آرزوهای سست هوایی، واقعیتهای پس از تحریم
تین نیوز | در ماههای اخیر، تقریبا هر روز اخباری درباره نوسازی ناوگان هوایی کشور از قول متولیان این حوزه و سیاستگذاران حاکمیتی منتشر میشود؛ از جمله این خبر از قول رئیس سازمان هواپیمایی که «هواپیماهای جدید در حال خرید و ورود به کشور است و هر ماه یک تعدادی از هواپیما به ناوگان هوایی ایران اضافه میشود.» و یا این یکی به نقل از قائم مقام هوانوردی وزارت راه و شهرسازی:« طبق دستورالعملی که ابلاغ رسمی آن به زودی انجام میگیرد، در آینده نزدیک از پرواز هواپیماهای بالای 20 سال جلوگیری خواهد شد.» ... این در حالی است که حمید غوابش، دبیر انجمن
شرکتهای هواپیمایی، در گفتگو با ترابران، به صراحت از عدم امکان خرید هواپیما توسط شرکتها خبر میدهد...
جریان از چه قرار است؟ آیا ما آرزوهای خود را در قالب خبر بیان میکنیم؟
برداشت شما درست است. در واقع خواست قلبی مسوولان است که این اتفاقات بیفتد، اما در ایجاد مکانیزمهای اجرایی ناتوان بودهاند. ضمن اینکه باید اذعان کرد که مکانیزمهای اجرایی، کاملا هم در اختیار وزارت راه و شهرسازی نیست و از آنجا که به مجموعهای از اختیارات نیاز داریم تا این اتفاقات بیفتد، عملاً در اجرا با مشکل مواجه هستیم. به اعتقاد من، در مجموع، سه عامل باعث شده كه ما نتوانیم نوسازی ناوگان را انجام دهیم: عامل اول، غیر متوازن بودن اقتصاد حمل و نقل هوایی است. دومین عامل، فقدان تسهیلات مالی مناسب برای خرید و بالاخره سومین مانع، یعنی تحریمها.
وقتی از اقتصاد غیرمتوازن حرف میزنیم، تعبیر ساده آن این است که دخل و خرج ایرلاینها با هم جور نیست، اما چرا نیست؟ مهمترین مانعی که باعث شده که اقتصاد حمل و نقل هوایی غیرمتوازن شود، تکلیفی بودن این اقتصاد است. یعنی دولت براساس یک فرض کاملا نادرست، این سیاست تکلیفی بودن نرخ را اعمال میکند و این فرض هم آن است که ما در ایرلاینها، هزینههای واحد داریم و بنابراین میتوانیم از نرخ درآمدی واحدی هم تبعیت کنیم. این فرض کاملا اشتباه است؛ چون هر مسیر پروازی (به صورت رفت و برگشت) برای شرکتهای هواپیمایی، یک بازار منفرد محسوب میشود و در هر بازاری، بهای
تمام شده، وابسته به یک سری پارامترهای مرتبط با آن بازار است. فرض کنید پرواز تهران- شیراز یک ساعت و 10 دقیقه است و فرض کنید پرواز تهران- طبس هم همین زمان را داشته باشد. در مسیر شیراز با تقاضای بالا مواجهاید و فرکانس پرواز بالاست و به تبع، هزینه تمامشده پایین میآید، اما در مسیر تهران- طبس این گونه نیست. تقاضا و فرکانس پرواز پایین و عواملی که قیمت را تعیین میکنند متفاوت است و در نتیجه هزینه تمامشده، بالاتر خواهد بود. گرچه هر دو پرواز زمان واحدی دارند، اما چون ماهیت بازار متفاوت است، بهای تمام شده فرق میکند. پس این فرض که برای یک ساعت پرواز، دارای
هزینه واحد هستیم و در نتیجه میتوانیم تعرفه درآمدی واحد تعیین کنیم، اساسا اشتباه است؛ در حالی که با همین فرض، سالهاست که تعرفه را به صورت تکلیفی اعلام میکنیم.
این فرض غلط، تبعات دیگری نیز داشته؛ از جمله اینکه تحلیلهای غلط از بازار ایجاد کرده است. مثلا منافع مصرفکننده را در تعیین تعرفه واحد میدانند، در حالی که این طور نیست. منافع مصرفکننده در صورت تنوع خدمات و وجود رقابت، تأمین میشود. اما وقتی شما بازار را ساکن کرده و از حالت رقابت خارج میکنید عملا تبانی انجام دادهاید.
