هزینه های بسیار بدون خروجی مطلوب
تین نیوز | مطابق مصوبه سال 1382 مجلس شورای اسلامی، جایگاه سازمان فضایی کشور در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات تعیین شده بود که رییس این سازمان، حکم معاونت وزارت ارتباطات را داشت. اما متاسفانه در دولت قبل، برخلاف این مصوبه مجلس عمل شد و شورای عالی اداری کشور در تاریخ 30 تیرماه 89 یک مصوبه گذراند که براساس آن، سازمان فضایی از بدنه وزارت ارتباطات جدا شد و به مجموعه ریاست جمهوری و زیر نظر رییس دفتر رییس جمهوری انتقال یافت.
در دولت قبل، سازمان فضایی از حالت آژانس خارج و ساختار آن تغییر یافت به گونه ای که پژوهشکده سامانه های ماهواره را از وزارت ارتباطات به این سازمان منتقل کردند و پژوهشکده فنی و مهندسی وزارت جهاد کشاورزی را با حجم بالایی از پرسنل به سازمان فضایی انتقال دادند و به این ترتیب، سازمان فضایی که با تعداد کمتر از صد نیروی متخصص فعالیت می کرد، به یکباره دارای دوهزار پرسنل شد و در نتیجه، چابکی خود را از دست داد.
طی سال های اخیر، وزارت دفاع زیرساخت های خوبی در حوزه هوافضا ایجاد کرد و منجر به حرکت و رشد سریعی در این حوزه شد که ساخت ماهواره امید و پرتاب آن با ماهواره بر امید و سپس ساخت ماهواره های رصد و نوید و پرتاب آنها نمونه هایی از این موفقیت هاست اما بعد از آن، کار متوقف شد و از پایان سال 89 دیگر پرتاب ماهواره نداشته ایم و متاسفانه در این زمینه عقب گرد کردیم. به اعتقاد من توسعه بی رویه و خارج از ضابطه سازمان فضایی ایران، یکی از عوامل موثر در کندشدن پیشرفت های هوافضا به ویژه در زمینه پرتاب ماهواره بوده و مهم ترین راه حل های مطرح، اجرای قانون مجلس است به گونه ای که سازمان
فضایی حالت چابکی خود را بازیابد و مانند دیگر کشورها به صورت آژانس فعالیت کند.
پیشنهاد من این است که سازمان فضایی کشور به صورت معاونت یا مشاور رییس جمهوری فعالیت کند اما پژوهشکده ها به وضعیت سابق خودشان برگردند به طوری که پژوهشگاه هوافضا و پژوهشکده سامانه های فضانوردی به وزارت علوم بازگردد و در قالب پژوهشگاه هوافضا ادامه فعالیت دهد، ضمن اینکه بخش هوایی آن (که الان به طور کلی تعطیل شده است)، مجددا فعال شود.
در تغییرات جدید، لازم است پژوهشکده ماهواره هم به وزارت ارتباطات برگردد و مراکز پژوهشی وزارت جهاد کشاورزی به جز بخش فضایی آنها که حدود 40 تا 50نفر در این بخش کار می کنند، به وزارتخانه خود بازگردانده شوند تا بلکه بتوان سند هوافضای کشور را که این همه برای آن زحمت کشیده شده است، اجرا کرد.
به نظر من (که حدود 25سال در زمینه هوافضا فعالیت دارم) تا زمانی که ساختار فعلی در سازمان فضایی حاکم است، به دلیل وجود ضعف کلی در سه حوزه ساختاری، مدیریتی و اعتباری شاهد موفقیت چندانی در این حوزه نخواهیم بود. ساختار سازمان فضایی باید آژانس گونه باشد یعنی با تعدادی نیروی باتجربه بتواند تحت چارچوب سند هوافضا، در بخش فضایی به سیاستگذاری، برنامه ریزی، کنترل و نظارت بپردازد و اهداف تعیین شده را محقق کند.
یکی از مشکلات سازمان فضایی ما این است که در چند سال گذشته، بارها مدیریت آن تغییر کرده است. تغییر مدیریت در سازمان فضایی دلایل متفاوتی دارد، مدیریت چنین سازمان هایی نباید به این سرعت و پی درپی تغییر کند، چرا که این سازمان ها پروژه های دیربازده دارند و مدیرانی باید در راس کار باشند که تا اتمام عمر کاری خود وقف آنجا باشند. در همه کشورها نیز روند به همین گونه است و مدیرانی که تعیین می شوند برای یک عمر در آن سازمان کار می کنند. این کار تضمین می کند که تجربه آن فرد به مدت یک عمر در اختیار سازمان است و به عبارت دیگر سرمایه گذاری های صورت گرفته هرگز از بین نخواهد رفت.
