«همای ایرانی» در خطر افتادن به دامن شبهدولتیها
وبلاگ تین نیوز، حمیدرضا طهماسبی پور | شرکت هوایی که روزگاری در جهان جزو اولینها بود و برای خود نام و نشانی داشت، این روزها در مسیر رقابت با دیگر شرکتها، حتی توان رویارویی با برخی شرکتهای داخلی را هم ندارد؛ چه رسد به رقابت منطقهای و جهانی!
سخن از هما یا همان هواپیمایی ملی ایران است که حالا با نام هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران و «ایران ایر» شناخته میشود. شرکتی پرهزینه و زیانده که در سالهای عمرش، هیچگاه روزگاری تلختر از سالهای اخیر نداشته و این چنین پرندهای در قفس نبوده است. همایی که سعادت از او پر کشیده و گرفتار تحریم و فشارهای غیرمنصفانه سیاسی غرب قرار گرفته است. در این سالها، ایرلاینی که روزگاری دوربردترین پرواز بدون توقف منطقه و جهان را (از تهران به نیویورک) انجام میداد حالا در انجام برخی پروازهای داخلی هم کمبودهای محسوسی دارد و ناتوان نشان میدهد. حال
اینکه چرا هما به این روزگار دچار شده، خود قصهای است طولانی، اما اینکه چرا این رویه و زیانهایش ادامه دارد موضوعی است که باید به آن پرداخت.
ریشههای زیان شرکت ملی
در بحث ریشههای زیان ایرلاین ملی ایران که در این سالها رو به رشد بوده، آمارها تکان دهنده است؛ زیان عملکرد این شرکت در سال ۸۴ برابر با ۴۰میلیارد تومان و در سالهای ۸۵ و ۸۶ بهترتیب ۲۸ و ۱۹میلیارد تومان شده است. این ارقام در سال۸۷ به حدود ۴۷میلیارد تومان رسید و در این سالها آمارهای رسمی از۶۰هزارمیلیارد تومان زیان خبر میدهند. حال باید به این نکته پرداخت که چه چیزی یک ایرلاین را به شرکتی LCC (کمهزینه) تبدیل میکند و چه چیزهایی شرکتهای هوایی را اقتصادی و سوده میکند که هما در اجرای آن
ناتوان بوده است.
در این حوزه باید به نحوه مدیریت این شرکت اشاره داشت و پرسید که چرا شرکت عریض و طویلی چون هما، با تعداد کم هواپیماهایش(حدود۵۳ هواپیمایی ملکی که همه آنها هم عملیاتی نیست) همچنان بدنهای فربه و بزرگ (۸هزار کارمند و ۵هزار بازنشسته) از نیروی انسانی دارد. اینکه چرا فروش اینترنتی بلیت، سامان مناسبی ندارد و سرویسهای ویژه(تشریفاتی) ادامه دارد. در این خصوص باید از عدم دریافت هزینه جداگانه بار مسافر، عدم استفاده از هواپیماهای یکسان(برای کاهش هزینه تعمیر و نگهداری) یاد کرد که ادامه دارد و در چنین شرایطی، قیمت پایین بلیت و پروازهای دستوری کار را برای این
شرکت سختتر کرده است. همچنین باید به نبود هابپروازی(مرکز) جهت افزایش انعطاف عملیاتی و آزادی عمل تاکید داشت که منجر به دسترسی به تمام بازارها میشود و حذف کلاسهای مختلف برای صندلیهای پرواز را در پی داشته است. بررسی همین فاکتورها در چنین مجموعه سابقا خوشنام ایرانی ما را به نقطهای میرساند که بحث بهبود کارآیی این شرکت دچار اشکال است. همان بحثی که در سالهای دولت محمود احمدینژاد و حتی دورههای پیشین درمانش را با خصوصیسازی غول هوایی ایران مترادف کردند و خواستند با پاککردن صورت مساله، این چالش را حل کنند.
