طلوع آفتاب صلح از وین
تین نیوز|
ابراهیم ترقینژاد: برخاستن دود سفید از دودکشهای هتل کوبرگ. شاید این رساترین تعابیر در وصف نتیجه مذاکرات هستهای ایران و گروه 1+5 در وین اتریش باشد که سرانجام پس مدتها گفتوگوها و چانهزنیهای فشرده، طولانی و متعدد، آخرین تصمیمگیریها در آخرین روزهای مذاکرات نفسگیر و پیچ در پیچ هستهای به نتیجه رسید و پس از حدود دو ماه رایزنی در سطح کارشناسی، بیش از یک ماه گفتوگو در سطح معاونان و حدود 18 روز چانهزنی در سطح وزرا با موافقت طرفین روی مسائل فنی، حقوقی و سیاسی به یک توافق عادلانه برای خط بطلان کشیدن بر بحرانی ساختگی و غیرضرور به
پایان رسید.در طول نزدیک به سه هفته حساستر شدن مذاکرات هستهای و حضور خبرنگاران در وین، صدای تیک تاک ساعتها به خوبی شنیده میشد و چشمها به پنجرههای هتل کوبورگ خیره مانده بود تا مگر دودی سفید از دودکشهای هتل کوبرگ بیرون آید و مذاکرهکنندهای در بالکنهای این هتل ظاهر شود و خبری از مذاکرات بدهد.گرمای شدید 37 درجهای وین نیز که بارش توام با باد در طول روزهای گذشته همراه بود، بیتردید تفاوتی با فضای حاکم بر مذاکرات نداشت. یک روز همه چیز خوب بود که موجب میشد تا مذاکرهکنندگان پالسهای مثبت بفرستند و روز دیگر چهرهها عبوس و
مهر سکوت بر لب. اما با این حال، با صاف شدن هوای وین، بالاخره هوای مذاکرات هستهای نیز پس از 13 سال صاف و آفتابی شد و منجر به برخواستن دود سفید از هتل کوبرگ گردید.
پنجشنبه نامیمون
زمانی که ایران و گروه 1+5 از ضربالاجل 30 ژوئن عبور کردند، این عبور از خط قرمز زمانی تعیینشده چندان به چشمها نیامد و برخی از مذاکرهکنندگان در دو سوی ماراتن هستهای تاکید داشتند که ضربالاجل زمانی اصلی 9 جولای است. زمانی که اگر از آن عبور میشد، زمان بررسی توافق هستهای در کنگره را از 30 روز به 60 روز افزایش مییافت. با این حال، در حالی که همگان انتظار اعلام توافق هستهای میان ایران و گروه 1+5 را از عصر روز پنجشنبه یا در نخستین ساعتهای روز جمعه را داشتند، به ناگهان ورق برگشت و کار به سومین تمدید چند روزه مذاکرات کشید؛ تمدیدی که البته
طرفین اصرار داشتند نام «تمدید» را برای آن به کار نبرند و از آن با عنوان ادامه مذاکرات یاد کنند.با آنکه مذاکرات هستهای بیش از هر زمان دیگری در 13 سال گذشته به خط پایان خود نزدیک شده بود و همه وزرای خارجه تصریح میکردند که هیچ گاه به این اندازه به توافق نزدیک نشدهایم اما طرح مسائل جدید موجب شد تا به همین میزان هم فاصله برای عدم توافق ایجاد شود. انتشار خبر تنش لفظی محمدجواد ظریف با جان کری وزیر امور خارجه آمریکا و فدریکا موگرینی در روز چهارشنبه آغازی برای این فاصلهگیری بود.
عبور از ظهر پنجشنبه بدون تحرک لازم در هتل کوبرگ و جلسات داخلی هیاتها نشان داد که هنوز هماهنگی لازم میان طرفهای مقابل ایران که باید صدایی واحد باشند، به وجود نیامده است. با این حال، وزارت امور خارجه آمریکا اعلام کرد که جان کری برای سومین بار در طول دو هفتهای که در وین مستقر است، به مقابل کوبرگ میآید تا با خبرنگاران حرف بزند. عقربههای ساعت در وین ساعت 19 را نشان میداد که جان کری عصا مقابل خبرنگاران ایستاد. وزیر امور خارجه آمریکا در ابتدای سخنان خود با اشاره به اینکه آمدهایم تا به توافق برسیم و نه آنکه فقط مذاکره کنیم، گفت: همانگونه که در
صحبت هایم با اوباما هم مطرح شد قرار نیست که ما تا ابد در میز مذاکره بنشینیم. کری در بخشهایی از صحبتهایش به نیمهشب 9 جولای و ضربالاجل کنگره هم اشاره غیرمستقیمی داشت و تاکید کرد که نباید تنها به این دلیل که ساعت نیمهشب به پایان میرسد، میز مذاکره را به این سادگی رها کنیم. کری در بخشی از سخنان خود آب پاکی را بر دستان خبرنگاران ریخت و با اشاره به اینکه برای رسیدن به توافق عجله نمیکنیم با زبان بیزبانی اعلام کرد که از توافق تا پیش از ضربالاجل کنگره خبری نخواهد بود. وی در میانه بیانیه خود اندکی هم خبرهای خوش را مخلوط سخنان تند و تیز خود کرده و
از پیشرفتهای واقعی گفت که به ظن او در مذاکرات رخ داده و البته هنوز مسائل اختلافی باقی است و این یعنی سومین تمدید مذاکرات.
