فقر؛ آسیب اجتماعی یا مشکل فردی؟
وبلاگ تین نیوز | فارغ از دلسوزیهای کلیشهای رایج، فارغ از هر نوع ترحم و پیام همدردی و دل پردرد دوست، همسایه و هموطن گهگاه تنها برحسب وظیفه است و گاه به دلیل عقب نماندن از قافله شهروندان همدل و وظیفهشناس؛ هر داستان را سرآغازی است و سرآغاز «حدیت تلخ» فقر این است: «این مشکل فردی است نه اجتماعی.» این مطلع صحبت خیلی از افرادی است که به موضوع «فقر» بهطور جدی توجه و تمرکز ندارند. آیا این حدیث با مفاهیم دوگانه فقر در کنار غنا، فقر مادی و فقر معنوی؛ فقر مطلق و فقر نسبی و داستانهای گزنده از علت و معلول فقر، شناخت ناکافی یا عدم شناخت از آن یک مسأله
فردی است یا اینکه دربرگیری مسأله فقر فراتر از حریم زندگی خصوصی افراد است؟ اگر فقر را مولود دوره بعد از صنعتی شدن بدانیم و بر این باور تکیه کنیم که در دوره قبل از صنعتیشدن، طبیعت پاسخگوی نیاز جمعیت بود و بعد از صنعتی شدن، افزایش بهداشت، رشد جمعیت و بهبود شرایط زندگی باعث کاهش آمار مرگومیر شده و بالا رفتن پایههای جمعیتی و به دنبال آن پیشرفت تکنولوژیهای جدید تاحد زیادی باعث توسعه کمی و کیفی زندگی بشر در کشورهای پیشرفته شده است؛ و رشد جمعیت در کشورهای توسعهیافته به دلیل زیرساختهای عمیق توسعه آنها باعث فقر نمایان نشده است. اما باید توجه کرد که
انقلاب صنعتی به صورت همگون در همه جای دنیا اتفاق نیفتاده و ابعاد فقر در جوامع توسعهنیافته با این انقلاب بیشتر شده است. یعنی زندگی انسان امروزه بهخصوص در کشورهای جنوب، با آفت جدیدی در دنیای پیرامون روبهرو شده است و فقر در این کشورها با رشد تکنولوژی و عدم دسترسیشان به آن بازتولید و عمیقتر شده و فقر، داستان تکراری عصر صنعتی شدن و عصر انفورماتیک ما است.
اگرچه عدهای فقر را با دامنه وسیع آن امری جهانی - تاریخی میدانند که همیشه همراه انسان بوده و در بیشتر جوامع به صور مختلف موجود بوده است. یعنی دنیای انسانی همیشه همزاد «جنگ و صلح» بوده؛ جنگ با هر چیزی که راحتی و آسایش انسان را تهدید کرده و تلاش انسان ضد آن نمایشنامهای تراژدیک برای زنده ماندن است و هر روز بشر برای رهایی از مشکلات، جنگی است جهت رسیدن به صلح و عافیت. مهمترین پرسشی که مطرح میشود این است که اگر فقر مولود دنیای بعد از انقلاب صنعتی و عصر سرمایهداری است و میراثی برای امروز ما، با آن چگونه برخورد میشود؟ آیا فردگرایی که در دوران تازهای
موسوم به «جمهوری الکترونیک» فراگیر شده و ریشه در تکنولوژی انقلاب اطلاعاتی دارد صورت مسأله فقر را به کنج دنج خانهها کشانیده یا در سپهر اجتماعی جوامع بهعنوان آسیب اجتماعی به آن توجه میشود؟ اگر فقر مسأله فردی نیست پس چیست؟ فقر چیست و خط تعیین آن کجاست و چگونه مشخص میشود؟
مرحوم دکتر حسین عظیمی مینویسد: «فقر در مفهوم فلسفی و عمیق به احساس نیاز و ارضای نیاز باز میگردد و عبارت است از احساسی که ناشی از فاصله زمانی بین احساس نیاز و ارضای نیاز به انسان نیازمند دست میدهد و احساس نیاز همیشه مقدم بر ارضای نیاز است که بهطور عمیق در جامعه بشری وجود داشته است.» یا اینکه «فقر یعنی ناتوانی در برآورده ساختن نیازهای انسان.»۱ درواقع فقر بهعنوان یک واقعیت اجتماعی، عینی، نسبی و بیرونی است که ابعاد و انواع مختلفی دارد.
