بررسی تاریخچه نمایشگاههای امروزی و نخستین نمایشگاه امتعه ایران
وبلاگ تین نیوز، حمیدرضا طهماسبی پور | تا پیش از قرن چهاردهم خورشیدی، نمایشگاههای تجاری درایران و برخی کشورهای جهان محدود و بسیار ساده بود. در مقام مقایسه با جایگاه امروز نمایشگاههای تجاری هم این اهمیت اصلا قابل توجه نبود زیرا در آن دوره دانش و سطح علوم آنطور که امروز توصیه میشود، بر این مهم توجه نداشت. اما مروری بر تاریخچه این نمایشگاهها در ایران و جهان یک نکته را نشان میدهد و آن این است که توجه تجار ایرانی در آن ایام، به عرضه کالاهایشان بیشتر بوده و درمقام مقایسه، این روزها با سطح علمی و ارتباطی فعلی ایران، این رویکرد بسیار حداقلی است.
حال اگر بدانیم که در هرکشوری، تولید بخشی مهم و مورد تاکید برای همه حکومتهاست اما چرا برخی کشورها توان تولیدی بهتری مییابند، باید به اصلی مهم توجه کنیم که همانا تجارت و عرضه درست است. در ایران سالهاست که بحث حمایت از تولید مطرح است اما هیچگاه بحث عرضه نمایشگاهی کالاهای تولیدی با سیاستگذاری و رویکردی دایمی همراه نبوده تا بتوانیم به تولید داخلی، فضای عرضه جهانی و بزرگتری بدهیم. این اتفاق درحالی است که توجه به موضوع نمایش کالاهای ایرانی از مدتها پیش در ایران شروع شده ولی ادامه نیافته است.
در این خصوص باید توجه داشت که اعتقاد به باورهایی چون عرضه و نظرخواهی، رقابت و تجمیع توان تولیدی و... در مفاهیم امروزی اصلی پذیرفته شده است اما اینکه در بافت سنتی قدیم ایران هم این موضوع وجود داشته و شروعی بهنگام بوده، نكتهای است درخور توجه.دراین خصوص این گزارش،قصد پردازش همین موضوع را دارد تا دریابیم كه چگونه نخستین نمایشگاه كالای ایرانی یا همان «امتعه» شكل گرفت.جزییاتی منتشر نشده از چگونگی شكلگیری نخستین نمایشگاه دایمی كالای ایرانی در ایران را در این گزارش بخوانید.
از نخستین نمایش خارجی تا اعلان تشكیل نمایشگاه ایرانی
در توصیف عنوان نمایشگاههای امروزی، اصطلاحهای«نمونه خانه»، «امتعه» و امتعهخانه کاربرد داشته است؛ به روایت اسناد تاریخی برای نخستین بار سال ۱۸۵۱ میلادی(۱۲۳۰هجری خورشیدی) میرزا تقیخان امیرکبیر،غرفه ایران را در نمایشگاهی بینالمللی دایر كرد. هرچند با همراهی تعدادی از بازرگانان ایرانی و صاحبان صنایع کالاهای ایران، حضور كشورمان در نمایشگاه بزرگ آثار صنعتی ملل جهان (در کریستال پالاس لندن) ثبت شده است،اما تا سال ۱۳۱۳ خورشیدی هیچگاه ایران،نمایشگاه كاملی از تولیدات
داخلی خود در داخل كشور نداشت. به گواه بررسیهای تاریخی درخصوص تاریخچه برگزاری نمایشگاه كالاهای ایرانی، اولین دلیل پیدایش این نمایشگاهها، تاكید دولت وقت برای ایجاد این نمایشگاه بوده است كه نخستین خبر مربوط به آن در «اعلان مجله اطاق تجارت» دیده میشود. در این مجله كه با عنوان «مطبعه اطلاعات» منتشر میشد عنوان اطلاعیه «راجع به نمایشگاه اجناس ایران» است.