بهانههای ساختگی واگذاری ایرلاین ملی
بحث واگذاری هما به بخش خصوصی درحالی مطرح شد و ادامه دارد که روزبهروز تضعیف شدن این مجموعه باعث از دست رفتن اعتبار این مجموعه شده و مبنایی شده تا قیمت فروش این مجموعه پایین بیاید. حال آنکه در بسیاری از کشورهای جهان، ایرلاینهای ملی در کنار ایرلاینهای خصوصی کار میکنند و ضرورتی هم برای واگذاری نشانهای ملی وجود ندارد و باید بحث کاهش هزینه و نحوه مدیریت را اصلاح کرد. در چنین فضایی هما با حدود ۸ تا ۹هزارکارمند (قراردادی و رسمی) در کنار بازنشستگان پرتعدادش (حدود ۵هزار نفر) شرایطی سخت را سپری
میکند و بهانههای بسیاری برای ارزانفروشی این مجموعه ایجاد کرده است. زیرا با کاهش ورودی استخدامهای این شرکت در سالهای اخیر، در عمل میزان ورودی بازنشستههای جدید و قدیم از مجموعه میزان ورودی کارمندان پیشی گرفته تا درنهایت مبلغ پسانداز شده در صندوق کاهش یابد و زیان هما را بالاتر از قبل ببرد. اینگونه است که بهنظر میرسد، راهکار خصوصیسازی چنین مجموعهای از ریشه دچار اشکال است و به جای فروش چنین مجموعه زیاندهی، باید رویکرد اداره با روشهای بخش خصوصی در ساختار دولتی پیگیری شود.
زیان بابت بلیتهای تخفیفدار
اما مدیرعامل کنونی هما معتقد است که هواپیمایی هما در سالهای گذشته به دلایل مختلفی شرکت زیاندهی شده و نمیتوان دیگر آن را با سیستم دولتی اداره کرد و باید حتما خصوصی شود.
فرهاد پرورش دراینباره میگوید: اگر این شرکت هواپیمایی به صورت بازرگانی اداره شود و بر مبنای درآمد هزینه باشد، در قبال انجام پروازهای تکلیفی اعتبار دریافت میکند و در پروازهای غیرتکلیفی در صورت غیراقتصادی بودن پرواز انجام نخواهد داد و اینگونه تا چند سال آینده سودده خواهد شد.
او که چندی پیش ۱۵ دلیل را برای زیانده بودن هما برشمرده، میگوید: هما براساس مصوبات مجلس و هیات وزیران بلیتهای تخفیفداری میدهد که در پروازهای داخلی و پروازهای خارجی تعداد آنها زیاد است و بابت این بلیتهای تخفیفدار، هیچ یارانهای دریافت نمیکند و همین مورد زیاندهی هما را تشدید کرده است؛ و به همین نسبت پس از افزایش قیمت بلیت، تخفیفهای هما نیز افزایش یافته است که این مورد به زیان انباشته هما افزوده است، زیرا طبق برآوردهای انجام شده ۴۰درصد زیان هما بابت تخفیف بلیتها بوده است.
وی تاکید دارد که یکی از مشکلات اصلی هما پرواز به ۳۳ نقطه اروپایی و موضوع ۲ فرودگاهی بودن در ایران است و ادامه میدهد: زیان هما بابت ۲ فرودگاهی بودن یکی از زیانهای پنهان این شرکت هواپیمایی است؛ هما سالانه حدود ۵۵۰ الی ۶۰۰ پرواز خالی بین ۲ فرودگاه امام و مهرآباد انجام میدهد که همین امر یکی از زیانهای هما را رقم زده است.