فقر امری نسبی است به این دلیل که وضع افراد در جامعه معین در مقایسه با همدیگر سنجیده میشود و فقر نسبی یا تبعیض براساس قشرها و طبقات مختلف اجتماعی اتفاق میافتد. فقر در مفهوم نسبی «از گرسنگی و در عسرت بودن تا عدم تعادل بین درآمد و هزینه» متفاوت است۲. عدهای فقر را «فقدان کالری» و فقر اقتصادی را «عدم برخورداری از حداقل امکانات معاش» میدانند. در برابر مفهوم نسبی، فقر مطلق را داریم که چیزی فراتر از کمبود درآمد بوده و شامل سوءتغذیه کمبود امکانات درمانی، بهداشتی و فقدان آموزش است و سطح درآمد امکان تأمین حداقل معیشت را نمیدهد.
یا در تقسیمبندی فقر به فقر بیولوژیک یا فقر زیستی توجه میشود. یعنی «نوعی فقر که افراد از لحاظ تغذیه و نیازهای جسمانی و زیستی در حداقل ضرورت خود تأمین نیستند و فقرا از حداقل نیاز به پروتیین برخوردار نیستند.» حداقلی که برای ادامه حیات سالم یک فرد ضروری و اجتنابناپذیر است و در نتیجه فقر غذایی، فرد دچار اقسام کمبودها و درنهایت از لحاظ روانی دچار مشکل میشود. یا فقر معنوی امکان اندیشیدن صحیح را از ما میگیرد افرادی که اندیشه سالمی دارند میتوانند وضع خودشان را در جامعه بهبود بخشند. اما پایین بودن سطح اندیشه در قشرهایی که رشد ناکافی کردهاند و اساسا فقر
فرهنگی در جامعه از قرنها پیش وجود داشته و فقر مادی کمک میکند تا سطح فرهنگ و سطح اندیشه پایین باشد و خود پایین بودن سطح فرهنگ و اندیشه زمینه فقر مادی را گسترش میدهد؛ که باید در این تبیین به متغیر فقر عمومی به معنای تفاوت بین درآمد ملی یا درآمد سرانه افراد یک جامعه و فقر ملی یعنی تفاوت فاحش درآمد گروههای مختلف اجتماعی در یک کشور توجه شود. فقر مادی مسأله و معضل اجتماعی است که باید در جامعه مطرح شود و راهحلهای زیادی بهوجود بیاید و مسائل مختلف سیاسی، اجتماعی و بینالمللی برطرف شود و با برنامهریزی در جهت فقرزدایی و عدالت اجتماعی قدم بردارند و از طرف
دیگر وجدان بیدار و خودآگاهی برای حل این معضل است.۳
باتوجهبه تعاریف مذکور متوجه میشویم که در خیلی از این تقسیمبندیها به فقر بهعنوان یک مسأله اجتماعی اشاره نشده و بیشتر به صورتبندی و تعریف انواع فقر پرداخته شده است. از طرف دیگر نظریات جامعهشناسی نشان میدهد که فقر و آسیبهای اجتماعی و عمدتا رفتارهای غیردموکراتیک و قانونگریزی در تعامل با هم هستند و هر چه شدت فقر افزایش یابد هنجارها، قوانین و ساختارهای تنظیم کننده روابط اجتماعی انسانها ضمانت اجرایی خود را از دست میدهند. بهعنوان مثال براساس نظریه «ساختاری فرصت» مرتن، نظریه «بومشناختی» برگس، «تکنیک خنثیسازی» ساترلند
و «نظریه تضاد» به تحلیل ارتباط ابعاد فقر با قانونگریزی قابل تحلیل است. تحقیقات نشان میدهد که قانونگریزی یک آسیباجتماعی جدی است و با پایگاه اقتصادی - اجتماعی شهروندان در ارتباط است و طبقه فقیر جامعه شهری میزان قانونگریزی بیشتری دارند.