نکته دومی که دولت به آن توجهی نشان نمیدهد این است که اساسا نمیتواند بهای تمامشده خدمات را محاسبه کند، زیرا اطلاعات آن را ندارد. این اطلاعات آنقدر متنوع و گسترده است که با صراحت میتوان گفت هیچکس این اطلاعات را ندارد. هیچ وقت نمیتوان به دقت گفت بهای تمام شده یک ایرلاین چقدر است؛ زیرا این موضوع تابع متغیرهای متفاوتی است. از شرایط هندلینگ در مقصد پرواز گرفته تا ترکیب و ساختار فرهنگی و اجتماعی مسافران در هر منطقه و اینکه مثلا به نوع «خدمات» اهمیت بیشتری میدهند یا قیمت آن. بنابراین نمیتوان حکم کلی صادر کرد که چه رویهای بر بازار حاکم است.
از جمله دلایل دیگری که نمیتوانیم پیشبینی درستی از هزینهها داشته باشیم، این است که اساسا تقاضای حمل و نقل و هوایی، تقاضایی اشتقاقی است؛ یعنی از تقاضای دیگری مشتق میشود. شما برای این سوار هواپیما نمیشوید که از پرواز لذت ببرید، بلکه هدف دیگری در مقصد دارید. خود هواپیما تقاضا ایجاد نمیکند و چون این تقاضا از جای دیگری نشات میگیرد بسیار مهم است که این عملیات در کجا انجام میشود. همه اینها باعث شده که فهم سادهلوحانهای از صنعت وجود داشته باشد و این فهم سادهلوحانه باعث شود مسأله پیچیده صنعت حمل و نقل هوایی را ساده فرض کنیم و در نتیجه،
برای آن راهکارهای سادهلوحانه بیابیم. این مشکل صنعت است.
عدهای معتقدند که بخشی از ضرر شرکتها، ناشی از عدم مدیریت صحیح و یا عدم بهرهوری سرمایه در این بخش است؛ پس چرا باید مسافرتن هزینه این عدم بهرهوری را پرداخت کنند. شما چه پاسخی برای این عده دارید؟
این یک حرف کلی و بدون مصداق است. ما نمیتوانیم با حرفهای کلی و بدون مصداق، نتایج خیلی دقیق بگیریم و براساس آن عملیاتی را انجام دهیم. باید دید تبعات این نوع تفکر در صنعت چه بوده است. اولا دولت درآمد یک ساعت پرواز را تعیین کرده و گفته که حدود 99 هزار تومان است. این مبلغ، معادل 5 سنت به ازای هر مسافر- کیلومتر است (محاسبه آن هم سخت نیست، اگر سرعت هواپیما را 320 نات و نرخ دلار را 3300 تومان در نظر بگیرید، هزینه هر مسافر-کیلومتر، 5 سنت خواهد بود) عرف در دنیا بین 10 تا 15 سنت است. بنابراین اگر قرار باشد شرکت هواپیمایی در بازار باقی بماند، باید هزینههای خود را به زیر 5 سنت
برساند. برای انجام این کار؛ دو نقطه کانونی وجود دارد: هزینههای سرمایهای و هزینههای نیروی انسانی. مهمترین فاکتور در هزینههای سرمایهای، هواپیماست؛ بنابراین باید برای کاهش هزینهها، ارزانترین هواپیما را داشته باشید. ثانیا باید در بخش نیروی انسانی، تا میتوانید از تعداد نیروها کم کرده و دستمزدها را کاهش دهید. نتیجه؟ ورود هواپیماهای کهنه (و به درد نخور) و وجود نیروهای بیانگیزه و ناکافی. عواقب ورود هواپیما کهنه چیست؟ بهرهوری به شدت پایین.
طبیعی است که هواپیماهای کهنه و فرسوده، توانایی روزی 12 ساعت پرواز را ندارند. بنابراین شاهدیم که متوسط عملکرد هواپیما در کشور ما حدود 4 ساعت است، یعنی کمتر از نصف عرف دنیا... این عوامل به شكل زنجیرهوار به هم مرتبطند. وقتی میگویند مدیریت مشکل دارد، درست است؛ اما به سمت خرید هواپیمای کهنه رفتن، ناشی از سیاستگذاریهای غلط هم هست.