مشکل ۲ فرودگاهی بودن
پرورش در تشریح دیگر دلایل هم میگوید: هما طی چند سال اخیر سرمایهگذاری زیادی از منابع داخلی خود برای تجهیز ناوگان، توسعه تجهیزات زمینی در فرودگاهی نظیر فرودگاه امام خمینی(س) و فرودگاه مهرآباد انجام داده و به ۲۵ شرکت خارجی خدمات فرودگاهی ارایه میدهد که در کنار تنوع ناوگان هما دلایل زیاندهی این شرکت هواپیمایی شدهاند. محدودیتهای تحریم هم دیگر مشکل این مجموعه است که پرورش در این خصوص اینگونه توضیح میدهد: هما درحال حاضر بابت هواپیمایی که خریداری میکند هزینه خرید را نقدا پرداخت میکند درحالیکه
در اغلب نقاط دنیا، شرکتهای هواپیمایی خرید هواپیما را فاینانس میکنند؛ همچنین تغییر قیمت سوخت و عدم آزادسازی قیمتها نیز موجب بروز زیان برای این شرکت هواپیمایی شده است.
آخرین وقایع واگذاری هما
اما درخصوص نحوه واگذاری هما آخرین بحثها نشان میدهد که قرار است بخشی از هما واگذار شود و سهم حدود ۲۰درصدی مدیریتی برای دولت باقی بماند. اما آیا با مرور وقایع سالهای اخیر و تجربه نحوه واگذاریهای دولتی در این سالها (که بخشهای شبه دولتی مالک اموال عمومی شدهاند) میتوان به چنین واگذاری امیدوار بود و نگران نبود که بار دیگر یک مجموعه ملی تبدیل به شیری بییال و کوپال شود؟ آیا پراندن همای ملی ایران به دامان شبه دولتیها از بین بردن صورت مساله نیست؟ آیا تجربه واگذاری هتلهای هما که میتوانست
سوددهی دوباره این مجموعه را مستمر کند کافی نیست تا بگوییم که به این نحوه واگذاریها باید تردید کرد؟ اینها سوالهایی هستند که دولت یازدهم باید پاسخ دهد و مانع روشهایی شود که در دولت دهم دنبال میشد و مجموعههای ملی را به فراموشی میسپرد.
خطوط کلی فعالیتهای یک ایرلاین کمهزینه
مطابق آمار، سهم خطوط هوایی کمهزینه (LCC) از حمل و نقل هوایی رو به افزایش است، این ایرلاینها با رویکردی متفاوت و با استراتژیهایی بدیع وارد این بازار شدهاند، شناخت استراتژی این ایرلاینها و مزیتهای رقابتی آنان، لازمه ایجاد خطوط کمهزینه در کشور است. اصولا ایرلاینهای کمهزینه دارای استراتژیهای متفاوتی نسبت به ایرلاینهای تمام سرویس هستند، ازجمله این تغییرات میتوان به تغییر پیکربندی هواپیما اشاره کرد، نتیجه این کار افزایش تعداد صندلیهای قابل فروش
است بهعنوان مثال، تعداد صندلیهای یک B۷۳۷-۲۰۰ در یک پرواز معمولی ۹درصد بیشتر است. براساس استراتژیهای مذکور خطوط کلی فعالیتهای یک ایرلاین کمهزینه را به صورت زیر میتوان خلاصه کرد:
برنامههای پروازی و سرویسهای ساده
عملکرد و جایگیری صحیح (تدارک پرواز برای مسافرانی که به قیمت حساس هستند نه تنوع و کیفیت خدمات، سفرهای کوتاه برد، بهرهگیری از فرودگاههای دست دوم، رقابت با همه ایرلاینهای دیگر تمام سرویس، بازاریابی پیگیرانه)
کاهش هزینههای عملیات (پرداخت هزینه کمتر برای خدمات فرودگاهی، تعمیر و نگهداری و نیز آموزش خلبان با تکیه بر یکنواختی ناوگان، تاخیر کمتر روی زمین به دلیل فرآیند راحت سوار شدن مسافران و حمل بار)
در این راستا باید به این موضوع هم اشاره کرد که بسیاری از هزینهها نظیر افزایش نرخ سوخت، افزایش نرخ تورم، نوسانات نرخ ارز و افزایش حقوق کارکنان تحت کنترل شرکتهای هواپیمایی نیستند و شرکتها ناچار هستند خود را با این شرایط هماهنگ کنند.