◄ از تنگه هرمز تا سرخس؛ ایران چگونه در حال ساخت مسیرهای جایگزین تجارت جهانی است؟

در حالی که تنش های ژئوپلیتیکی در خلیج فارس بار دیگر نگرانی ها درباره امنیت تنگه هرمز را افزایش داده، ایران همزمان در حال توسعه راهبردی متفاوت برای کاهش آسیب پذیری تجاری خود است؛ راهبردی که بیش از گذشته بر کریدورهای زمینی، شبکه های ریلی و اتصال به مسیرهای ترانزیتی اوراسیا تکیه دارد.

به گزارش تین نیوز، برای دهه ها، بخش عمده تجارت خارجی ایران به بنادر جنوبی و مسیرهای دریایی وابسته بود. همین وابستگی باعث می شد هرگونه تنش امنیتی، تحریم یا افزایش هزینه های بیمه و حمل ونقل دریایی، مستقیماً بر اقتصاد کشور اثر بگذارد. اما طی سال های اخیر، تهران به تدریج تلاش کرده ساختاری چندلایه برای تجارت منطقه ای ایجاد کند؛ ساختاری که در آن مسیرهای ریلی و زمینی نقش مکمل و در برخی موارد جایگزین مسیرهای سنتی دریایی را ایفا می کنند.

این تغییر رویکرد تنها یک پروژه حمل و نقلی نیست، بلکه بخشی از تلاش ایران برای افزایش تاب آوری اقتصادی در شرایط فشار ژئوپلیتیکی محسوب می شود.

احیای مسیر شرقی؛ از چین تا سرخس

یکی از مهم ترین محورهای این راهبرد، توسعه کریدور شرقی ایران از طریق مرز سرخس است؛ مسیری که چین را از طریق آسیای مرکزی و ترکمنستان به شبکه ریلی ایران متصل می کند.

طی دو سال اخیر، حجم قطارهای باری میان چین و ایران افزایش یافته و مسیر ریلی شرق به غرب بار دیگر به یکی از اولویت های ترانزیتی تهران تبدیل شده است. مزیت اصلی این مسیر تنها در کاهش زمان حمل ونقل نیست، بلکه در کاهش وابستگی به گلوگاه های دریایی و تنوع بخشی به مسیرهای تجارت خارجی نیز دیده می شود.

برخی تحلیلگران، این کریدور را بخشی از معماری جدید تجارت اوراسیا می دانند؛ معماری ای که در آن کشورهای تحت فشار تحریم یا رقابت ژئوپلیتیکی، به دنبال شبکه های مالی و لجستیکی مستقل تر از نظم سنتی تجارت جهانی هستند.

پاکستان و تغییر جغرافیای ترانزیت منطقه

در جنوب شرق نیز همکاری های ترانزیتی ایران و پاکستان وارد مرحله تازه ای شده است. با افزایش محدودیت ها و هزینه های مرتبط با برخی مسیرهای سنتی خلیج فارس، بخشی از جریان کالا به سمت مسیرهای زمینی و بنادر پاکستان هدایت شده است.

در این میان، بنادر کراچی و گوادر بیش از گذشته در معادلات تجاری ایران مطرح شده اند. مقام های دو کشور طی ماه های اخیر بارها بر افزایش حجم تجارت دوجانبه و توسعه زیرساخت های مرزی تأکید کرده اند.

اگرچه این مسیر هنوز با محدودیت های زیرساختی و امنیتی مواجه است، اما از نگاه تهران، تنوع بخشی به مبادی ترانزیتی می تواند وابستگی سنتی به هاب های محدود منطقه ای را کاهش دهد.

شلمچه ـ بصره؛ حلقه کوچک، اثر بزرگ

در غرب، پروژه ریلی شلمچه ـ بصره همچنان یکی از مهم ترین پروژه های اتصال منطقه ای ایران به شمار می رود. این خط ریلی کوتاه، در صورت تکمیل، می تواند شبکه حمل ونقل ایران را به عراق و در ادامه به مسیرهای منتهی به مدیترانه متصل کند.