فرض کنیم همین حالا تحریمها برداشته شده و صنعت، امکان خرید هواپیما را پیدا کند، سرمایهگذاری برای خرید هواپیما در شرایط فعلی صرفه اقتصادی دارد؟
نمیتوان به این پرسش پاسخ درستی داد؛ زیرا زمانی که شما میخواهید از صرفه اقتصادی صحبت کنید، باید برنامه کسب و کار (Business Plan) داشته باشد. بنابراین بسته به اینکه برنامه و هدف شما چه باشد، به این سؤال میتوان پاسخهای متفاوتی داد. مثلا ممکن است در مدل کسب و کار شما، مسافران خاصی برای مسیرهای خاص در نظر گرفته شود، به عبارت دیگر، میخواهید مثلا به تجار و بخش VIP خدمات بدهید و فرض را بر این گرفتهاید که در این مسیر باید روزی 10 تا 13 ساعت با فرکانس بالا بپرید. آنجا باید ناوگان نو داشته باشید تا به این نیاز پاسخ داده شود. اما اگر قرار باشد در
مسیرهایی بروید که بقیه هم میروند و تقاضا هم مشخص است، چرا باید هواپیمای گرانقیمت بیاورید؟
با وجود چنین شرایطی، شما معتقدید که میتوان در این بخش، کار اقتصادی انجام داد؟
بله؛ اما چون در حال حاضر، قیمتگذاری در اختیار شرکتهای هواپیمایی نیست؛ طبیعتا نمیتوانید مدل کسب و کار جدید تعریف کنید. شما وقتی میتوانید مدل کسب و کار تعریف کنید که کالا و مشخصات آن را خودتان تعیین و برای آن قیمت مشخص کنید. باید خودتان تصمیم بگیرید که در چه مسیری فعالیت میکنید و در این مسیر چه تقاضاهایی وجود دارد و چه ناوگانی متناسب با این مسیر است و با این ناوگان چه نرخی جواب میدهد. این یعنی برنامه کسب و کار (Business Plan) و طرح توجیحی. وقتی ما نتوانیم مدل هزینه و درآمد را خودمان تعیین کنیم، از روی دست هم کپیبرداری و همه با یک الگو کار
میکنیم؛ یعنی همان که دولت مشخص کرده است. در واقع چون دولت درآمد را مشخص کرده و مدل هزینهای هم باید از مدل درآمدی تبعیت کند. به همین علت هواپیمای کهنه اما ارزان وارد ناوگان میشود.
محدودیت قیمتگذاری باعث دو مسأله شد: ورود هواپیماهای کهنه و ورود هواپیمایی که حداکثر صندلی را بتواند در آن مسیر تأمین کند. آوردن هواپیمای 747 اصلا به صرفه نبود، پس سراغ هواپیماهای میانبرد کهنه رفتند که هم بزرگ هستند و هم ارزان مانند توپولوف و MD. در واقع ما مسیری ایجاد کردیم که این مسیر به همین انتخابها ختم میشود. من به خاطرم دارم بعضی مسئولان الزام میکردند که فقط ایرباس 320 وارد شود. این حرف نیز نادرست است. انتخاب ناوگان بخشی از Business Plan است. کسی که سرمایهگذاری میکند باید تشخیص دهد چه هواپیمایی را با چه مشخصاتی در چه مسیری و با چه قیمتی به پرواز
درآورد. این را نباید دولت تعیین کند.
کلا غیرمنطقی و سادهلوحانه است اگر تصور کنید که با این اقتصاد تکلیفی، کسی هواپیمای نو میآورد. شما هزینه استهلاک هواپیما را در نظر بگیرید اگر بخواهیم ایرباس نوی 320 بخریم، قیمت آن بین 65 تا 80 میلیون دلار است و معمولا یک هواپیما بین 5 تا 10 سال باید این هزینه را مستهلک کند. اگر قرار باشد 10 ساله مستهلک کنیم، باید سالی شش میلیون دلار ذخیره استهلاک پسانداز شود. بنابراین باید چقدر درآمد داشته باشیم تا 6 میلیون دلار پسانداز کنیم؟
اساسا من معتقدم یکی از اشتباهات ما در اقتصاد، پیروی از الگوهای واحد است. مثلا ما فکر میکنیم انحصار همیشه بد است، در حالی که همواره این طور نیست. مثلا در بعضی از مسیرهای پروازی، تنها برای یک ایرلاین صرف میکند که حضور داشته باشد و اگر دو ایرلاین شوند، بازار اشباع میشود. بنابراین برای بعضی از مسیرها باید اجازه داد که تنها یک ایرلاین فعالیت کند. در آمریکا 80 تا 85 درصد مسیرها انحصاری و در اختیار یک یا دو شرکت است؛ اما این انحصاری است که در بازار اتفاق افتاده؛ نه به شکل دستوری. در دهه 70 میلادی اقتصاددانان آمریکایی متوجه شدند روشهای دیگر حمل و نقل مانند ریل و
جاده که در آنها محدودیتهای قانونی کمتری وجود دارد، بسیار باکیفیتتر از حمل و نقل هوایی عمل میکنند. بنابراین این سوال مطرح شد که آیا قوانینی که ما وضع میکنیم در جهت منافع مصرفکننده است؟ رسیدن به پاسخ منفی برای این سوال، باعث شد سیاست مقرراتزدایی و سپس آزادسازی را در پیش بگیرند. البته این به آن معنی نبود که همه چیز بعد از این تغییر درست و خوب شد، مشکلات تغییر کرد، اما برآیند کارها مثبتتر بود. ما زمانی که از آزادسازی صحبت میکنیم، قرار نیست تمام مشکلات صنعت را حل کند. قرار است مجموعه و فرآیند فعالیتها بهتر از گذشته شود. این انتظاری است که
ما داریم.
