◄ دوخطه تهران مشهد از طراحی تا آغاز اجرا

پروژه دوخطه کردن راه آهن تهران مشهد یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین طرح های زیرساختی در تاریخ حمل و نقل ریلی ایران است. این مسیر به طول اولیه حدود ۹۲۶ کیلومتر، شریان حیاتی شرق کشور محسوب می شود و روزانه ده ها هزار مسافر را جابه جا می کند. آنچه این پروژه را از بسیاری طرح های مشابه متمایز می سازد، نه تنها ابعاد فنی و مهندسی آن، بلکه داستان مدیریتی و اجرایی آن است که به روایت مدیران از جمله آقای مهندس افشار، در کمتر از دو ماه از طراحی تا شروع عملیات پیش رفت. 

ماجرا از اوایل دهه ۱۳۷۰ آغاز می شود، پیش از آن، خط آهن تهران مشهد به صورت یک خطه بهره برداری می شد و قطارها برای عبور در ایستگاه های میانی (محل اغلب تلاقی ها) باید منتظر یکدیگر می ماندند. این وضعیت نه تنها زمان سفر را به بیش از ۱۲ ساعت می رساند، بلکه ظرفیت جابه جایی را نیز به شدت محدود کرده بود. ایده دوخطه کردن، سال ها قبل، حتی پیش از انقلاب اسلامی، روی کاغذ آمده بود. نقشه های کلی آن با مسیری متفاوت توسط مشاوران خارجی تهیه شده بود، اما هیچگاه به مرحله اجرا نرسید (حتی نقشه برقی کردن این مسیر و ...). پس از انقلاب، به دلیل محدودیت های مالی و فنی، این طرح ها در انبارها خاک می خوردند.

در سال ۱۳۷۱، مهندس صادق افشار به عنوان مدیرعامل راه آهن که از جمله مدیران متخصص و جهادی به شمار می رفت، پس از سال ها تلاش برای افزایش درآمد و استقلال نسبی راه آهن از منابع دولتی و بودجه جاری، بررسی دوخطه مسیر تهران مشهد را آغاز نمودند. مهمترین بخش این بررسی در بازدید مشترک به اتفاق چند تن مدیران فنی ستاد و صف مسیر و مرحوم رستمی (مدیرعامل وقت مترو)، انجام و تصمیمات اصلی با مرور بر تجربیات جهانی اتخاذ شد. طبق مدارک موجود، بیش از ۱۰۰ کیلومتر از مسیر نیاز به بازطراحی و افزایش شعاع قوس ها داشت تا سرعت مجاز از ۸۰ کیلومتربرساعت به ۱۶۰ کیلومتربرساعت افزایش یابد. چند بلاک پس از ایستگاه سمنان به سمت دامغان ...، دارای قوس های افقی 400 متری بود که به حدود 1000 متر افزایش یافت.  

اما نکته شگفت انگیز اینجا بود: فاصله بین تصمیم گیری برای شروع پروژه تا آغاز عملیات اجرایی، کمتر از دو ماه بود. چگونه چنین چیزی ممکن بود؟ رمز این موفقیت این بود که به جای برگزاری مناقصه های طولانی انتخاب مشاوران خارجی یا داخلی، براساس استانداردهای روز و نیازهای عملیاتی و امکانات تصمیمات اصلی اتخاذ، که نه تنها زمان، بلکه هزینه ها را نیز به شدت کاهش داد.

پس از اتخاذ تصمیمات اصلی مانند فاصله خطوط، قوس های افقی و قائم ...، عملیات اجرایی با فاصله بسیار اندک آغاز شد. اولویت اول، بخش میانی مسیر در راه آهن شمال شرق بود و برخلاف تصور برخی که فکر می کنند دوخطه از تهران شروع شده، آغاز عملیات از محدوده شاهرود بوده و عملا در سال اول به 100 کیلومتر بالغ گردید و سپس به سمت غرب، یعنی تهران گرمسار بازگشت.

نتایج این پروژه خیره کننده بود. ایمنی مسیر به دلیل حذف تردد یک طرفه و امکان سبقت قطارها به طور چشمگیری افزایش یافت. همچنین شرایط لازم برای بهره برداری از قطارهای تندرو مانند "توربوترن"، قطارهای خودکشش پردیس و دیگر قطار فراهم شد.

(قابل توجه: خط تهران مشهد در 1336 به صورت تک خطه افتتاح گردید، و در 1354 جهت آماده سازی شرایط مسیر برای سرعت 160 توربوترن، باوجود ریل سبک، تراورس چوبی و پابند سه پیچ و رساندن زمان سیر به 8 ساعت در مدت چهار ماه اصلاح شد.

اصلاحات مذکور در سال 1354 فقط در تنظیمات و اصلاحات اندک روسازی توسط یک تیم فرانسوی انجام شد، تین 252794).

عملیات اجرایی دوخطه کردن مسیر به صورت امانی به ادارات کل مسیر (تهران، شمال شرق و خراسان) با نظارت اداره کل خط ... واگذار شد و برای ترغیب مشارکت همکاران برای هر کیلومتر روسازی 120 و زیرسازی 200 هزار تومان کارانه منظور گردید.

خط دوم با امکانات مشخصات خطوط جدید مانند ریل UIC 60، تراورس بتنی و پابند فنری احداث شد و جوشکاری آن به صورت پیوسته انجام گردید که طبق استاندارد UIC 703 امکان افزایش سرعت تا 230 کیلومتربرساعت را فراهم می نماید (تین 150308).   

پل های خط دوم (و آبروها) در انطباق با خط اصلی طراحی و اجرا گردید و ملاحظات فنی لازم برای اتصال کامل زیرسازی و جلوگیری از جدایش آنها اعمال شد (مانند برش پلکانی شانه خاکریز) و اصلاحات ایستگاه ها برای افزایش قطارها اعمال گردید. بررسی و ارزیابی تجربه دوخطه تهران مشهد برای کاهش هزینه و زمان بسیاری از پروژه های عمرانی ریلی ... مفید خواهد بود.