| کد خبر ۱۴۰۹۸
کپی شد

فقر؛ آسیب اجتماعی یا مشکل فردی؟

|

وبلاگ تین نیوز | فارغ از دلسوزی‏های کلیشه‏ای رایج، فارغ از هر نوع ترحم و پیام همدردی و دل پردرد دوست، همسایه و هموطن گهگاه تنها برحسب وظیفه است و گاه به دلیل عقب نماندن از قافله شهروندان همدل و وظیفه‎شناس؛ هر داستان را سرآغازی است و سرآغاز «حدیت تلخ» فقر این است: «این مشکل فردی است نه اجتماعی.» این مطلع صحبت خیلی از افرادی است که به موضوع «فقر» به‌طور جدی توجه و تمرکز ندارند. آیا این حدیث با مفاهیم دوگانه فقر در کنار غنا، فقر مادی و فقر معنوی؛ فقر مطلق و فقر نسبی و داستان‏های گزنده از علت و معلول فقر، شناخت ناکافی یا عدم شناخت از آن یک مسأله فردی است یا این‌که دربرگیری مسأله فقر فراتر از حریم زندگی خصوصی افراد است؟ اگر فقر را مولود دوره بعد از صنعتی شدن بدانیم و بر این باور تکیه کنیم که در دوره قبل از صنعتی‌شدن، طبیعت پاسخگوی نیاز جمعیت بود و بعد از صنعتی شدن، افزایش بهداشت، رشد جمعیت و بهبود شرایط زندگی باعث کاهش آمار مرگ‏ومیر شده و بالا رفتن پایه‏های جمعیتی و به دنبال آن پیشرفت تکنولوژی‏های جدید تاحد زیادی باعث توسعه کمی و کیفی زندگی بشر در کشورهای پیشرفته شده است؛ و رشد جمعیت در کشورهای توسعه‌یافته به دلیل زیرساخت‏های عمیق توسعه آنها باعث فقر نمایان نشده است. اما باید توجه کرد که انقلاب صنعتی به صورت همگون در همه جای دنیا اتفاق نیفتاده و ابعاد فقر در جوامع توسعه‌نیافته با این انقلاب بیشتر شده است. یعنی زندگی انسان امروزه به‌خصوص در کشورهای جنوب، با آفت جدیدی در دنیای پیرامون روبه‌رو شده است و فقر در این کشورها با رشد تکنولوژی و عدم دسترسی‏شان به آن بازتولید و عمیق‏تر شده و فقر، داستان تکراری عصر صنعتی شدن و عصر انفورماتیک ما است.
اگرچه عده‏ای فقر را با دامنه وسیع آن امری جهانی - تاریخی می‏دانند که همیشه همراه انسان بوده و در بیشتر جوامع به صور مختلف موجود بوده است. یعنی دنیای انسانی همیشه همزاد «جنگ و صلح» بوده؛ جنگ با هر چیزی که راحتی و آسایش انسان را تهدید کرده و تلاش انسان ضد آن نمایشنامه‏ای تراژدیک برای زنده ماندن است و هر روز بشر برای رهایی از مشکلات، جنگی است جهت رسیدن به صلح و عافیت. مهم‌ترین پرسشی که مطرح می‏شود این است که اگر فقر مولود دنیای بعد از انقلاب صنعتی و عصر سرمایه‏داری است و میراثی برای امروز ما، با آن چگونه برخورد می‏شود؟ آیا فردگرایی که در دوران تازه‏ای موسوم به «جمهوری الکترونیک» فراگیر شده و ریشه در تکنولوژی انقلاب اطلاعاتی دارد صورت مسأله فقر را به کنج دنج خانه‏ها کشانیده یا در سپهر اجتماعی جوامع به‌عنوان آسیب اجتماعی به آن توجه می‏شود؟ اگر فقر مسأله فردی نیست پس چیست؟ فقر چیست و خط تعیین آن کجاست و چگونه مشخص می‏شود؟
مرحوم دکتر حسین عظیمی می‏نویسد: «فقر در مفهوم فلسفی و عمیق به احساس نیاز و ارضای نیاز باز می‏گردد و عبارت است از احساسی که ناشی از فاصله زمانی بین احساس نیاز و ارضای نیاز به انسان نیازمند دست می‏دهد و احساس نیاز همیشه مقدم بر ارضای نیاز است که به‌طور عمیق در جامعه بشری وجود داشته است.» یا این‌که «فقر یعنی ناتوانی در برآورده ساختن نیازهای انسان.»۱ درواقع فقر به‌عنوان یک واقعیت اجتماعی، عینی، نسبی و بیرونی است که ابعاد و انواع مختلفی دارد.
