شهرهایی که اهل هیچجا نیستند
تیننیوز| وبلاگ اکرم امینی-ساختمانهای سیمانی سر به فلک کشیده و برجهای قد و نیمقدی که نمیتوان هیچ نشانهای از هویت ایرانی در آنها یافت، تصویر توسعه بیشتر کلانشهرهای کشور در سالهای گذشته است.
بیهویتی صفتی است که وزیر راه و شهرسازی به معماری امروز تهران و کلانشهرهای دیگر میدهد و معتقد است در توسعه «افسارگسیخته». ساختمانهای بیهویت مانند «قارچ» از زمین روئیدهاند.
عباس آخوندی بارها با انتقاد از شهرسازی امروز، بر لزوم بازگشت به اندیشه ایرانشهری در معماری و شهرسازی کشور سخن گفته است. منظور آخوندی بازگشت به شیوهای از شهرسازی است که در گذشته با در نظر گرفتن باورها و نیازهای فرهنگی ایرانی، احساس تعلق نسبت به خانه و شهر را در انسانها زنده نگاه میداشت؛ خانههایی که هویت داشتند و شهرهایی که به انسانها هویت میدادند.
حمیده اَمَکچی، دارای مدرک دکترای شهرسازی و عضو هیات علمی مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران در گفتوگو با صمت درباره رواج شهرسازی بیهویت و بیگانه در کشور میگوید: ما در حال یکگذار بسیار تاریخی از روند سنتی به مدرن هستیم و برخی تغییرات در شهرسازی، ناشی از این مسئله است.
وی با بیان اینکه بیهوده نگران بیهویت شدن فضای کالبدی شهرها نیستیم، میافزاید: اگر هویت جمعیتی که در یک کالبد زندگی میکند دچار خدشه شود، این مسئله نمود کالبدی پیدا میکند و بر شهرسازی تاثیر میگذارد. به گفته امکچی، شهرسازی بیهوده تغییر نمیکند و بیهویت نمیشود؛ این محیط کالبدی را خود ما میسازیم. بنابراین ما شهروندان هستیم که در حال تغییریم. اکنون در فاز تغییر قرار داریم و این مسئله روی شهرسازی ما نیز تاثیر گذاشته است.
تاثیر انگیزه ساختوساز بر هویت ساختمان
به گفته وی، برخی شهرسازیهای بیهویت ناشی از ساختوسازهایی است که از سوی بخش مستغلات انجام میشود زیرا این بخش، در بیشتر موارد به دنبال بازدهی سریع سرمایه است و در بخش زیادی از این نوع ساختوسازها، باور عمیق با پشتوانه سنتی در میان مصرفکنندگان وجود ندارد. بخشی از مصرفکنندگان نیز بیشتر به دنبال این هستند که ساختمان آنها شاخص باشد و گمان میکنند با به کار بستن شیوههای معماری عجیب و غریب و بیهویت، این اتفاق میافتد.
بازگشت به اندیشه ایرانشهری
امکچی در بیان راهکار موجود در شیوه شهرسازی ایرانی برای رفع مشکل بیهویتی ساختوسازهای امروز، به تاکید وزیر راه و شهرسازی بر لزوم بازگشت به اندیشه ایرانشهری اشاره میکند و معتقد است همین حالا در کنار اندیشمندانی که روی بازگشت به نگاه ایرانی و هویت بومی در معماری و شهرسازی کار میکنند، جوانترها نیز نسبت به این مسئله حساس شدهاند و به آن اعتراض دارند که چرا باید در فضاهایی زندگی کنیم که با ما غریبه و نامهربان هستند. به گفته او، این نگاه جدید از بیش از ۴دهه غفلت در زمینه اندیشه ایرانشهری گلایه دارد و با یادآوری روح هویت شهرسازی ایرانی، معتقد
است باید داستان شهرسازی و معماری را در کشور از نو نوشت. این حساسیتها نشان میدهد تقاضا در زمینه بازگشت به هویت ایرانی در حوزه شهر و شهرسازی در حال شکل گرفتن است و میخواهیم برای گذشته و تاریخ خود احترام قائل شویم؛ هرچند به عقیده امکچی باید از نگاه موزهای در این زمینه پرهیز شود.
از نظر این کارشناس شهرسازی، تغییر و روزآمد شدن در شیوه ساختوساز امر نامطلوبی نیست؛ به این شرط که در یک قالب احترامآمیز نسبت به هویتمان اتفاق بیفتد. او معتقد است هویت در شهرسازی در سالهای گذشته رها شده و ما قدردان داشتههایمان در این حوزه نبودهایم و بر همین اساس، اکنون به وضعیتی رسیدهایم که میخواهیم تلاش کنیم فضای کالبدی شهرمان را بر اساس اندیشه ایرانشهری (که بنا بر ادعای ما دارای پشتوانهای قوی است) بازسازی کنیم. وی تاکید دارد که این هدف قابل تحقق اما زمانبر است و میتوانیم به هویت موردنظر خود در شهرسازی دست یابیم.
