات یکسان، تنوع هواپیماهای خود را تعدیل می کنند و شرکتهای بزرگ هواپیماهای باریک پیکر و منطقه ایی را از ناوگان خود خارج می کنند و صرفا بر پرواز به شهرهای بزرگ و با ناوگان بزرگ متمرکز می شوند، بنابراین اثر اجرای آزادسازی، کاهش تنوع هواپیما و تمایل
به بهره گیری از هواپیماهای بزرگ را در پی خواهد داشت.
با کاهش تنوع هواپیماها در شرکت های بزرگ، زمینه تشکیل ایرلاین های منطقه ای فراهم می شود، چرا که شرکت های با هواپیماهای پهن پیکر از این بازار خارج شده اند و از سوی شرکت های هواپیمایی منطقه ای نیاز به حجم سرمایه گذاری کمتری دارند و با جذب این سرمایه های کوچک، ضمن افزایش کل سرمایه صنعت، فرصت های اشتغال و توسعه صنعت فراهم می شود.
با اجرای آزادسازی و احتمال ورشکستی ایرلاین های فعلی، سازمان هواپیمایی کشوری، سیاست تنظیم بازیگران صنعت را در پیش گرفته است و تلاش می کند با اعمال الزام کفایت سرمایه همزمان هم از ورود سرمایه های کوچک جلوگیری کند و هم با افزایش صرفه مقیاس ناشی از افزایش سرمایه پایداری شرکت های هواپیمایی کشوری را در نوسانات اقتصادی افزایش دهد، چرا که ورشکستی شرکت هواپیمایی باعث کاهش عرضه صندلی در بازار می شود و به تبع آن قیمت بلیت هواپیما افزایش می یابد.
بنابراین سازمان با تنظیم شرایط ورود بازیگران جدید به این صنعت، حاشیه امنی برای سوددهی ایرلاین های فعلی ایجاد کرده است چرا که در شرایط رقابتی و کاهش قیمت ها، حاشیه سود ایرلاین های فعلی کاهش می یابد. بنابراین از طریق ابطال مجوزهای تاسیس ایرلاین های بلاتکلیف یا اعلام شرایط کفایت سرمایه ورود بازیگران جدید را محدود و روند افزایش رقابت و احتمال ورشکستی ایرلاین های فعلی را کنترل می کند.
از دیگر چالش های سازمان هواپیمایی کشوری حذف پروازهای تکلیفی مناطق کوچک است. چرا که با حذف پروازهای تکلیفی،شرکت های هواپیمایی هواپیماهای خود را در مسیرهای سودآور به کار خواهند گرفت و به علت عدم بهره وری مناسب ناوگان کوچک در مسیرهای سودآور، به تدریج حتی این نوع ناوگان را از ترکیب ناوگان خود خارج می کنند.
ولی فشارهای مقامات محلی بر سازمان هواپیمایی کشوری باعث برقراری مجدد آن ها می شود و این اقدام به منزله توقف پروژه آزادسازی در نقطه مقررات زدایی مسیرهای تکلیفی است. بنابراین سازمان با دو راهی کاهش هزینه ایرلاین ها از طریق یکسان سازی ناوگان و تعدیل تنوع از یک سو و از سوی دیگر با افزایش نارضایتی مناطق دارای فرودگاه کوچک روبرو است.
با توجه به چالش های اشاره شده، سازمان با اتخاد سیاست توسعه ایرلاین های منطقه ای علاوه بر مدیریت پروژه آزادسازی، شرایط توسعه حمل و نقل هوایی را فراهم کند.
در این سیاست سازمان با تفکیک و طبقه بندی بازار و تنوع مجوزات ایرلاین ها، نظیر تعریف مجوز شرکت هواپیمایی منطقه ای، اولا باعث اجتناب ورود سرمایه های کوچک به بازار شرکت های هواپیمایی بزرگ می شود و از این طریق سود شرکت های بزرگ را تضمین و از رقابت مضر جلوگیری می کند و از سوی دیگر با جذب سرمایه های کوچک باعث تشکیل شرکت هواپیمایی منطقه ای می شود و این شرکت ها ضمن پاسخگویی به تقاضای مناطق کوچک، سبب ایجاد تقاضای مضاعف برای ایرلاین های بزرگ در فرودگاه های بزرگ می شوند و نقش مکمل برای شرکت های بزرگ را ایفا می کنند. بنابراین این سیاست مزایایی زیر را در پی خواهد داشت:
1)جذب سرمایه های کوچک و افزایش میزان سرمایه صنعت
2) اطمینان مناطق کوچک از استمرار پروازهای آن ها
3) تعدیل تنوع هواپیماهای شرکت های بزرگ از طریق رفع پروازهای تکلیفی و در پی آن، کاهش هزینه و افزایش سود دهی آنها
4) توسعه کسب و کار هوانوردی در مقیاس های کوچک و در نتیجه اشتغال زایی و رشد اقتصادی صنعت
بنابراین سازمان هواپیمایی کشوری با تعریف سطح پایین تری از کفایت سرمایه ویژه ایرلاین های منطقه ای می تواند زمینه اجرای متعادل پروژه آزادسازی و توسعه هواپیمایی کشور را به ثمر برساند.