آیا «ایران۱۴۰» هواپیمای بدی است؟
تین نیوز | نام هواپیمای «آنتونوف140» (An-140) که در کشورمان با نام «ایران140» (IrAn-140) ساخته میشود، در پی سانحه سقوط این هواپیما بار دیگر بر سر زبانها افتاد؛ ولی اینبار از منظری مخالف. در حالیکه پیش از این سانحه، اکثر رسانهها (اعم از مکتوب و غیرمکتوب) این هواپیما را دستاورد بزرگ کشور قلمداد کرده و بر «ایرانیبودن» «ایران140» تاکید میکردند، پس از این سانحه وضعیت کاملا تغییر کرد. بار دیگر این هواپیما «آنتونوف140» نامیده و گفته شد هواپیمای بدی است و بهجای «موتور هواپیما»، دارای «موتور هلیکوپتر» است و... . حال،
واقعیت چیست؟ آیا «ایران140» هواپیمای بدی است یا بر اساس ادعای بروشورهای شرکت «هسا» (هواپیماسازی ایران)، این هواپیما در کلاس خود، از دیگر هواپیماهای مشابه برتر بود؟
بدون واردشدن در بحث کیفیت این هواپیما (که خود نیازمند بررسیهای کارشناسی گستردهای است) و نیز اظهارنظر در مورد علت یا علل این سانحه (که بررسی و اعلام رسمی، عمومی، شفاف و غیرمصلحتاندیشانه آن) برعهده سازمان هواپیمایی کشوری است، اشاره به برخی نکات، ضروری بهنظر میرسد. نخست آنکه واقعیت این است که شرکت «آنتونوف» از مهمترین و بزرگترین دفاتر طراحی در اتحاد جماهیر شوروی بود و طراحی دوهواپیمایی که هرکدام در زمان خود، رکورد بزرگترین هواپیمای جهان را به نام خود به ثبت رساندند (آنتونوف124 در پایان سال1982 میلادی و آنتونوف225 از پایان سال1988
تاکنون)، از محصولات این دفتر طراحی است. این شرکت در ضمن با سابقهای طولانی در طراحی هواپیما، تعدادی از هواپیماهای ترابری و مسافربری اتحاد جماهیر شوروی را طراحی کرد.
دوم آنکه «ایران140» پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و احتمالا در تلاش برای ادامه حیات «آنتونوف»، طراحی و ساخته شد و نخستین پرواز خود را در 17سپتامبر1997 (26شهریور1376) انجام داد. پس این هواپیما، هواپیمای نسبتا جدیدی است؛ جدیدتر از رقبای صاحبنام غربی آن.
حال، این سوال مطرح میشود که مشکل چیست؟ و اینکه چرا این هواپیما، بهرغم تمامی تلاشها، در یافتن خریدار ناکام ماند و حتی بهرغم اهرمهای فشار دولت، حتی شرکتهای هواپیمایی دولتی کشورمان نیز از خرید آن استنکاف کردند؟1 در واقع، بدون واردشدن در بحثهای پیچیده فنی، آشکار است که اتخاذ تصمیم برای ساخت «ایران140» در کشورمان حاصل یک بلندپروازی بسیار خوشبینانه بود که بدون شناخت امکانات و تواناییهای خود و بدون درکی از نیازهای بازار و بدون طی گامبهگام مسیر به منظور آمادهشدن برای ورود به صنعت پیچیده هوانوردی مسافربری، بدون آشنایی با
بازار و نیازهای آن و در تلاش به منظور انجام «جهشی بزرگ به جلو» و کسب افتخار بزرگ ساخت هواپیما در داخل کشور، ساخته شد. در همین راستا نیز بود که برای ایجاد تقاضا، تعداد بسیاری فرودگاه محلی در کشور ساخته شد که بهرغم صرف هزینههای هنگفت از بیتالمال، بسیاری از آنها امروزه به صورت متروکه رها شدهاند! بهعلاوه، به دلیل بسیاری از ملاحظات فنی، اقتصادی و سیاسی و بهویژه تحریمهای آمریکا، شرکتهای مهم و عمده غربی، از همکاری با ایران در زمینه ساخت هواپیما استنکاف و در مواردی، تولید قطعه برای هواپیماهای ساخت خود را پیشنهاد کردند که باوجود
سودآوربودن از لحاظ اقتصادی، نظر مسوولان سیاسی و دیوانسالاران را در زمینه ساخت کامل هواپیما و موتور آن، تامین نمیکرد و بنابراین مورد مخالفت قرار گرفته و رد شد. در نتیجه، تنها گزینههای روی میز برای مسوولان، هواپیماهای ساخت کشورهای تازهاستقلالیافته شوروی بودند که بهدلیل مشکلات حاد اقتصادی، برای هرگونه همکاری در این زمینه آمادگی داشتند. در این میان، دوگزینه مطرح بود: هواپیمای «ایلوشین114» روسی و «آنتونوف140» اوکراینی. باز هم در اینجا، ملاحظات سیاسی در انتخاب هواپیما تاثیر گذاشت و «ایران140» با ظاهری شبیه مینیهرکولِس و با امکان
بالقوه تبدیلشدن به یک هواپیمای سبک ترابری نظامی (در صورت طراحی و ساخت در عقب که هرگز انجام نشد)، انتخاب شد. آن هم در زمانی که این هواپیما دوسال با نخستین پرواز خود فاصله داشت.2 این در شرایطی است که انتخاب این هواپیما صرفا بر اساس اطلاعات بروشوری و بدون انجام آزمایشهای پروازی در وضعیت ویژه آبوهوایی ایران (ارتفاع زیاد و دمای بالا به صورت همزمان) انجام شد؛ وضعیتی که تواناییهای هرهواپیمایی را به چالش میکشد. در طول تاریخ هوانوردی، هواپیماهای بسیاری ساخته شدهاند که نتوانستهاند موفقیتی کسب کنند که یکی از علل مهم آن را میتوان عدمدرک
صحیح نیازهای مشتریان نام برد. «ایران140» نیز از این قاعده مستثنا نبود. در نهایت، مسوولان کشور، هواپیمایی ساختند که موردنیاز هیچکدام از مشتریان بالقوه آن نبود و حتی فشارهای دولت پیشین برای اجبار شرکتهای هواپیمایی داخلی به خرید این هواپیما نیز به نتیجه نرسید.3
در هر حال، انتخاب هواپیمای تجاری با توجه به تبلیغات بروشوری، صرف هزینههای گزاف در این راه و به خطرانداختن جان انسانها بهدلیل ترجیح موضوعاتی غیر از مسایل کارشناسی، موضوعی است که مسوولان و تصمیمگیرندگان وقت پروژه باید پاسخگوی آن باشند.
پینوشت:
1- هسا تاکنون تنها هفتفروند «ایران140» تولید کرده است. این در حالی است که بر اساس اطلاعات منتشرشده، هسا در نظر داشت که تا پایان سهماهه اول سال2009 (پایان سال1387)، هشتادمین «ایران140» خود را تولید کند. منبع: بروشور هواپیماسازی ایران (هسا)- بدون تاریخ.
2- به موجب بروشور هسا (به زبان انگلیسی!) توافق برای تولید تحت مجوز «آنتونوف140» در سال1995(1374) انجام شد در حالیکه این هواپیما در سال1997(1376) نخستین پرواز خود را انجام داد!
3- شرکت هواپیمایی سپاهان (مالک هواپیمای سقوطکرده «ایران140») وابسته به سازمان صنایع هوایی است که به منظور استفاده از هواپیماهای «ایران140» ساخته شده -و بدون مشتری این شرکت- تاسیس شد.