۱۳۱۳؛ اولین دعوت از تولیدکنندگان ایرانی
در دورههای ۸۲ و۸۳ سالنامه تجارت ایران در آغاز ۱۳۱۳ بررسی وضع سال ۱۳۱۲ انجام شده و این اطلاعیه به امضای رئیسکل تجارت، موضوع برگزاری نمایشگاه را اطلاعرسانی كرده است. در این اعلان كه با ادبیات همان دوران تحریر شده، خطاب به تجار ایران آمده بود: «به موجب تصمیم هیات معظم دولت برای معرفی اجناس صادراتی ایران و انواع مصنوعات مملکت اعم از یدی و کارخانه،نمایشگاه دایمی به نام نمایشگاه اجناس ایران قریبا در طهران (عمارت مقابل درب باغ ملی) افتتاح میشود. منظور از این نمایشگاه این است که تهیهکنندگان و
صادرکنندگان محصولات صادراتی و صاحبان کارخانجات و موسسات صنعتی بتوانند همواره محصولات و مصنوعات خود را به بهترین وجه به خریداران داخلی و خارجی معرفی کرده و در نتیجه اشخاصی که جنس خوب و مرغوب تهیه میکنند اولا توجه دولت را به حمایت محصولات و مصنوعات خود جلب کرده و ثانیا به وسیله جلب خریدار و توسعه مقدار فروش از زحمات خود کاملا بهرهمند شده و بیش از پیش به اصلاح و بهتر کردن محصولات و مصنوعات مملکتی تشویق و ترغیب شوند.»
در ادامه این اعلان شرایط نمایشگاه هم به اینگونه توصیف شده بود: «هر یک از صادرکنندگان و صاحبان کارخانجات و موسسات صنعتی حق دارند به تناسب اهمیت كار خود در نمایشگاه اجناس ایران دارای یک یا چند قفسه مخصوص بوده و اجناس خود را با رعایت نظامات نمایشگاه در قفسههای مزبور به معرض نمایش قرار دهند.تهیه قفسه برعهده نمایشدهندگان و متعلق به خود آنها خواهد بود و مطابق نمونه مخصوص که در اداره کل تجارت موجود است باید ساخته شود.»
رئیس كل تجارت در تشریح روند كار برگزاری نمایشگاه هم خطاب به تجار، اعلان خود را اینگونه به اتمام می رساند: «تجار و صاحبان کارخانجات و صنعتگران مقیم ولایات باید درخواستهای خود را هرچه سریعتر به وسیله پست سفارشی بهعنوان اداره کل تجارت ارسال دارند و چون ممکن است محل نمایشگاه برای قبول شرکت تمام درخواستکنندگان کافی نباشد درخواستهای ولایات که به موجب مهر پست مبدأ تا دهم اردیبهشت به دفتر پست تسلیم شده باشد، دارای حق تقدم هستند.ضمنا عموم تقاضاکنندگان باید این نکته را در نظر داشته باشند که چون به موجب نمونههایی که به معرض نمایش میگذارند
ممکن است سفارشات مهمی جهت تهیه جنس به آنها از طرف خریداران داده شود باید کاملا دقت کنند نمونههایی که در قفسه گذاشته میشود از هر حیث مطابق جنسی باشد که نمایشدهندگان به وسیله موسسات خود میتوانند به مقدار کافی تهیه کرده و در مدت مناسبی به خریدار تحویل دهند.»
بروشور پنج صفحهای و فروش بیشتر
در بررسی ادامه روند برگزاری نمایشگاه كالاهای ایران هم به نكات جالبی میرسیم. روایت مجله اتاق تجارت در شمارههای ۸۴ و ۸۵ که در سال ۱۳۱۳ منتشر شده، به فرهنگسازی موضوع اقدام میكند.در مطلبی با عنوان «فوائد نمایشگاه امتعه داخلی» به توضیح مندرجات مجله اتاق تجارت لندن پرداخته و توضیحاتی درخصوص برگزاری نمایشگاهها داده میشود... در این مطلب با ذكر مثالهایی آورده شده است که در بریتانیا غرفه عرضه محصولات شیمیایی به دلیل چاپ بروشوری ۵ ورقهای توانسته فروش خود را ارتقا دهد.یا از توفیق یک کارخانه
کیف سازی زنانه که هیچ امیدی به پیشرفت نداشته یاد میکند كه توانست با یك اعلان بیرون از نمایشگاه موفق شود؛ در آن اعلان گفته شده بوده که درون نمایشگاه به ۵ زبان تکلم میشود! به هرحال فارغ از این مثالها اگر اخبار برگزاری نمایشگاه امتعه ایرانی را درتاریخ جستوجو كنیم، درمییابیم كه ارایه تجارب بینالمللی در مجلات معتبر، برای آمادگی تجار ایران مطرح میشده است و سعی میشده است زمینه ایجاد نمایشگاه اجناس ایران در شمارههای متعدد مجله اتاق هم دیده شود و تدریجا برای تجار ایرانی زمینهسازی شود.