شما در ابتدای صحبت، به این نکته اشاره کردید که تمام مکانیزمهای اجرایی در اختیار وزارت راه نیست. ظاهرا منظورتان مشکلات مربوط به فراهم کردن تسهیلات مالی برای ورود ناوگان بود... کمی به این موضوع بپردازیم.
پیش از تحریمها، در خصوص تأمین مالی مشکل چندانی وجود نداشت، زیرا تولیدکنندگان هواپیما خودشان تسهیلات مالی در اختیار خریداران میگذارند. در کشورهای اروپایی رسم بر این است که برای حمایت از صادرات، تسهیلات مالی برای خریدار در نظر گرفته شود. ضمن اینکه کمترین ریسک در ارائه تسهیلات مالی، مخصوص حمل و نقل هوایی است؛ زیرا هواپیما به راحتی قابل فروش و قابل جابهجایی است. یعنی اگر خواستید روزی این هواپیما را به پول تبدیل کنید، میتوانید آن را به راحتی بفروشید یا اگر متوجه شدید در این بازار نمیتواند اقتصادی عمل کند، آن را به بازار دیگری ببرید و درآمد
ایجاد کنید. پس ریسک سرمایهگذاری در هواپیما کمتر از بقیه صنایع است. در دهه 1980 در ژاپن، سالی 20 میلیارد دلار تسهیلات مالی به صنایع داده میشد و برای سالهای متوالی فقط 50 درصد آن توسط ایرلاینها مورد استفاده قرار میگرفت.
به هر حال، به واسطه تحریم، سالهاست که ما نتوانستهایم مستقیما از شرکتها خریداری کنیم و بنابراین عملا از تسهیلات مالی محروم بودهایم. بایستی برای آن فکری میشد. در نتیجه صندوق توسعه ملی را پیشنهاد دادند، اما مساله اینجاست که آییننامه ارائه تسهیلات مالی در صندوق توسعه ملی، طوری نوشته شده که نمیتوانید عملا از آن استفاده کنید. مثلا در آن تصریح شده که خرید شما باید نو باشد، یعنی هواپیمای نو بخرید. طبیعی است که نمیتوانیم هواپیمای نو بخریم. دوم اینکه باید ثبت سفارش داشته باشید یا LC باز کنید. این در حالی است که ما به دلیل تحریمها نمیتوانیم
از مکانیزمهای مالی رایج استفاده کنیم و هواپیماها به شکل غیررسمی وارد کشور میشود. پس نمیشود از عرف رسمی بانکداری پیروی کرد. سوم اینکه باید وثیقه گذاشت و خود هواپیما به تنهایی به عنوان وثیقه پذیرفته نمیشود. البته در مورد این شرط، بانکها سلیقهای عمل میکنند. بعضی از بانکها پذیرفتهاند و برخی از بانکها میگویند 50 درصد و بعضیها هم نمیپذیرند. پس این بحث تا حدی سلیقهای است. مورد دیگر اینکه باید 25 درصد سرمایهگذاری را خودتان بیاورید. سهم آورده شما 25 درصد است و از آنجا که حجم سرمایهگذاری بالاست، این 25 درصد عدد بزرگی
میشود و ایرلاینها این بنیه مالی را ندارند ( 25 درصد قیمت یک هواپیمای نوی مثلا 80 میلیون دلاری 20 میلیون دلار میشود). نکته دیگر اینکه میگویند دوره تنفس شما سه ماهه یا 6 ماهه و زمان تسویه نیز سه ساله است، در حالی که دوره بازگشت سرمایه در ایرلاینها طولانی است.
