◄ نامگذاری معابر؛ پاسداشت شهیدان و مفاخر، از نماد تا فرهنگ
نام شهیدان و مفاخر بر تابلوی معابر، فقط تغییر یک نشانی نیست؛ حک کردن حافظه‌ای جمعی بر پوست شهر است. اما این حافظه زمانی زنده می‌ماند که نامگذاری، پیش از تابلوی خیابان، در دل مردم و هویت محله نوشته شود.
نامگذاری خیابان ها، معابر و اماکن عمومی به نام شهیدان، جانبازان، آزادگان، دانشمندان، مشاهیر، فقها، استادان، پهلوانان و نیکوکاران، یکی از سیاست های فرهنگی و هویتی مهم در ایران است. این اقدام هم وظیفه ای انسانی و اخلاقی برای پاسداشت ایثار و فداکاری به شمار می رود و هم ابزاری برای انتقال ارزش ها به نسل های آینده. با این حال، موفقیت آن نیازمند کار علمی، فرهنگی، هنری و تبیینی است و نباید صرفاً به تغییر نام معابر بسنده شود. مشارکت مردمی، توجه به هویت تاریخی محلات، رعایت موازین هنری و پرهیز از آثار منفی اجتماعی، از الزامات اصلی این فرآیند است.
از تجلیل تا هویت سازی
به گزارش سرویس شهری تین نیوز، در فرهنگ ایرانی و اسلامی، تجلیل از شهیدان و بزرگداشت یاد و نام حماسه آفرینان، وظیفه ای همگانی است. مردم ایران همواره از فداکاری شهیدان، جانبازان، آزادگان و خانواده های آنان قدردانی کرده اند. یکی از راهکارهای عینی و ماندگار برای تحقق این مهم، نامگذاری خیابان ها، کوچه ها، بزرگراه ها و اماکن عمومی به نام این عزیزان است. این امر از سال های اولیه جنگ تحمیلی و دوران فعالیت بنیاد شهید مطرح شد و به تدریج به یکی از سیاست های جدی شهرداری ها و شوراهای اسلامی شهر تبدیل گردید. اهمیت و ضرورت این کار تنها نمادین نیست، بلکه ابعاد فرهنگی، تربیتی و هویتی دارد. زنده نگه داشتن یاد شهیدان و انتقال پیام آنان به نسل های بعدی، تقویت هویت ملی و دینی و پیوند نسل جوان با ارزش های انقلاب و دفاع مقدس، قدردانی از خانواده های شهدا و توجه به جایگاه آنان، تجلیل از مفاخر علمی، فرهنگی و ورزشی و معرفی الگوهای موفق و اخلاقی به جامعه، و نیز ترویج فرهنگ نیکوکاری و احسان با بزرگداشت انسان های وارسته ای که در امور خیریه و خدمت به مردم پیشگام بوده اند، از جمله دلایل ضرورت این سیاست فرهنگی است.
چارچوب قانونی و نقش نهادها
از نظر پیشینه، نامگذاری معابر به نام شهیدان از نخستین سال های پس از انقلاب اسلامی و به ویژه با آغاز جنگ تحمیلی رونق گرفت. در آن دوران، کمیسیون های نامگذاری در شهرداری ها فعال شدند و نام شهیدان بر تابلوی کوچه ها و خیابان ها نقش بست. آیین نامه قدیمی نیز استفاده از نام مشاهیر، نوابغ، بزرگان علم و ادب و نیکوکاران را مجاز دانسته بود. امروزه این روند با ساختار منظم تری در شوراهای شهر ادامه دارد. در چارچوب قانونی و نهادی، کمیسیون نامگذاری و تغییر نام معابر در شورای اسلامی شهرها مسئولیت اصلی را بر عهده دارد و معمولاً به صورت منظم جلسه برگزار می کند. بنیاد شهید و امور ایثارگران نماینده ای در این جلسات دارد و خانواده های شهدا می توانند از این طریق درخواست نامگذاری کوچه یا خیابان محل سکونت خود را ارائه دهند. شهرداری نیز اجرای مصوبات، نصب تابلوها و هماهنگی های اجرایی را انجام می دهد. مشارکت مردمی نیز از راه درخواست خانواده ها، هم رزمان، ساکنان محله یا نهادهای فرهنگی ممکن است.