فقر امری نسبی است به این دلیل که وضع افراد در جامعه معین در مقایسه با همدیگر سنجیده می‏شود و فقر نسبی یا تبعیض براساس قشرها و طبقات مختلف اجتماعی اتفاق می‏افتد. فقر در مفهوم نسبی «از گرسنگی و در عسرت بودن تا عدم تعادل بین درآمد و هزینه» متفاوت است۲. عده‏ای فقر را «فقدان کالری» و فقر اقتصادی را «عدم برخورداری از حداقل امکانات معاش» می‏دانند. در برابر مفهوم نسبی، فقر مطلق را داریم که چیزی فراتر از کمبود درآمد بوده و شامل سوء‌تغذیه کمبود امکانات درمانی، بهداشتی و فقدان آموزش است و سطح درآمد امکان تأمین حداقل معیشت را نمی‏دهد.
یا در تقسیم‏بندی فقر به فقر بیولوژیک یا فقر زیستی توجه می‏شود. یعنی «نوعی فقر که افراد از لحاظ تغذیه و نیازهای جسمانی و زیستی در حداقل ضرورت خود تأمین نیستند و فقرا از حداقل نیاز به پروتیین برخوردار نیستند.» حداقلی که برای ادامه حیات سالم یک فرد ضروری و اجتناب‏ناپذیر است و در نتیجه فقر غذایی، فرد دچار اقسام کمبودها و درنهایت از لحاظ روانی دچار مشکل می‏شود. یا فقر معنوی امکان اندیشیدن صحیح را از ما می‏گیرد افرادی که اندیشه سالمی دارند می‏توانند وضع خودشان را در جامعه بهبود بخشند. اما پایین بودن سطح اندیشه در قشرهایی که رشد ناکافی کرده‏اند و اساسا فقر فرهنگی در جامعه از قرن‏ها پیش وجود داشته و فقر مادی کمک می‏کند تا سطح فرهنگ و سطح اندیشه پایین باشد و خود پایین بودن سطح فرهنگ و اندیشه زمینه فقر مادی را گسترش می‏دهد؛ که باید در این تبیین به متغیر فقر عمومی به معنای تفاوت بین درآمد ملی یا درآمد سرانه افراد یک جامعه و فقر ملی یعنی تفاوت فاحش درآمد گروه‌های مختلف اجتماعی در یک کشور توجه شود. فقر مادی مسأله و معضل اجتماعی است که باید در جامعه مطرح شود و راه‏حل‏های زیادی به‌وجود بیاید و مسائل مختلف سیاسی، اجتماعی و بین‏المللی برطرف شود و با برنامه‏ریزی در جهت فقرزدایی و عدالت اجتماعی قدم بردارند و از طرف دیگر وجدان بیدار و خودآگاهی برای حل این معضل است.۳
باتوجه‌به تعاریف مذکور متوجه می‏شویم که در خیلی از این تقسیم‏بندی‏ها به فقر به‌عنوان یک مسأله اجتماعی اشاره نشده و بیشتر به صورت‏بندی و تعریف انواع فقر پرداخته شده است. از طرف دیگر نظریات جامعه‏شناسی نشان می‏دهد که فقر و آسیب‏های اجتماعی و عمدتا رفتارهای غیردموکراتیک و قانون‏گریزی در تعامل با هم هستند و هر چه شدت فقر افزایش یابد هنجارها، قوانین و ساختارهای تنظیم کننده روابط اجتماعی انسان‏ها ضمانت اجرایی خود را از دست می‏دهند. به‌عنوان مثال براساس نظریه «ساختاری فرصت» مرتن، نظریه «بوم‌شناختی» برگس، «تکنیک خنثی‏سازی» ساترلند و «نظریه تضاد» به تحلیل ارتباط ابعاد فقر با قانون‏گریزی قابل تحلیل است. تحقیقات نشان می‏دهد که قانون‏گریزی یک آسیب‌اجتماعی جدی است و با پایگاه اقتصادی - اجتماعی شهروندان در ارتباط است و طبقه فقیر جامعه شهری میزان قانون‌گریزی بیشتری دارند.
قانون‌گریزی یک بیماری مسری است که درحال حاضر بخش اعظمی از مردم کشور به آن مبتلا شده‏اند و ریشه آن عدم نظم‏پذیری و قانون‏گریزی است که به دلیل گسترش فقر و شکاف طبقاتی است و نظم‌پذیری مختص اشخاصی است که حداقل نیازهای طبیعی، فرهنگی و اجتماعی‏شان تأمین شده باشد و فقر با قانون‏گریزی ارتباط مستقیمی دارد که هر دو آنها از آسیب‏های عمده اجتماعی هستند که در تعامل با هم هستند و هرچه شدت فقر افزایش یابد هنجارها، قوانین و ساختارهای تنظیم‌کننده روابط اجتماعی انسان‏ها ضمانت اجرایی خود را از دست می‏دهند.