متاسفانه ما در کشور خود الگوی مشخصی نداریم و خودمان می خواهیم همه چیز را از صفر شروع کنیم، اما استفاده نکردن از تجربه سایر کشورها، ایران را متحمل زیان های زیادی کرده است. افرادی هم که در این سازمان در راس کار بودند، معمولابا تغییر یک دولت و روی کارآمدن دولت دیگر، تغییر کردند و عمر کاری کوتاهی داشتند و حتی در طول دولت گذشته که هشت سال هم به طول انجامید، رییس این سازمان سه بار تغییر کرد چرا که سلیقه برخی از مدیران در بعضی حوزه ها با افراد سیاسی متعارض بود، به همین دلیل است که بودجه های چندهزارمیلیاردی در سازمان فضایی هزینه می شود، اما خروجی چندانی ندارد.
می توان گفت در تمام پروژه های سازمان فضایی روند کار کند شده و به جای پیشرفت، عقبگرد داشته ایم و تمام پروژه هایی که سازمان فضایی قرار بود انجام دهد، ناموفق بوده است. به جز پرتاب موجود زنده به فضا (به عنوان پروژه ای که از قبل طراحی شده و تشکیلات آن از قبل شکل گرفته بود و ماموریت آن از قبل طراحی شده بود)، بقیه پروژه ها تماما ناموفق بوده است.
ارزش هر سازمانی به کارهایی که در آن انجام می گیرد و میزان خدماتی که ارایه می دهد، بستگی دارد، بنابراین وقتی دولت جدید با یک سازمان ناموفق مواجه شده است، طبیعی است که توجهی به آن نکرده و اعتباراتی در اختیار آن قرار ندهد. وقتی یک سازمان نمی تواند به اهداف خودش دست پیدا کند، طبیعتا رو به اضمحلال می رود. این سازمان تاکنون چه مشکلی را حل کرده است؟ کدام ماهواره را فرستاده که بتواند ارتباطات مورد نیاز مردم را تسهیل کند؟ وقتی این سازمان خروجی ندارد، دولت هم، ارزشی برای آن قایل نمی شود. الان سازمان فضایی جز پرتاب چند میمون به فضا، چه کار مثبتی انجام داده است که خدمتی به
مردم ارایه کرده باشد؟
اساسا پرتاب ماهواره به فضا با هدف خدمت به مردم نسبت به پرتاب موجود زنده به فضا، اولویت بسیار بیشتری دارد. پرتاب موجود زنده تنها غرور ملی ایجاد می کند ولی هیچ خروجی ای که به نفع مردم باشد، در پی ندارد. اگر این پرتاب موجود زنده چندبار دیگر تکرار شود (چه موفق و چه ناموفق)، شاید مردم اعتراض کنند که این کار چه سودی برای ما دارد. مردم نیاز دارند ارتباطات موبایلی شان توسط ماهواره های ایرانی انجام شود. علت اینکه دولت فعلی هم توجه چندانی به این سازمان نداشته، همین موضوع است.
در حال حاضر این سازمان به کارهایی می پردازد که اصلادر جهت ماموریت آن نیست مانند اعزام دانشجو به چین و دیگر کشورها. اعزام دانشجو به خارج کشور، وظیفه وزارت علوم است و نه سازمان فضایی؛ این وظیفه ربطی به سازمان ندارد که مسوولان سازمان هم ماهی یک بار به بهانه اینکه هشت دانشجو در چین داریم برای سرکشی، به این کشور سفر کرده و چندین هزاردلار هزینه کنند، در حالی که سرکشی به دانشجویان و رسیدگی به کارهای آنان اصلاجزو وظایف این سازمان نیست و در همه کشورها هم سفارت ها مسوول رسیدگی به امور دانشجویان در دیگر کشورها هستند.
*مدیرگروه هوافضای دانشکده مکانیک دانشگاه تربیت مدرس . مشاور وزیر علوم و مشاور سابق سازمان فضایی