به دلیل همین شرط و شروطها، تا امروز که من با شما صحبت میکنم، هیچ ایرلاینی قادر به اخذ وام از این صندوق نشده است. بعضی از مسائل را حل کردهاند؛ اما بقیه به قوت خود باقی است. یکی دیگر از مشکلات، بازپرداخت ارزی است، در حالی که اغلب ایرلاینهای ما فقط درآمد ریالی دارند. ما حتی پروازهای خارجی را به صورت ریالی میفروشیم (زیرا نقطه به نقطه است) اما بازپرداخت باید ارزی داده شود؛ آن هم در شرایطی که ما در یک بازار متلاطم در حال کار هستیم که نرخ تسعیر ارز در آن معلوم نیست و ممکن است با یک خبر، به طور غیر قابل کنترلی افزایش پیدا کند. بنابراین آن شرکتی که قرار است این
وام را به شکل ارزی پس دهد، چندین برابر بدهکارتر میشود؛ زیرا ورودی ریال است و خروجی ارزی و این مسأله ریسک اخذ وام را بسیار بالا میبرد.
اگر شرکتی 10 درصد بازار را در اختیار داشته باشد و بخواهید هواپیمای 80 میلیون دلاری بیاورد، در چه حد باید سودآوری داشته باشد تا بتواند این سرمایهگذاری را برگرداند؟
شما اگر حتی حاشیه سود چهار درصد را در نظر بگیرید؛ اولا باید حداکثر 10 ساله مستهلک کنید؛ یعنی80 میلیون دلار را طی 10 سال کنار بگذارید؛ به طور مثال، سالی 8 میلیون دلار. شما تصور کنید یک هواپیما در طول روز چقدر میتواند پرواز کند؟ 10 ساعت. بنابراین با نرخ تعیین شده 100 هزار تومان (درآمد یک ساعت پرواز با حساب و کتاب دولت) و با 120 مسافر در ساعت، فقط میتوان ساعتی 12 میلیون تومان معادل 3600 دلار درآمد داشت. باید به ظرفیت نگاه کنید که چقدر است و اینکه در مورد چه نوع هواپیمایی صحبت میکنیم. اگر یک هواپیمای 160 نفره باشد، با ضریب اشغال 75 درصد، میتواند 120 مسافر سوار
کند. اگر یک ساعت پرواز را در قیمت ضرب کنیم و حاصل آن را در 10 ساعت پرواز در شبانه روز ضرب کنیم، میشود درآمد هواپیما در آن روز... به جرئت به شما میگویم که در شرایط فعلی اقتصادی ممکن نیست که شما یک هواپیمای نو بخرید و بتوانید ذخیره استهلاک آن را در ده سال تامین کنید. محاسبه آن ساده است. تعداد مسافر را ضرب در درآمد ناشی از هر مسافر در یک ساعت کنید و بعد 10 ساعت در روز و یا 5 سنت به ازای هر مسافر- کیلومتر در نظر بگیرید.
به این نکته هم توجه داشته باشید که ما مقداری تقاضای کاذب هم در حمل و نقل هوایی ایجاد کردهایم. حمل و نقل هوایی برای کسی مفید است و ارزش افزوده ایجاد میکند که صرفهجویی در زمان برای او مهم باشد. برای من که میخواهم یکی از بستگانم را ببینم یا برای زیارت به مشهد مقدس بروم، سفر با قطار یا با اتوبوس هم مشکلی ایجاد نمیکند. اما وقتی همه افراد از هواپیما با هر انگیزهای استفاده میکنند تقاضای کاذب ایجاد کردهایم. زیرا تقاضای کاذب ناشی از نرخهای غیرواقعی است.
در خبری گفته شده که میخواهند هواپیمای بالای 20 سال را کنار بگذارند. به نظر شما آیا این تصمیم، با وجود وضعیت فعلی ناوگان، عملی خواهد بود؟
این هم یکی دیگر از آرزوهاست. خیر، متوسط ناوگان ما 22 سال است و اگر قرار باشد 20 سالهها را کنار بگذاریم، باید حدود 90 درصد از ناوگان کنار گذاشته شود.