قانونگریزی یک بیماری مسری است که درحال حاضر بخش اعظمی از مردم کشور به آن مبتلا شدهاند و ریشه آن عدم نظمپذیری و قانونگریزی است که به دلیل گسترش فقر و شکاف طبقاتی است و نظمپذیری مختص اشخاصی است که حداقل نیازهای طبیعی، فرهنگی و اجتماعیشان تأمین شده باشد و فقر با قانونگریزی ارتباط مستقیمی دارد که هر دو آنها از آسیبهای عمده اجتماعی هستند که در تعامل با هم هستند و هرچه شدت فقر افزایش یابد هنجارها، قوانین و ساختارهای تنظیمکننده روابط اجتماعی انسانها ضمانت اجرایی خود را از دست میدهند.
پایبندی و دلبستگی افراد جامعه به قوانین و اجرای صحیح آنها یا بیاعتنایی به قوانین و شانه خالیکردن از اجرای درست آنها دارای آثار و نتایج آشکار و پنهان در ابعاد اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی است. اساسا آسیبهای اجتماعی ناشی از روابط انسانی است که جامعه را بهطور جدی تهدید میکند و در تبیین قانونگریزی براساس فقر نمیتوان صرفا به بعد اقتصادی آن توجه کرد. زیرا فقر شهروندی و فقر فرهنگی و اجتماعی نیز بهعنوان ابعاد دیگری از فقر هستند که در گسترش و شیوع آسیبهای اجتماعی اهمیت اساسی دارند. تا چه حد فقر اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آمادگی افراد را برای
آسیب اجتماعی فراهم میآورند و باعث وقوع آنها میشود.
رابرت مرتن در نظریه ساختاری فرصت، میگوید: «جامعهای که تأکید زیادی بر موفقیت مادی دارد و ثروت بهعنوان یک هدف فرهنگی و اجتماعی شناخته میشود و غالب مردم عملا میپذیرند که موفقیت، با معیار ثروت و مادیات سنجیده میشود. از آنجا که قشر کوچکی در جامعه دسترسی گستردهای به امکانات و اهداف مالی دارند و قشر وسیعتری دسترسی ناچیزی به شیوههای درآمدزا دارند و ابزار و هدفهای اجتماعی بر هم منطبق نیستند؛ در این شرایط مردم فقیر به روشهای مختلف سعی بر انطباق اجتماعی خود دارند و در گزینش شیوههای انطباق با هدف ممکن است به طیفی از رفتارهای مختلف از قبیل
رفتارهای غیرقانونی برای کسب درآمد و ثروت دست بزنند.
وقتی فقر در جامعه گسترش مییابد جامعه ابزار و امکانات تولید ثروت را یکسان توزیع نمیکند و استعداد و توانایی اعضای جامعه برای تلاش مشروع نیز بهطور یکسان پرورش نمییابد. بنابراین در این شرایط باید انتظار داشت که فقرا برای تطبیقپذیری، رفتارهای غیرقانونی بیشتری جهت پاسخگویی تقاضاها و رفع نیازهای ضروری خود انجام دهند. در این شرایط قانونگریزی و رفتارهایی از این نوع عادی جلوه داده میشود، آسیب اجتماعی در حوزههای عمومی ارتباطات انسانی گسترش مییابد و هرچه سطح ناتوانی یا احساس ناتوانی و فقر فرد بیشتر باشد دلیل تراشی برای قانونگریزی او نیز افزایش
مییابد که روانشناسان اجتماعی به آن تکنیک خنثیسازی گویند.۴
نظریه بوم شناختی به تحلیل سیستمی از میزانهای قانونگریزی و جرم که به لحاظ جغرافیایی در یک شهر یا سکونتگاه توزیع میشوند، اشاره میکند. در این نظریه میزانهای قانونگریزی و مصادیق آن اغلب به صورت نقشه ترسیم شده و با سایر ویژگیهای اقتصادی و اجتماعی ساکنان در ارتباط گذاشته شده است. یعنی در مناطق«انتقالی» و مناطق فقير نسبت به سایر مناطق شیوع رفتارهای قانونگریزانه و اعمال خرابکارانه بیشتر است. ۵
در نظریه تضاد رفتار قانونگریزانه از یک تقلا و نزاع میان طبقات بالای جامعه که مالک ابزار تولید هستند و افراد طبقه پایین که فاقد ابزار تولیدند، شکل میگیرد.