برگزاری نمایشگاه رایگان و قفسه شیشه ای
اما در اردیبهشت ۱۳۱۳ و در شماره ۸۶ مجله اتاق تجارت که سال پنجم خود را سپری میکرده است مطلبی با عنوان «مرکز نمایش امتعه داخلی» خبر افتتاح مرکز نمایش امتعه داخلی در آتیه نزدیک داده شده و گفته میشود که نمایشگاه مرکزی برای معاملات عمده تجاری برگزار خواهد شد تا بازاری برای معاملات عمده تجاری کلیه امتعه ایرانی به بهترین روش ایجاد و به نمایش گذارده شود. در این بیانیه آورده شده است که «رفته رفته تمام مشتریان داخلی اعم از ایرانیها و خارجیها خواهند توانست برای پیدا کردن شیئی به جای زیر پا گذاردن
بازار، به این محلها مراجعه کنند.»
این فکر، با این روش توضیح داده شده که کالاهای عرضه شده به قیمت مقطوع عرضه میشود و شرایط عرضه حتی برای اندازه قفسهها نیز مشخص شده و از قفسههای همسان به طول دو و نیم متر و عرض یک و نیم متر، که با شیشههای ضخیم پوشش داده میشود، نمایش داده میشود. این بیانیه با اشاره به اینكه درخواست عرضهها فراوان بوده است، به اختصاص دو سالن بزرگ برای عرضه تاكید و اضافه میکند: «این نمایشگاه دایمی بدون اخذ دیناری از تجار به این عرضه اقدام کرده و کلیه مراجعهها هم رایگان است و تولیدکنندگان و عرضهکنندگان تنها باید هزینه ساخت قفسهها را
بپردازند.»
اخطار برای خالی كردن فضای نمایشگاه
در ادامه بررسی روند برگزاری این نمایشگاه، به ماه خرداد ۱۳۱۳ میرسیم كه اداره کل تجارت، خبر از افتتاح سریعتر این نمایشگاه داده و اخطار داده که مرکز نمایشگاه به دلیل وجود برخی کالاها که برای فروش موجود بوده است، فضای اشغال شده دارد و باید تا آخر خرداد توسط صاحبان اجناس خریداری شده خالی شود تا نمایشگاه از اول تیر ۱۳۱۳ افتتاح شود. اما نکته جالب در این حوزه این است که در این دوران، به صورت پراکنده، نمایشگاه محصولات فلاحتی و صنعتی ولایات مختلف برگزار میشده است که مقدمهای بر نمایشگاه كالای ایرانی محسوب
میشود. نمونه آن نمایشگاه آذربایجان است که در بهار ۱۳۱۳ برگزار شد و این تفکر ولایتی تدریجا توسط دولت آزموده می شد تا تبدیل به نمایشگاهی متمرکز و دایمی شود. هر چند كه بررسیها از این دوره تاریخی گویاست كه طی شدن مراحل ایجاد اولین نمایشگاه محصولات و امتعه ایران کند بوده است و این موضوع در صفحه ۹ مجله اتاق تجارت در شماره ۹۵ مورد انتقاد قرار میگیرد. به همین دلیل مسئولان با انتشار اعلانی میگویند كه افتتاح نمایشگاه در عمارت محاذی میدان مشق باید بهزودی و در یک ماه (یعنی مهر ۱۳۱۳) صورت بپذیرد. در این گزارش كه در مجله اتاق تجارت چاپ شده، آورده شده است: با
تصمیم گرفته شده به دلیل مشکلات دوری راه تجار از مرکز و بیخبری خارجیها از برگزاری نمایشگاه، یکماه دیگر این افتتاح به تعویق میافتد اما ضرورت همکاری همه تجار وجود دارد. در این اطلاعیه باز هم از اهمیت این نمایشگاه در ترقی تجارت ایران یاد و برگزاری آن زمینهای برای وطنپرستی دانسته میشود.