پایبندی و دلبستگی افراد جامعه به قوانین و اجرای صحیح آنها یا بی‌اعتنایی به قوانین و شانه خالی‌کردن از اجرای درست آنها دارای آثار و نتایج آشکار و پنهان در ابعاد اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی است. اساسا آسیب‏های اجتماعی ناشی از روابط انسانی است که جامعه را به‌طور جدی تهدید می‏کند و در تبیین قانون‏گریزی براساس فقر نمی‏توان صرفا به بعد اقتصادی آن توجه کرد. زیرا فقر شهروندی و فقر فرهنگی و اجتماعی نیز به‌عنوان ابعاد دیگری از فقر هستند که در گسترش و شیوع آسیب‌های اجتماعی اهمیت اساسی دارند. تا چه حد فقر اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آمادگی افراد را برای آسیب اجتماعی فراهم می‏آورند و باعث وقوع آنها می‏شود.
رابرت مرتن در نظریه ساختاری فرصت، می‏گوید: «جامعه‌ای که تأکید زیادی بر موفقیت مادی دارد و ثروت به‌عنوان یک هدف فرهنگی و اجتماعی شناخته می‏شود و غالب مردم عملا می‏پذیرند که موفقیت، با معیار ثروت و مادیات سنجیده می‏شود. از آن‌جا که قشر کوچکی در جامعه دسترسی گسترده‏ای به امکانات و اهداف مالی دارند و قشر وسیع‏تری دسترسی ناچیزی به شیوه‏های درآمدزا دارند و ابزار و هدف‏های اجتماعی بر هم منطبق نیستند؛ در این شرایط مردم فقیر به روش‏های مختلف سعی بر انطباق اجتماعی خود دارند و در گزینش شیوه‏های انطباق با هدف ممکن است به طیفی از رفتارهای مختلف از قبیل رفتارهای غیرقانونی برای کسب درآمد و ثروت دست بزنند.
وقتی فقر در جامعه گسترش می‏یابد جامعه ابزار و امکانات تولید ثروت را یکسان توزیع نمی‌کند و استعداد و توانایی اعضای جامعه برای تلاش مشروع نیز به‌طور یکسان پرورش نمی‏یابد. بنابراین در این شرایط باید انتظار داشت که فقرا برای تطبیق‌پذیری، رفتارهای غیرقانونی بیشتری جهت پاسخگویی تقاضاها و رفع نیازهای ضروری خود انجام دهند. در این شرایط قانون‏گریزی و رفتارهایی از این نوع عادی جلوه داده می‌شود، آسیب اجتماعی در حوزه‏های عمومی ارتباطات انسانی گسترش می‏یابد و هرچه سطح ناتوانی یا احساس ناتوانی و فقر فرد بیشتر باشد دلیل تراشی برای قانون‏گریزی او نیز افزایش می‏یابد که روانشناسان اجتماعی به آن تکنیک خنثی‏سازی گویند.۴
نظریه بوم شناختی به تحلیل سیستمی از میزان‌های قانون‏گریزی و جرم که به لحاظ جغرافیایی در یک شهر یا سکونتگاه توزیع می‏شوند، اشاره می‏کند. در این نظریه میزان‌های قانون‏گریزی و مصادیق آن اغلب به صورت نقشه ترسیم شده و با سایر ویژگی‌های اقتصادی و اجتماعی ساکنان در ارتباط گذاشته شده است. یعنی در مناطق«انتقالی» و مناطق فقير نسبت به سایر مناطق شیوع رفتارهای قانون‏گریزانه و اعمال خرابکارانه بیشتر است. ۵
در نظریه تضاد رفتار قانون‏گریزانه از یک تقلا و نزاع میان طبقات بالای جامعه که مالک ابزار تولید هستند و افراد طبقه پایین که فاقد ابزار تولیدند، شکل می‏گیرد.
