پرستاران پرواز پلک نمیزنند
تیننیوز| ۱۵ دقیقه از زمانی که قرار بود مصاحبه آغاز شود گذشته است و هنوز دارد تلاش میکند مجوز ورود عکاس روزنامه به دفتر کارش را بگیرد.
در همین حین، تلفن همراهش هم چند بار زنگ میزند؛ گویا پروازی در شرایط اضطراری قرار گرفته و او باید در جریان لحظه به لحظه وضعیتش قرار گیرد. قرار بود این مصاحبه همزمان با بازدید از برج مراقبت فرودگاه مهرآباد انجام شود اما حالا اینجا نشستهام و تنها مشاهده وضعیت موجود و درک حساسیتی که نسبت به فعالان این حوزه وجود دارد، موجب میشود کمی از عصبانیتم درباره ناهماهنگی رخ داده درباره مکان مصاحبه کاسته شود.
اینجا مرکز کنترل ترافیک فضای کشور است و ابراهیم مرادی، مدیرکل مراقبت پرواز شرکت فرودگاهها قرار است از آنچه در این مرکز و در برج مراقبت فرودگاهها میگذرد با صمت سخن بگوید و گوشههایی از شغل مراقبت پرواز یا همان کنترلری پرواز به عنوان یکی از حرفههای کمتر شناخته شده را برای ما روشن کند؛ شغلی که حدود هزار نفر از هموطنانمان در کل کشور مشغول فعالیت در آن هستند. مرادی فارغالتحصیل رشته مراقبت پرواز از دانشکده صنعت هوانوردی کشور در سال ۷۸ است که از سال ۹۴ به عنوان مدیرکل مراقبت پرواز شرکت فرودگاههای کشور منصوب شده است. وی پیشتر دبیرکل جامعه
متخصصان مراقبت پرواز ایران بود.
تعریف شغل مراقبت پرواز چیست؟!
به طور خلاصه میتوان گفت مسئولیت جلوگیری از برخورد هواپیماها با یکدیگر در آسمان و با وسایل نقلیه در فرودگاه در سطوح پروازی، در اختیار مراقبت پرواز است؛ مسئولیتی که حساسیت این شغل را بسیار زیاد کرده است. سمبل و نماد کار مراقبان پرواز در همه دنیا، برجهای مراقبت پرواز فرودگاههاست اما به جز برج فرودگاه، واحدهای دیگری نیز در این حوزه فعالیت میکنند که کمتر شناخته شدهاند. یکی از این بخشها که معمولا یکی دو طبقه زیر تاج برج (محل قرار گرفتن کنترلرها) قرار دارد، واحد تقرب یا اپروچ است که پروازها را از لحظه ورود به محدوده فرودگاه تا لحظه نشستن یا از زمان
برخاستن تا لحظه خروج از محدوده فرودگاه هدایت میکند.
محدوده فرودگاه چگونه تعریف میشود؟
با توجه به ترافیک ورودی و خروجی و حجم پروازی، دایرهای دور هر فرودگاه تصور کنید (روی نقشه FIR دایرهها را میتوان دید) که با توجه به ترافیک فرودگاه، قطر آنها با همدیگر تفاوت دارد. در این دایره، برج مراقبت و واحد تقرب، مسئول ارائه سرویس، جدایی هواپیماها از یکدیگر و جلوگیری از برخورد هواپیماها و نشست و برخاستها هستند.
بلندترین قطر این محدوده مربوط به فرودگاه مهرآباد به عنوان پرترافیکترین فرودگاه کشور است. این فاصله ۷۰ مایل و ارتفاع نطقه شروع این محدوده، ۲۷۵۰۰ فوت (حدود ۸۴۰۰ متر) از سطح دریاست. بیرون از این دایره، پرواز به مرکز کنترل فضای کشور تحویل داده میشود و در فرودگاه مقصد و مبدأ درون این دایره، حوزه کاری برج مراقبت است.
آسمان به این بزرگی؛ چرا نمیگذارید هر کس هرجا میخواهد برود؟!
این تصور اشتباهی است که در آسمان همه راهها باز است. مسیرهای هوایی هم نقشه خاص خود را دارند و تمام پروازها زیر نظر مرکز کنترل ترافیک هوایی، ملزم به پرواز درون این مسیرها هستند. در حال حاضر حدود ۱۴۵ مسیر هوایی در آسمان ایران داریم که بزرگترین مسیر حدود ۲۲۰۰ کیلومتر، بین بحرین و ترکیه و کوچکترین مسیر ۶۰ کیلومتر، بین بندرلنگه و جزیره سیری است.
درباره تمایز کار برج مراقبت و مرکز کنترل ترافیک بیشتر توضیح دهید.