افتتاح نخستین نمایشگاه دایمی كالاهای ایران
به هر حال با تمام تلاشهای صورت گرفته و تاخیرهای رخ داده در نهایت طی شماره ۹۸ مجله اتاق تجارت (به تاریخ ۱۵ آبان ۱۳۱۳)عکسی از محل نمایشگاه امتعه ایران منتشر میشود تا خبر از افتتاح این نمایشگاه در ۳۰ آبان داده شود. اما در حقیقت این نمایشگاه از ۲۰ آبان ۱۳۱۳ آغاز به کار میكند تا مظهر صنایع ایران نامیده شده و اجناس صناعتی و فلاحتی ایران در آن تمرکز یابد و کلکسیونی از تولید و تجارت ایران به معرض نمایش تجار ایرانی و خارجی گذارده شود. بر اساس اسناد موجود، مراسم افتتاحیه ۲۰ آبان۱۳۱۳ ساعت ۳ و نیم بعدازظهر
با حضور هیات دولت و کلیه مقامات ارشد کشور و مجلسنشینان و اعیان و تجار آغاز می شود تا پس از یك دوره نمایشگاههای فلاحتی و صنعتی در تهران، مشهد و تبریز، بزرگترین نمایشگاه کشور به صورت دایمی افتتاح شود. در مراسم افتتاحیه این نمایشگاه، مسئولان وقت با تاكید بر اینكه باید همه ساله کالاهای تازهتری به این مجموعه اضافه شود، از تجار میخواهند كه تلاش خود برای بهروزسازی این نمایشگاه را انجام دهند و آن را سرمایهای ملی تلقی كنند. اما در این حوزه نگاهی دقیقتر به اولین نمایشگاه اقتصادی کالاهای ایرانی هم خالی از لطف نیست. نگاهی به چگونگی برگزاری این
نمایشگاه گویاست که تنوع كالاها و شكل برگزاری این نمایشگاه هم برای آن دوران مطلوب بوده و با وجود نبود تجربه قبلی، نظمی خاص را در خود داشته است.
پوست اندازی نمایشگاه و تغییر نام
اما پس از آغاز به كار، این نمایشگاه هم توسعه مییافت و تولیدكنندگان دیگری به مجموعه اضافه میشدند و ارزش نمایشگاه را بیشتر از قبل میكردند. این روند باعث شد تا در فروردین ۱۳۱۵ پوستاندازی دوباره نمایشگاه امتعه کالای ایران صورت گیرد و به نمایشگاه کالای ایران تغییر نام یابد تا تفاوتهای ماهیتی نیز پیدا كند. براساس راهبرد تعریف شده، مقرر بود هر شش ماه و حداکثر درهرسال این تغییرات محسوس باشد كه در نهایت در این زمان اتفاقهای مورد نظر رخ نداد.به گفته سران كشوری كه دوبار از این نمایشگاه بازدید كرده
بودند میزان رشد تحقق یافته برای روزهای طیشده كافی نبوده است اما توسعه تنوع کالایی و تعداد شرکتها اتفاقی بود كه باید رخ میداد. تعداد ۸۰ شرکت در اینسال در نمایشگاه دایمی كالای ایران حضور یافته بودند تا بخشی از هدف ترقی صادرات و پیدا کردن بازارهای جدید کسب شود اما به نظر میرسید خواست تجارت ایران بیش از این بود و سقفی بلندتر تعریف شده بود. یکی دیگر از اقدامات تازه در اینسال توزیع گواهینامههایی بود که همراه با مدالهایی به ۷۵ شرکت و ۲۱ موسسه و شخص شرکتکننده در نمایشگاه داده شد. چرا که یکی از دستاوردهای این تجمیع نمایشگاهی آن بود که
تجارت فردی به دادوستدهای شرکتهای سهامی تغییر شکل داد و تعداد شرکتهای کشور به بیش از ۱۸۵۰ شرکت افزایش یافت و سرمایه در گردش شرکتها متجاوز از یکمیلیارد ریال شد.
رسالتی كه آغاز شد و پایانی ندارد
اما این پایان كار نبود و برگزاری این نمایشگاه كه ادامه نیز داشت زمینهای شد تا چندسال بعد، بحث بعدی در این حوزه شكل گیرد.پس از افتتاح این نمایشگاه، اشكالات نمایان شده در عرصه تولید و تجارت كشور مشخص و تاكید شد كه باید حل شود. در این دوره بود كه در میان تجار بحثی بالا گرفت كه از ارتقای سطح فلاحت یا کشاورزی ایران یاد میكرد و میگفت باید اشكالات این حوزه رفع شود. به گفته مسئولان وقت،چیز خوب در ایران زیاد پیدا میشد اما «عمده(انبوه) جور کردن و ترتیب آنها مسالهای است که باید حل شود.»بر این اساس پس از
دوسال برگزاری نمایشگاه،وظیفه تازه تجار، شكلی ملموس به خود گرفت و رسالتی مهم بر دوش آنها نهاده شد. پس از این افتتاح و شروع فعالیتها، رسالت ارتقای سطح تولید ایران هم به تجار سپرده و از آنان خواسته شد که استحصالکنندگان را تشویق کنند تا چیزهای خوب بیشتری برای عرضه تدارک ببینند. وظیفهای که باغدار را ترغیب میکرد که مغز بادامی درشت و خالی از تلخه عرضه کند و به تجار میگفت كه جنسهای مشکوک توسط ایشان از تولیدكننده خریداری نشود تا تولید دستچین روندی معمول شود و در نهایت به رشد تجارت ایران منجر شود.