در تحلیل ارتباط فقر فرهنگی با آسیب‏های اجتماعی گفته می‏شود بیسوادی و کم‌سوادی، ناآگاهی و جهل به قانون، توزیع و استفاده نابرابر از امکانات و خدمات آموزشی و فرهنگی در سطوح محلی و ملی و گسترش روزافزون ارتباطات فراملی، به پیدایش و تشدید تفاوت‏های عقیدتی، ارزشی و هنجاری در بین افراد و گروه‏های اجتماعی می‏شود. در این شرایط افراد و گروه‏های اجتماعی اگر دچار شرایط نابسامان اجتماعی - اقتصادی هستند، بر سر تشخیص اهداف و راه‏های نیل به اهداف دچار سرگردانی شده و از نظر اخلاق نظری و اخلاق عملی دچار تعارض گشته و بر هنجارها و قواعد عمل نمی‏کنند و انگیزه مشارکت در اموری که معطوف به خیر عمومی است را از دست می‏دهند و در جهت نیل به اهداف فردی با صرف هزینه‏های عمومی به خودخواهی خود ادامه می‏دهند و از جامعه انتقام می‏گیرند.۶
باید گفت که شاید یکی از مهم‌ترین مسأله روز بشر عدم حساسیت جوامع به فقر است و گاه بیش از آن‌که آن را یک مشکل اجتماعی تلقی کنند، فردی می‏دانند و در ادامه همین تلقی با فقر به صورت علمی برخورد نمی‏شود و برخوردها بیشتر احساسی و عاطفی و از طریق برانگیختن عطوفت و رحم است و کمتر تحقیق علمی در سطح جامعه درباره آن به‌عنوان آسیب انجام می‏شود؛ و اگر هم تلاشی برای نشان دادن فقر در جامعه صورت می‏گیرد بیشتر از طریق سازمان‏های فعال در حوزه فقر و آسیب‏های اجتماعی است نه به صورت مسأله کلان و علمی در سطح جامعه. درواقع انجمن‏ها، خیریه‏ها، بنیادهای اقتصادی، ارگان‏های مرتبط و خیلی‏های دیگر شاید خیلی دیر متوجه شده‏اند که فقر یک مسأله و مشکل اجتماعی است که درنهایت خود مسأله فقر خیلی از مسائل و مشکلات اجتماعی را بازتولید می‏کند یا این‌که کمتر با فقر به‌عنوان مشکل اجتماعی برخورد می‏شود.
درواقع در جامعه بسیاری از مشکلات مثل اعتیاد، رشوه‏خواری، فحشا، طلاق و ... از موارد بارز مشکلات اجتماعی است که یکی از عوامل آن فقر است. در صورتی که اگر پدیده فقر نادیده گرفته شود و آن طور که بایسته است به آن توجه نشود یا فکر شود که مسأله فقر را مردم به‌طور انفرادی حل کنند یا اصلا به دولت‎ها و سازمان‏ها ارتباطی ندارد، معضل تشدید می‏شود. پرواضح است که با «ایده زندگی فردی» نمی‏توان فقر به‌عنوان مسأله اجتماعی را حل کرد و برای کنشگری اجتماعی فقرا و حل این معضل به چیزی بیش از فردگرایی نیاز است و باید دستگاه‏های فقرزدایی مثل صندوق قرض‏الحسنه، بنیادها، خیریه‏ها، صندوق صدقات و ... با برنامه‏ریزی جامع و کلان در جهت فقرزدایی در جامعه حرکت کنند. درواقع نباید به این مسأله بی‏توجه بود که بزرگترین نتیجه‏ فقر بحران اخلاقی است که جوامع از آن زخم آسیب می‏بینند و برای حل این معضل شاید چیزی شبیه توانمندسازی، مشارکت مردم و سرمایه اجتماعی اقشار مردم در کنار برنامه‏ریزی فقرزدایی اقتصادی می‏تواند راهگشا باشد.
۱.عظیمی، حسین، مدارهای توسعه نیافتگی در اقتصاد ایران
۲. اولین سمینار فقر و فقرزدایی در ایران
۳. توسلی،غلامعباس اولین سمینار فقر و فقرزدایی
۴. عبداللهی، محمد، موانع قانون‏گرایی در ایران
۵. ممتاز، فریده، انحرافات اجتماعی
۶. عبداللهی، محمد، موانع قانون‏گرایی در ایران

ارسال نظر
  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید تین نیوز، تا ۲۴ ساعت بعد منتشر خواهد شد.
  • تین نیوز نظراتی را که حاوی توهین یا افترا است، منتشر نمی‌کند.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.
  • انتشار مطالبی که مشتمل بر تهدید به هتک شرف و یا حیثیت و یا افشای اسرار شخصی باشد، ممنوع است.
  • جاهای خالی مشخص شده با علامت {...} به معنی حذف مطالب غیر قابل انتشار در داخل نظرات است.
  • در نوشتن نظرات، لطفا بعد از هر کلمه، یک فاصله خالی بگذارید.
  • در انتقال تخلفات دستگاه‌ها، موارد تخلف را با ضمیمه نمودن اسناد تخلف به آدرس info@tinn.ir ارسال نمایید تا امکان پیگیری بصورت مستند فراهم شود.