برج مراقبت تردد در سطح باند و فرودگاه را کنترل میکند. واحد تقرب نیز ساماندهی اوجگیری و فرود هواپیماها از مسیرهای مختلف را برعهده دارد. مرکز کنترل ترافیک علاوه بر ارائه خدمات به پروازها در مسیر، به پروازهای عبوری هم خدمات میدهد. علاوه بر این، پروازهای نظامی به طور معمول از سوی مرکز کنترل ترافیک هماهنگ میشود. هرگونه پرتاب ماهواره، موشک و برگزاری مانور در آسمان، با هماهنگی مرکز کنترل انجام میشود. بنابراین حجم زیادی از پروازها را باید این مرکز سرویسدهی کند.
پرواز تعداد زیادی هواپیما به طور همزمان در آسمان را چطور مدیریت میکنید؟
آسمان ایران را به دلیل بزرگی به ۱۱ بخش (سکتور) تقسیم کردهایم و مسئول ارائه سرویس در هر بخش، دو کنترلر هستند؛ یکی اصلی و دیگری کمککنترلر. کنترلر اصلی مسئولیت ارائه سرویس به پروازهای آن سکتور را به عهده دارد و پروازها را تا مرز بخش بعدی هدایت میکند و تحویل کنترلر بعدی میدهد. کنترلر کمکی علاوه بر اینکه مسئول هماهنگیهای پروازی با فرودگاههای مبدأ، مقصد یا مسیر است، باید میزان مشخصی زمان پر کند تا به کنترلر اصلی تبدیل شود. این ۱۱ بخش در طول ۲۴ ساعت شبانهروز، ۴ گُله زمانی به عنوان پرترافیکترین ساعتهای کاری دارند که هر گله به طور تقریبی ۳
ساعت است.
این ۴ گُله چه ساعتهایی هستند؟
زمان این گلهها به ریتم پروازهای اروپا و آسیای جنوب شرقی وابستگی مستقیم دارد. بیشترین زمان شلوغی آسمان ایران ۱۲ ساعت شب است. از سوی دیگر از حدود ۹: ۳۰ صبح تا ۱۲ ظهر که پروازها از حوزه خلیجفارس انجام شده و به سمت اروپا میروند پرترافیک است. از ۱۵: ۳۰ تا ۱۸: ۳۰ بعدازظهر نیز که آسمان پرترافیک است. از ۲۲: ۳۰ شب تا ۱: ۳۰ نیمه شب هم که پروازهای اروپا به سمت آسیای جنوب شرقی میروند، پرترافیک هستیم. از ساعت ۳: ۳۰ تا ۶: ۳۰ صبح هم که پروازهای آسیای جنوب شرق در حال بازگشت هستند و برخی پروازها هم از سمت منطقه خلیجفارس میآیند کار ما زیاد است.
از سوی دیگر پروازهای داخلی معمولا تمایل دارند صبح زود بلند شوند و در غروب به مهرآباد بازگردند. بنابراین ۱۲ ساعت از ۲۴ ساعت شبانهروز مرکز کنترل ترافیک فضای کشور، لحظات پرترافیکی را میگذراند. مرکز کنترل فضای کشور با ۱۱ کشور همجوار در ۳۳ نقطه ارتباطی تبادل ترافیک دارد و تماس مستقیم (هاتلاینی) بین فرودگاهها برقرار و اطلاعات تبادل میشود.
آماری از مراقبان پرواز در کشور دارید؟
۵۴ فرودگاه کشور که زیرنظر شرکت فرودگاهها فعالیت دارد و در مجموع حدود ۱۱۰۰ کنترلر پرواز در این فرودگاهها فعالیت میکند و ۲۲۰ نفر از آنها در مرکز کنترل ترافیک فضای کشور در ۵ شیفت کاری ۱۲ ساعته کار میکنند. هر کنترلر ۲ ساعت کار و ۲ ساعت استراحت میکند. همچنین در کل کشور ۱۰ بانوی کنترلر داریم. زنان به دلیل ریزبینی که دارند میتوانند کنترلرهای خوبی باشند از طرفی به دلیل بالاتر بودن استرس در آنها، ممکن است در این شغل دچار مشکلات بیشتری شوند اما به شرط کنترل استرس موفق خواهند بود. از سال ۸۰ تاکنون پذیرش بانوی کنترلر در دانشگاه نداشتهایم که به دنبال
رفع این محدودیت هم هستیم.
این وضعیت بر اساس قانون تعریف شده است. شغل مراقبت پرواز یک شغل دو دیسیپلینه است؛ یعنی دیسیپلین اصلی آن مربوط به قوانین بینالمللی است که از سوی ایکائو تعریف شده است. علاوه بر این قوانینی را نیز سازمان هواپیمایی کشوری تصویب و ابلاغ کرده است.