در تحلیل ارتباط فقر فرهنگی با آسیبهای اجتماعی گفته میشود بیسوادی و کمسوادی، ناآگاهی و جهل به قانون، توزیع و استفاده نابرابر از امکانات و خدمات آموزشی و فرهنگی در سطوح محلی و ملی و گسترش روزافزون ارتباطات فراملی، به پیدایش و تشدید تفاوتهای عقیدتی، ارزشی و هنجاری در بین افراد و گروههای اجتماعی میشود. در این شرایط افراد و گروههای اجتماعی اگر دچار شرایط نابسامان اجتماعی - اقتصادی هستند، بر سر تشخیص اهداف و راههای نیل به اهداف دچار سرگردانی شده و از نظر اخلاق نظری و اخلاق عملی دچار تعارض گشته و بر هنجارها و قواعد عمل نمیکنند و انگیزه مشارکت در
اموری که معطوف به خیر عمومی است را از دست میدهند و در جهت نیل به اهداف فردی با صرف هزینههای عمومی به خودخواهی خود ادامه میدهند و از جامعه انتقام میگیرند.۶
باید گفت که شاید یکی از مهمترین مسأله روز بشر عدم حساسیت جوامع به فقر است و گاه بیش از آنکه آن را یک مشکل اجتماعی تلقی کنند، فردی میدانند و در ادامه همین تلقی با فقر به صورت علمی برخورد نمیشود و برخوردها بیشتر احساسی و عاطفی و از طریق برانگیختن عطوفت و رحم است و کمتر تحقیق علمی در سطح جامعه درباره آن بهعنوان آسیب انجام میشود؛ و اگر هم تلاشی برای نشان دادن فقر در جامعه صورت میگیرد بیشتر از طریق سازمانهای فعال در حوزه فقر و آسیبهای اجتماعی است نه به صورت مسأله کلان و علمی در سطح جامعه. درواقع انجمنها، خیریهها، بنیادهای اقتصادی، ارگانهای
مرتبط و خیلیهای دیگر شاید خیلی دیر متوجه شدهاند که فقر یک مسأله و مشکل اجتماعی است که درنهایت خود مسأله فقر خیلی از مسائل و مشکلات اجتماعی را بازتولید میکند یا اینکه کمتر با فقر بهعنوان مشکل اجتماعی برخورد میشود.
درواقع در جامعه بسیاری از مشکلات مثل اعتیاد، رشوهخواری، فحشا، طلاق و ... از موارد بارز مشکلات اجتماعی است که یکی از عوامل آن فقر است. در صورتی که اگر پدیده فقر نادیده گرفته شود و آن طور که بایسته است به آن توجه نشود یا فکر شود که مسأله فقر را مردم بهطور انفرادی حل کنند یا اصلا به دولتها و سازمانها ارتباطی ندارد، معضل تشدید میشود. پرواضح است که با «ایده زندگی فردی» نمیتوان فقر بهعنوان مسأله اجتماعی را حل کرد و برای کنشگری اجتماعی فقرا و حل این معضل به چیزی بیش از فردگرایی نیاز است و باید دستگاههای فقرزدایی مثل صندوق قرضالحسنه، بنیادها،
خیریهها، صندوق صدقات و ... با برنامهریزی جامع و کلان در جهت فقرزدایی در جامعه حرکت کنند. درواقع نباید به این مسأله بیتوجه بود که بزرگترین نتیجه فقر بحران اخلاقی است که جوامع از آن زخم آسیب میبینند و برای حل این معضل شاید چیزی شبیه توانمندسازی، مشارکت مردم و سرمایه اجتماعی اقشار مردم در کنار برنامهریزی فقرزدایی اقتصادی میتواند راهگشا باشد.
۱.عظیمی، حسین، مدارهای توسعه نیافتگی در اقتصاد ایران
۲. اولین سمینار فقر و فقرزدایی در ایران
۳. توسلی،غلامعباس اولین سمینار فقر و فقرزدایی
۴. عبداللهی، محمد، موانع قانونگرایی در ایران
۵. ممتاز، فریده، انحرافات اجتماعی
۶. عبداللهی، محمد، موانع قانونگرایی در ایران