رسالتی كه از آن سالها شروع شده و امروز هم ادامه دارد؛ تولید برای صادرات و آن هم صادرات باكیفیت.رسالتی كه باید این روزها بیش از پیش برای ایران و سرزمین باورهای ملی در ذهنمان باشد. درنهایت نیز ذكر این نكته ضروری است كه بررسی چگونگی نخستین نمایشگاه صنعتی درایران از آن جهت امروز مهم است كه به جرات میتوان آن را زمینه برگزاری نمایشگاههای اختصاصی در سالهای بعد دانست كه بهتدریج رشد یافت و تفكری بزرگتر را ساخت. تفكری كه در سال ۱۳۴۷ خورشیدی باعث شد تا نمایندگان اقتصادی ۴۰ کشور، نشستی در ایران تشکیل دهند و برای تشکیل نمایشگاه صنعتی جهانی تبادلنظر
کنند و محل فعلی نمایشگاههای بینالمللی تهران برای این هدف ساخته شود. نمایشگاهی كه سابقه و راهی دور را پشت سر خود می بیند و از میدان مشق و عمارت مقابل باغ ملی تا خیابان سئول راه درازی را پیموده است و بر این نكته تاكید میكند كه باید برای این روزهای قرن ارتباطات هم نمایشگاهی دایمی از تولیدات ایرانی در عرصههای نوین اطلاعرسانی فراهم كنیم.
چه كالاهایی نمایش داده شد؟
بررسی جزیی اولین نمایشگاه تولیدهای ایرانی نشان می دهد كه در طبقه فوقانی در سالنهای وسط، تابلوهای عدیده و گرافیکهای مخصوصی که شئون تجاری ایران را نشان میداد، به نمایش گذارده شده بود. در این سالن انواع محصولات کارخانههای ریسمانتابی شاهی، ریسمانتابی صنیعالدوله، ریسمانتابی سمنان و غیره از یک طرف و از طرف دیگر نمونههای صنایع ظریفه تابعه اداره کل صناعت و محصولات کارخانه کشباف مرکز ارایه شده بود. سالن غربی هم در سمت شرقی به شرکت سهامی تجاری و در سمت جنوب سالن به غرفههای مخصوص تجارتخانهها
اختصاص یافته بود.در سمت غرب سالن هم غرفه شرکت سهامی تجاری ایران و سوئد قرار داشت که انواع محصولات داخلی خشکبار را عرضه کرده بود. پشم پنبه، خشکبار و محصولات جوراببافی مرکز هم دیگر محصولات این سالن بود. در این نمایشگاه غرفههایی نیز از صنایع دستی اصفهان و میناکاری و انواع صنایع دستی و ظریفه ایران روی فلزهای مختلف به عرضه گذارده شد و در سالن شرقی طبقه فوقانی نیز محصولات توتون و سیگارت ایران و در سمت غربی کبریتهای داخلی که در تبریز و همدان ساخته میشد، به نمایش گذارده شد؛کشباف و عطریات هم دیگر محصولات این بخش بود. اما طبقه زیرین نمایشگاه در قسمتغربی
هم با جعبههای آیینهای محصولات فولادی، فلز تراشی و کاشی سازی را به نمایش گذارده بود. بخش دیگری هم به محصولات شرکت نفت ایران اختصاص یافته بود که در کنار سمنتسازی(ماده اولیه سیمان) و آجر نسوزهای یاران و صنایع دیگر خودنمایی میكرد. یراقبافی،گرامافون ساخت ایران، ریزهکاری روی تخته، چرمسازی، میوهجات، نوشیدنیها، شیرینیها، شیلات، تجهیزات صیادی و انبوهی دیگر از کالاها كه از ولایات و تجار صادرکننده معتبر داخلی وجود داشت.این كالاها از ولایات کرمان، بوشهر، تبریز، خراسان، مازندران، اصفهان،رشت، همدان و... گردآوری شده بود و در یک بخش
دیگر این نمایشگاه نیز سالن پذیرایی دیده شده بود که با چند قالی ممتاز ایرانی و تابلوهای نقاشی آراسته بود.