کمبود نیروی کار در این حوزه چقدر است؟
نیازسنجیها نشان میدهد تا سال ۱۴۰۰ به حداقل ۵۰۰ کنترلر نیاز داریم. به ویژه با توجه به اینکه در حال رشد ترافیک در منطقه هستیم و بیشترین رشد ترافیک پروازی منطقه را در طول سالهای ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵م داشته و عربستان را پشتسر گذاشتهایم بنابراین به کنترلر بیشتری نیاز داریم.
با توجه به وفور پروازهای همزمان در هر بخش تداخل در هدایت پروازها پیش نمیآید؟
درون یک بخش ممکن است شاهد ۴۰ پرواز همزمان باشیم. وظیفه و سختی کار کنترلر مدیریت همین تداخلهاست. کنترلر در یک فضای ۴ بعدی شامل ارتفاع، سَمت، سرعت و زمان فعالیت میکند تا پروازها را از هم جدا و مدیریت کند. برای همه شرکتهای هواپیمایی صرفه اقتصادی مهم است و تمایل دارند با توجه به شرایط جوی و سرعت باد، بهترین ارتفاع پروازی را داشته باشند که کمترین میزان سوخت مصرف شود. در این میان کنترلر است که این ارتفاعها را میان پروازها توزیع میکند و رفع گرهها و تلاقیهای ترافیکی با کنترلر است. در شرایط پروازهای کور نیز کنترلر چشم پرواز است و خلبان را بر اساس
ارتفاعی که از قبل درخواست کرده یا بر اساس شرایط ویژه پروازی به سمت مقصد هدایت میکند.
شرایط ویژه پروازی یعنی چه؟
برخی پروازها در مراقبت پرواز دارای شرایط ویژهای مانند پروازهای شخص اول و دوم کشور هستند که اعلام وضعیت ویآیپی میکنند و سرویس ویژه میگیرند یا پروازی که در حالت اورژانسی قرار گرفته است. پروازی که با شرایط بد جوی مواجه شده نیز سرویس ویژه میگیرد. باقی پروازها نیز بر اساس اولویتبندی که کنترلر انجام میدهد، سرویس میگیرند.
مراقبان پرواز چه مهارتهایی باید داشته باشند؟
برای آموزش مراقبان پرواز در کشور دو دوره کاردانی و کارشناسی مراقبت پرواز داریم. افرادی که دیپلم ریاضی فیزیک دارند در کنکور شرکت کرده و در یکی از این دو رشته جذب دانشکده صنعت هوانوردی و بعد وارد محیطهای کار میشوند. کسی که مدرک کارشناسی مراقبت پرواز دریافت کرده، بعد از ورود به مرکز کنترل ترافیک، حداقل ۱۰ سال طول میکشد تا با گذراندن زمان لازم و طی آزمونهای سازمان هواپیمایی کشوری، تبدیل به کنترلر اصلی شود. مراقبت پرواز باید از نظر ایکائو دارای مدرک سطح ۴ زبان انگلیسی هوانوردی با عنوان الپیآر باشد. مراقبان فارغالتحصیل این حوزه قابلیتهایی
را نیز در سیمولاتورها میآموزند.
از نظر پزشکی هم باید گرید ۳ ایکائو را داشته باشند. مراقبان پرواز باید بینایی ده دهم داشته و لکنت زبان و نقص عضو نداشته باشند. حتی نباید لهجه غلیظ داشته باشند.
با توجه به سختیهای مراقبت پرواز، این کار چه اثرات نامطلوبی روی افراد دارد؟
سازمان جهانی کار در سال ۱۹۷۹م پراسترس و پرمخاطرهترین مشاغل دنیا را نام برده که باید جزو حرفههای خاص، سخت و زیانآور باشند. چند شغل ابتدایی این فهرست عبارتند از خلبانی، کنترلر پرواز، ناخدای کشتی، خبرنگار، پرستار. در ایران به طور تقریبی همه این کارها جزو مشاغل سخت و زیانآور قرار گرفتهاند به جز مراقبت پرواز. در این زمینه پیگیریهای زیادی شده و قولهای مساعدی هم دادهاند اما تاکنون به نتیجه نرسیده است.
درخواست ما از قانونگذاران این است که شغل مراقبت پرواز را مشمول قوانین دولتی قرار ندهند و این شغل به طور خاص دیده شود. چه در حوزه جذب، چه آموزش و اشتغال و چه در زمینه بازنشستگی، مراقبان پرواز نیازمند یک قانون خاص هستند.