فرآیند مطلوب و هنر نامگذاری
فرآیند مطلوب نامگذاری باید بر کارشناسی علمی و فرهنگی، نظرخواهی از مردم منطقه، توجه به تعداد شهدای هر معبر، استفاده از ظرفیت نخبگان، پرهیز از تغییر نام های دارای هویت تاریخی و نهادینه سازی فرهنگ بزرگداشت استوار باشد. اگر معبری یک شهید دارد، انتخاب تابلو و تصویر او اهمیت دارد و اگر چند شهید دارد، باید کار هنری ظریف، غنی و جذاب با توجه به سکونت چند خانواده شهید انجام شود. تغییر نام معابر شناخته شده بدون مشورت با نخبگان و گروه های مرجع می تواند موجب التهاب و واگرایی اجتماعی شود. بنابراین، نامگذاری باید با پیوست فرهنگی، طراحی هنری و محتوای مناسب همراه باشد تا اثر تربیتی ماندگاری بر جای بگذارد.
تجربه های موفق و ناموفق
نمونه های اجرایی نیز نشان دهنده ظرفیت های این حوزه است. در قم، تابلوی معابر شامل مهم ترین اطلاعات شهید و تصویر اوست و سندی هویتی نیز به خانواده شهید تحویل داده می شود. طرح «کوچه های آسمانی» با نصب بیش از دویست تابلوی جدید به نام شهدا اجرا شده است. نامگذاری خیابان های اطراف دانشگاه تهران به نام استادانی چون دکتر عبدالحسین زرین کوب، دکتر محمدابراهیم باستانی پاریزی و استاد حمید سمندریان، و نامگذاری معابر تهران به نام سردار شهید حسن باقری و دانشمندان شهید هسته ای، از دیگر نمونه هاست. در مقابل، تغییر نام خیابان «بیستون» تهران به نام شهید یحیی سنوار با واکنش منفی افکار عمومی مواجه و منتفی شد. این تجربه نشان می دهد که بی توجهی به حافظه جمعی و هویت تاریخی مکان ها می تواند به شکست سیاست نامگذاری منجر شود.
چالش ها و آسیب ها
چالش ها و آسیب ها نیز باید مورد توجه قرار گیرد. مقاومت در برابر تغییر نام های تاریخی، نبود پیوست فرهنگی، تعدد شهدا در یک معبر، سیاسی شدن نامگذاری ها و کم توجهی به مفاخر علمی و فرهنگی، از جمله مشکلاتی است که می تواند اثرگذاری این سیاست را کاهش دهد. صرف تغییر نام بدون برنامه فرهنگی، اثر تربیتی ماندگاری نخواهد داشت و تمرکز بیش از حد بر نام شهیدان ممکن است جایگاه دانشمندان، مشاهیر و نیکوکاران را کم رنگ کند. همچنین، اگر نامگذاری بدون نظرخواهی از ساکنان محله انجام شود، ممکن است به جای همبستگی، موجب نارضایتی و مقاومت اجتماعی شود.
راهکارها برای آینده
برای بهبود وضعیت، تشکیل کارگروه تخصصی متشکل از نمایندگان بنیاد شهید، شهرداری، شورای شهر، دانشگاهیان و هنرمندان، تدوین آیین نامه جامع با معیارهای دقیق برای نامگذاری شهیدان و مفاخر علمی، فرهنگی، ورزشی و نیکوکاران، نظرخواهی الکترونیکی و میدانی از ساکنان محله پیش از تصویب نهایی، طراحی هنری تابلوها با بهره گیری از خط، رنگ، تصویر و محتوای مختصر و جذاب، پیوست فرهنگی شامل برگزاری مراسم رونمایی و تولید محتوای رسانه ای و معرفی شهید یا مفاخر در مدارس و مساجد، پاسداشت همزمان مفاخر، پرهیز از تغییر نام های نمادین و نظارت و ارزیابی مستمر آثار اجتماعی و فرهنگی نامگذاری ها توصیه می شود. همچنین باید از ظرفیت استادان فرهیخته دانشگاه و نخبگان فرهنگی و هنری برای شناسایی راهکارهای علمی و ترویج فرهنگ بزرگداشت استفاده کرد.
جمع بندی
در نتیجه، نامگذاری خیابان ها، معابر و اماکن عمومی به نام شهیدان و مفاخر، اقدامی ارزشمند و ضروری برای پاسداشت ایثار، علم، فرهنگ و نیکوکاری است. اما این اقدام باید فراتر از تغییر نام باشد و با کار علمی، فرهنگی، هنری و تبیینی همراه شود. مشارکت مردمی، احترام به هویت تاریخی محلات، توجه به احساسات خانواده های شهدا و بهره گیری از نخبگان، از عوامل کلیدی موفقیت این سیاست فرهنگی است. در نهایت، نامگذاری شایسته می تواند به تقویت همبستگی ملی، انتقال ارزش ها و زنده نگه داشتن یاد افتخارآفرینان ایران اسلامی کمک کند.