یکسانسازی به دلیل انبوهسازی
اگرچه قدم زدن در محلههای قدیمی شهرها لذتبخش است و انسان احساس صمیمیت با شهر میکند اما وقتی در محلههای جدید قدم میزنیم، گاه حتی تفاوتی میان شهرهای مختلف دیده نمیشود، گویی همه شهرها به یک شکل درآمده است.
امکچی با بیان این مطلب یادآوری میکند که وقتی تولید زیاد اتفاق میافتد، چارهای جز تکرار و شبیه هم شدن وجود ندارد. به گفته او، تحولات اقتصادی و اجتماعی و کالبدی از سرعت بالای افزایش جمعیت تاثیر میگیرد و همین باعث حاکم شدن نگاه انبوهسازی بر شهرسازی در برههای از زمان شده است. او توضیح میدهد: در برههای از زمان، گریزی از انبوهسازی نداشتیم زیرا تقاضا پشت در نشسته بود و در میزد و همین افزایش سرعت شهرنشینی و وجود تقاضای بالا برای مسکن و افزایش سرعت در ساخت، «سریسازی» یعنی شبیه هم شدن و یک شکل شدن ساختمانها را به دنبال داشت در
حالی که در قدیم، شهرها افزایش جمعیت را در طول سالها تجربه میکردند و فرصت بیشتری برای اعمال هنر، سلیقه معمار و حفظ هویت در ساختمانسازی وجود داشت.
امکچی معتقد است اگرچه در برههای از زمان گریزی از انبوهسازی و یکسانسازی نداشتهایم اما اظهارنظرهای جدید مانند سخنان وزیر راه و شهرسازی درباره لزوم بازگشت به اندیشه ایرانشهری نشان میدهد دریافتهایم که در انبوهسازی هم میتوان تنوع را به گونهای ایجاد کرد که شهرها و ساختمانها همه به یک شکل نباشد.
این کارشناس شهرسازی معتقد است تغییر در نگاه به شهرسازی و حرکت به سمت بازیابی هویت در شهرسازی، در حال شکل گرفتن در جامعه است و به نظر میرسد این درخواست و تغییر از پایین به بالا در کشور در حال پا گرفتن است. به گفته او اینکه جوانان، با مسئله هویت در شهرسازی مسئولانهتر برخورد میکنند و از غفلت رخ داده در شهرسازی کشور در سالهای گذشته گلایه دارند، اتفاق مبارک و ارزشمندی است.
غفلت از نقش معماران و شهرسازان در ساختوساز
نگاه درآمدزایی به ساختوساز عاملی مهم در بیهویت شدن شهرها به نظر میرسد. بیژن علیآبادی، کارشناس ارشد معماری و عضو انجمن مفاخر معماری ایران معتقد است غفلت نهادهای تصمیمگیر در ساختوساز از جایگاه و اهمیت نقش معمار و شهرساز و حاکم شدن نگاه درآمدزایی صرف بر ساختوساز از مسائلی است که بیهویتی در شهرها را به دنبال داشته است.
این معمار در این زمینه میافزاید: وقتی توسعه شهرها بدون برنامهشهری انجام میشود و تنها با هدف کمک به قشر کمدرآمد، در زمینهای بیرون شهرها یا داخل شهرها به شکل نامتجانس با معماری و فرهنگ اصیل ایرانی، مجموعه مسکنهای بیهویت ساخته میشود، نباید انتظار داشت هویت شهر از دست نرود.
او با انتقاد از توسعه غیراصولی و غفلت از بافت موجود شهرها، توضیح میدهد: همه شهرها ازجمله تهران دارای بافت قدیمی ارزشمند اما فرسوده هستند و متاسفانه در بیشتر موارد بافت فرسوده فراموش شده و توسعه افقی و عمودی شهرها در مناطق خارج از شهر انجام میشود که این کار با توجه به اینکه نوآوری غیرملموس، غریبه و ظاهر جدید را به همراه دارد، به خیال اینکه معماری مدرن را دنبال کرده است، فاجعه فرهنگی و رفتاری شهری به بار میآورد. گواه علیآبادی بر این سخن، احداث مراکز خرید جدید به سبک معماری عربی و اروپایی است که موجب خدشهدار شدن هویت فرهنگی و تاریخی شهرها شده
است.
این استاد دانشگاه معتقد است با توجه به مجوزدار بودن همه این ساختوسازها، به نظر میرسد روند صدور مجوز برای ساختمانهای بیهویت نیاز به بازنگری دارد. به گفته علیآبادی، مشکل اینجاست که در ایران ابتدا ساختمان میسازیم و بعد برای شهر شدن آن فکر میکنیم در حالی که ابتدا باید برنامهریزی جامع شهری و شهرسازی انجام داد و با توجه به آن، ساختمانسازی اجرا شود.
با توجه به این دغدغهها و راهکارهایی که شهرسازان و معماران کشور برای درمان درد بیهویتی ساختوسازها دارند، به نظر میرسد بد نیست مسئولان و تصمیمگیران شهر پیش از صدور مجوزهای ساختوساز، دل به نظر و تجربههای کارشناسان این بخش دهند تا علاوه بر جلوگیری از گسترش بیهویتی در ساختوساز، گامی نیز در زمینه احیای هویت ایرانشهری برداشته شود.