در همه دنیا با معضل کمبود کنترلر مراقبت پرواز مواجه هستند. فشار عصبی فراوان و بیداریهای طولانیمدت شب در این شغل موجب استهلاک بدن کنترلرها میشود و اگر قانون خاص از آنها حمایت نکند بعد از ۲۵ سال که بازنشسته شوند دچار مشکلات فراوانی میشوند. در بسیاری از موارد مشکلاتی برای همکاران ما پیش آمده، به عنوان نمونه بین سالهای ۸۸ تا ۸۹، ۶ نفر از بهترین همکاران خود را به دلیل همین فشارها از دست دادیم، حتی یکی از همکاران ما هنگام فعالیت سکته کرد. یکی از رایجترین بیماریهای ناشی از فشار کار مراقبت پرواز، بیماریهای گوارشی است و بیش از ۵۰ تا ۶۰درصد
مراقبان پرواز بعد از مدتی، دچار ناراحتیهای گوارشی میشوند. با توجه به این مشکلات، حرفه مراقبت پرواز نیاز به قوانین حمایتی خاص دارد و امیدواریم پیگیریهای شرکت فرودگاهها در این زمینه به نتیجه برسد زیرا در حال حاضر در زمینه نیروی کار مراقبت پرواز با مشکل مواجه هستیم.
در حال حاضر کنترلر بیکار هم داریم؟
در حال حاضر حدود ۲۰ تا ۲۵ نفر فارغالتحصیل بیکار داریم اما به دلیل قوانین، قادر به جذب آنها نیستیم. نکته مهم این است که کسی که مراقبت پرواز خوانده کار دیگری نمیتواند انجام دهد.
از سوی دیگر شرایط آموزش و جذب مراقبت پرواز در دانشکده صنعت هوانوردی باید تغییر کند. در حال حاضر برخی نیروهای جذب شده در این رشته حتی شرایط عمومی را ندارند به عنوان نمونه لکنت زبان دارند و به دلیل اینکه به صورت متمرکز جذب شدهاند به شرایط عمومی آنها توجهی نشده است. شغل مراقبت پرواز باید به صورت بورسیه پذیرش شود. یکی دیگر از معضلات این است که تنها دانشکده صنعت هوانوردی در تهران در این رشته دانشجو میپذیرد در حالی که باید چند مرکز تامین نیرو داشته باشیم تا به شیوه درست نیروها جذب شوند و پرورش یابند.
سهم مراقبت پرواز از سوانح چیست؟
ما در هر سانحهای مورد پرسش قرار میگیریم؛ حتی اگر پروازی تنها یک تماس با مرکز کنترل ترافیک فضای کشور یا برج مراقبت داشته باشد. البته طبیعی است که از ما پرسش شود و ما هم موظف به پاسخگویی هستیم. در ۵۰ سال پیشینه حضور مراقبت پرواز در ایران، سانحه منجر به زخمی و مرگ در فرودگاهها و پروازها نداشتهایم که مراقبان پرواز در آن مقصر باشند. این شاخص بسیار بزرگی است زیرا در دنیا ۷۵ درصد دلایل سوانح، خطای انسانی است و مراقبان پرواز کسانی هستند که به طور مستقیم با پرواز در تماس هستند.
با توجه به مشکلات، مسائلی نظیر خروج کنترلرها از کشور را هم داشتهایم؟
همین حالا برخی کشورهای حاشیه خلیجفارس با حقوق و مزایای بالا، کنترلرهای ایرانی را جذب میکنند و در بسیاری از این کشورها بخش زیادی از کنترلرها غیربومی هستند. مسئله مهاجرت افراد بیکار این حوزه را تهدید نمیکند زیرا کشورهای همسایه به دنبال جذب نیروهای باتجربه هستند که حداقل ۶ سال (در فرودگاه کمترافیک) یا ۱۰ سال (در فرودگاه پرترافیک) کار کرده باشند. در ۲ سال گذشته ۱۵ نفر از بهترین نیروهای ما از کشور خارج شدهاند که با توجه به کوچک بودن جامعه ما، آمار بالایی است.
و سخن پایانی...
یکی از مهمترین زوایای شغل مراقبت پرواز، درآمدزایی این شغل است. کنترلر از همه پروازهایی که به آنها سرویس میدهد برای کشور جذب درآمد دارد و این حوزه یکی از بهترین پایگاههای تحقق اقتصاد مقاومتی است. البته برای افزایش این درآمدها مشکلاتی داریم، به عنوان نمونه مسیرهای مستقیمتر نیاز داریم زیرا هرچه مسیرها مستقیمتر باشد پروازهای عبوری به دلیل صرفهجویی در مصرف سوخت، تمایل بیشتری به عبور از مسیرهای ما خواهند داشت. همچنین نیاز به روزآمد کردن تجهیزات داریم و باید با استفاده از فضای پسابرجام، تجهیزات خود را که عمر بسیار بالایی دارند و فرسوده هستند
روزآمد کنیم.