بررسی و نقد آثار پروفسور همایون کاتوزیان
تیننیوز| وبلاگ هادی خانیکی-دکتر هادی خانیکی در کنفرانس جامعهشناسی تاریخی، با محوریت بررسی و نقد آثار پروفسور همایون کاتوزیان که در روز چهارشنبه ۴اسفند۹۵ در دانشگاه تربیت مدرس برگزار شد به ایراد سخنرانی با عنوان «کاتوزیان با تامل در نظریه جامعه کوتاهمدت و استبداد ایرانی» پرداخت.
خانیکی در ابتدا با اشاره به نوع مواجهه دکتر کاتوزیان با مسائل پیرامونش گفت: دكتر كاتوزیان از این حیث با بخش دیگری از اندیشمندان و به خصوص آكادمیسینها متفاوت است. دلایل تفاوت ایشان این است كه اولاً آكادمیسینی است كه خود را محبوس در آكادمی نكرده است، دوم اینکه میشود آثار ایشان را به یك حوزه خاص محدود كرد و در همه این محیطها نیز بحثهای ایشان روشن است. كاتوزیان از رازآلودگی پرهیز میكند و ساده و همه فهم و چند ساحتی مینویسد. سوم اینكه دكتر كاتوزیان به مخاطبان مجال میدهد تا نظری مخالف با او داشته باشند و مخالف «همه یا هیچ» است و در نوع برخورد
ایشان با دیگران نیز این رفتار دیده میشود.
مدیر گروه ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی افزود: مسائل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران را در دوران معاصر نمیتوان فارغ از مطالعات تاریخی توسعه واکاوی کرد. ایشان مجموعهای از مسائل را به عنوان آكادمیسین یا به عنوان روشنفكر یا به عنوان كنشگر سیاسی و اجتماعی پیش روی ما نهاده است. در راس آن مسائل این است كه اغلب تحقیقات ایشان و ورودهای تخصصی ایشان به یك جریان اصلی منتهی شده است كه آن جریان اصلی در مراحل پیشینی عمدتا بر تبیین استبداد ایرانی به عنوان مفهومی متفاوت با دیكتاتوری بوده است و صریحتر از آن در دوران اخیر بحث جامعه كلنگی یا جامعه كوتاهمدت است.
جامعهای که در زمینههای مختلف با این خطر روبهروست که با کلنگ به جانش بیفتند، زیرا دوامی درازمدت در کار نیست. چنین جامعهای در فاصله دو دوره کوتاهمدت از استبداد یا هرج و مرج دگرگونیهای اساسی را طی کرده است. به گونهای تاریخ با تبدیل به رشتهای از دورههای کوتاهمدت به هم پیوسته شده است و با وجودی که تحرکات اجتماعی در درون طبقات گوناگون این جامعه گاهی شدیدتر از جوامع سنتی غربی (اروپایی) بوده است. اما انباشت تغییرات درازمدت (مالکیت، ثروت، سرمایه و نهادهای اجتماعی و خصوصی، حتی نهادهای آموزشی) در آن با موانع جدی روبهرو بوده است.
رئیس انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات در ادامه افزود: کاتوزیان در نشان دادن کوتاهمدت بودن جامعه در طول تاریخ ایران نکات قابل تاملی را به بحث میگذارد، نکاتی که در تکوین نظریه استبداد تاریخی وی جای میگیرد. هر محقق و کنشگری چه با آن موافق باشد و چه مخالف، نمیتواند از بازاندیشی ابعاد توسعه آن خود را برکنار داند، بهویژه آنکه وی در تبیین این مفاهیم هم به مطالعات علمی گسترده متکی است و هم از تجربههای کنشگرانه خود در حوزه سیاست بهره برده است و البته در هر دو حوزه نگاهی میان رشتهای و چندوجهی نیز دارد.
وی افزود: در حوزه اندیشگی كاتوزیان در جاهای مختلف نشان میدهد كه ضعفهایی كه وجود دارد، محدود به یك سطح نیست. ایشان تاكید دارند كه مشكل فقط مشكل حكومت نیست و مشكل همه ایرانیان است و از آن تحت عنوان ضعف اندیشگی یاد میكنند. كاتوزیان از تعابیر صریحی مثل لگام گسیختگی استبداد از یكسو و یاغیگری ملت از سوی دیگر به صورت آشكار و پنهان یاد میكند. جایی كه به ماندن در سطح شبه مدرنیسم با نمونهها و مصداقهای زیاد اشاره میكند.
دکتر خانیکی در پایان اظهار داشت: تجربه خودم از دكتر كاتوزیان این است كه وقتی ایشان روی سعدی تمركز پیدا كرد و به سعدیكشی پایان داد، مورد نقد قرار گرفت. سعدی به این دلیل كه در میانه عقل و عرفان یا میانه جامعه و حكومت ایستاده، از دو طرف مورد نقد قرار گرفت. در حالی كه به اعتقاد من ما باید این الگو را پیش ببریم و نقطه اشتراك را پیدا بكنیم. به این اعتبار است كه فكر میكنم بحث دكتر كاتوزیان از جامعه كوتاهمدت به تامل در چگونگی خروج از جامعه كوتاهمدت رسیده است. کاتوزیان بر مبنای نظریه «جامعه کوتاه مدت» خود از حضور و مشارکت در انتخابات ۸۴ دفاع میکرد و
آن را «تَرَک در ساخت استبداد» میخواند.
وی بعد از انتخابات سال ۱۳۸۴ به ایران آمد. در آن زمان که در فضای سیاسی و فکری ایران نگرانی وجود داشت، در جمعی در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، کنشگران اصلاحطلب از اصلاحات انتقاد میکردند و تنها کسی که از عملکرد اصلاحات دفاع میکرد ایشان بود. او علیرغم اینکه بیشترین نقد را به کنشگران اصلاح طلب و عملکرد اصلاح طلبان بهدلیل شکست در انتخابات ۸۴ داشت، درعین حال از تداوم اصلاحات به دلیل شکاف در بدنه استبداد، دفاع میکرد.