با شریعتی زیستهام
وبلاگ تیننیوز، هادی خانیکی | بیش از ٣ سال پیش در الجزایر دیدم که کرسی شریعتیشناسی در دانشکده علوم اجتماعی برگزار کرده بودند و ما اینجا چانه میزدیم بر سر اینکه آیا گذاشتن نام شریعتی روی یک دانشکده علوم اجتماعی درست است یا نه.
همان نوع مواجههای که با متفکران غیرایرانی به ویژه متفکران غربی میشود به قضاوت بر سر شریعتی نیز شمول پیدا میکند و آن این است که مارکس، وبر، دورکیم و بسیاری از متفکران تاثیرگذار در دوران معاصر به یک جامعه غیرایرانی تعلق داشتند و تفکر آنها محصول شرایطی متفاوت با ما است.
من خیلی راهگشا نمیدانم که آثار دکتر شریعتی را این گونه تقسیمبندی کنیم که بخشی از آنها تمام شده و تاریخ مصرف آنها به سر رسیده و بخشی دیگر تمام نشده است. طبیعتا وقتی از آثاری که تاریخ مصرف آنها تمام شده سخن به میان میآوریم بیشتر دنبال آن مولفههایی میگردیم که معطوف یا نزدیک به مسائل خاص زمانه خود او بوده و آن چیزی که کمتر زمانمند یا مکانمند است را میگوییم هنوز اثر آن ادامه دارد.
سهگانه کویریات اشتراکات بینالاذهانی یا بینالاحساسی بیشتری دارد بنابراین ماندگارتر است.
دلایلی که من همواره نگاه مثبت به شریعتی و نقش او داشتهام ناشی از این است که در فراز و فرودهای زندگی خود با شریعتی زندگی کردهام یعنی از وقتی که نوجوان بودم و با شریعتی آشنا شدم تا زمانی که در دوره زندگی سیاسی- دانشجویی قرار گرفتم.
گفتمان شریعتی در واقع گفتمانی است که در آن، شریعتی بیدغدغه در آکادمی ننشسته جامعهشناسی درس دهد. شریعتی جامعهشناسی خود را به متن جامعه برده و بیشترین استفاده را نیز از تمام مفاهیمی که چه در فرهنگ اسلامی و چه در فرهنگ غربی آموخته، کرده است.
سست کوشی خود و تغییراتی که در نظام ارزشی، ترجیحات، ذائقهها و سلایق ما بهوجود آمده را نیز در فهم شریعتی نمیتوان نادیده گرفت.
آنچه ما در جمع شدن دهه هشتادیها در پاساژ کوروش دیدیم از نظر فرم شباهت زیادی دارد با آنکه دهه پنجاهیها به سمت شریعتی میرفتند و استفاده از متون و نمایشنامههای او و هنری که بر اساس آن شکل میگرفت چون میتوان گفت ممکن است اشتیاق نوجوان دهه ۵ در اینکه میخواهد فردا به حسینیه ارشاد برود - البته فقط از نظر شکل- همان قدر باشد که نوجوان امروز نیز میخواهد برود و در جایی جمع شود و همان قدر نیز وقت بگذارد اما محتوای آن بسیار تفاوت دارد و اصلا قابل قیاس نیست.
بسیاری از دانشجویان او به این پرداختهاند- که بالاخره مفاهیمی که شریعتی خلق کرده، «حسین وارث آدم»، «انتظار مذهب اعتراض»، «فاطمه، فاطمه است» و پرداختن به شخصیتهایی که حداقل به آن شکلی که او پرداخته بود مطرح نبودند مثل ابوذر، سلمان، حر و... اینها همه میراث و سرمایههایی است که از شریعتی باقی مانده است.
شریعتی از پایگاه و منظر دین به میدان آمده و تلاشهایی میکند که هم کارآمدی دین را در حوزه سیاست یعنی در مبارزه با دشمن زمانه خود که امپریالیسم و وجه داخلی آن که استبداد است و هم در رقابت با مارکسیسم و هم در پاسخ به مدرنیته، نشان دهد.
بر اساس تجربه میتوانم بگویم که از بین رویکردهایی که بعد از انقلاب مطرح شد، رویکرد اصلاحطلبانه بیش از همه به تفکر شریعتی نزدیک است.