اهمیت این پروژه تنها به جابه جایی مسافران یا زائران محدود نمی شود. در سطحی گسترده تر، این مسیر بخشی از رقابت بزرگ تر بر سر کریدورهای ترانزیتی غرب آسیاست؛ رقابتی که در آن اتصال ریلی، به ابزاری برای نفوذ اقتصادی و ژئوپلیتیکی تبدیل شده است.

با این حال، کندی توسعه زیرساخت های ریلی عراق، ملاحظات امنیتی و پیچیدگی های سیاسی منطقه همچنان از موانع اصلی پیشرفت این پروژه محسوب می شوند.

کریدور شمال ـ جنوب؛ جاه طلبی اوراسیایی

همزمان، همکاری ایران و روسیه در کریدور بین المللی شمال ـ جنوب نیز وارد مرحله تازه ای شده است. این مسیر، روسیه را از طریق دریای خزر و خاک ایران به آب های جنوبی و بازار هند متصل می کند و از نگاه برخی تحلیلگران، می تواند بخشی از مسیرهای سنتی ترانزیت جهانی را دستخوش تغییر کند.

در سال های اخیر، مسکو و تهران مذاکرات متعددی درباره توسعه زیرساخت های بندری، حمل ونقل ریلی و سرمایه گذاری مشترک در این کریدور انجام داده اند. برای هر دو کشور، این پروژه صرفاً اقتصادی نیست؛ بلکه بخشی از تلاش برای ایجاد شبکه های تجاری کم وابسته تر به ساختارهای غرب محور تجارت جهانی به شمار می رود.

آیا عصر سلطه دریا رو به تغییر است؟

با وجود رشد کریدورهای زمینی، حمل ونقل دریایی همچنان ستون اصلی تجارت جهانی باقی مانده است. ظرفیت عظیم کشتی های کانتینری و هزینه پایین حمل دریایی، مزیتی است که شبکه های ریلی فعلاً توان رقابت با آن را ندارند.

علاوه بر این، بخشی از زیرساخت های ریلی ایران همچنان فرسوده یا تک خطه هستند و بسیاری از پروژه های منطقه ای با کندی اجرا مواجه اند. تحولات سیاسی در عراق، سوریه و آسیای مرکزی نیز می تواند بر آینده این کریدورها اثرگذار باشد.

با این حال، آنچه در حال تغییر است، صرفاً مسیر حمل کالا نیست؛ بلکه نگاه کشورها به مفهوم «امنیت تجاری» است. در جهانی که تنش های ژئوپلیتیکی می توانند مسیرهای سنتی تجارت را مختل کنند، ایجاد شبکه ای متنوع از مسیرهای زمینی، دریایی و ریلی به بخشی از راهبرد قدرت اقتصادی تبدیل شده است.

به گزارش تین نیوز، تحولات اخیر نشان می دهد ایران در حال حرکت از یک الگوی تجارت وابسته به بنادر جنوبی، به سمت مدلی چندمسیره و منطقه محور است. فعال شدن کریدورهای شرقی، غربی و شمالی هنوز به معنای جایگزینی کامل مسیرهای دریایی نیست، اما می تواند قدرت مانور اقتصادی و ژئوپلیتیکی تهران را افزایش دهد.

در نهایت، رقابت آینده تنها بر سر کنترل دریاها نخواهد بود؛ بلکه بر سر تسلط بر شبکه های اتصال، کریدورهای ترانزیتی و گره های لجستیکی شکل خواهد گرفت؛ جایی که ایران تلاش می کند جایگاه خود را در معماری جدید تجارت اوراسیا تثبیت کند.

* منابع مورد استفاده:

Bloomberg، TASS، Tehran Times، PressTV، Mehr News، Fars News، Trade Data Monitor، Railways of Iran، World Ports Organization، Defence Security Asia، Times of India