دیپلماسی رسانهای قوی ظریف
از همان روزهایی که محمدجواد ظریف عهدهدار سمت وزیر امور خارجه شد، استفاده او از رسانههای اجتماعی مجازی مانند فیسبوک و توئیتر، به یک تفاوت چشمگیر میان وزیر امور خارجه و دیگر وزرای دولت مبدل شد. ظریف در رسانههای اجتماعی مجازی خود از همواره از فضای کاری خود سخن میگفت و گزارشی از اقداماتش در طول روزهای گذشته را بیواسطه به اطلاع مردم میرساند. از طرف دیگر، حساب توییتری وی در طول 21 مذاکرات هستهای، نخستین تریبون در اعلام بزنگاههای تاریخی بوده است. این بار نیز در حالی که هیات رسانهای دستگاه دیپلماسی آمریکا درصدد بود تا جان
کری نبض مذاکرات را در دست بگیرد و او نخستین فردی باشد که در روزهای بیخبری از فضای مذاکرات سخن بگوید، ظریف پیشدستی کرد و دقایقی پیش از برگزاری نشست خبری کری، با نوشتن توئیتی، کنفرانس خبری رئیس دستگاه دیپلماسی آمریکا را تحت شعاع قرار داد. ظریف در بیان فضای مذاکرات نوشت: «بهشدت در حال کار هستیم. ولی نباید عجله کرد تا کار به خوبی انجام شود. این حرف مرا جدی بگیرید: شما نمیتوانید اسبها را در وسط رودخانه عوض کنید.» اما توئیتنویسی، تنها ابزار نمایش قدرت رسانهای ظریف در طی روزهای اخیر نبوده است. ظریف بارهای بار با حضور در بالکن هتل کوبرگ،
فضای رسانههای داخلی و خارجی تحت تاثیر خود قرار داد و در واقع، با دیپلماسی بالکنی آخرین وضعیت مذاکرات را به اطلاع رسانهها میرساند.
جاری شدن امید در رگهای مذاکرات
پس از دو روز پر تنش چهارشنبه و پنجشنبه، از عصر روز جمعه به این سو، افق دستیابی به توافق هستهای و کمتر شدن فاصلهها بیش از پیش نمایان شد. به عبارتی، مذاکرات هستهای در روزهای پایانی ماراتن نفسگیر خویش، حساسیتش بیش از پیش و سرعت تحولاتش غیرقابل پیشبینی شده بود و مذاکرات وارد فاز اتفاقهای آنی و لحظهای شد. عصر شنبه و یکشنبه، روز برگزاری جلسات پی در پی و فشردهای بود که میان معاونان و وزرای امور خارجه ایران و آمریکا و مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا از یک طرف و از طرف دیگر، اعضای 1+5 با هم بود. فدریکا موگرینی نیز در آخرین پست توییتریاش در این
باره نوشت: «هنوز شب و روز برای توافق هستهای با ایران کار میکنیم. تشکر از دولت اتریش و مردم به خاطر مهماننوازی طولانیمدت آنها.» اما دیدارهای وزیر امور خارجه ایران، فقط به دیدارهای ظریف با کری و موگرینی متوقف نماند. ظریف روز شنبه علاوه بر کری و موگرینی با لوران فابیوس وزیر امور خارجه فرانسه نیز ساعتی به گفتوگو نشست و به رایزنی پرداخت. با آنکه قرار بود تا سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه روسیه عصر شنبه در وین باشد، اما او سفرش به وین را به تعویق انداخت اما با این حال، ولادیمیر وروکونوف نماینده روسیه در آژانس بین المللی انرژی اتمی در وین که فرستاده
ویژه لاوروف در مذاکرات محسوب میشد، به هتل کوبرگ آمد و با ظریف دیدار کرد.
البته دیدارهای روز شنبه صرفا سیاسی باقی نماند و همانند روزهای دیگر، دیدارهای مداوم میان علی اکبر صالحی رئیس سازمان انرژی اتمی کشورمان و ارنست مونیز وزیر انرژی آمریکا برگزار گردید. پس از آخرین دیدار هم صالحی در پاسخ به خبرنگار تلویزیون فرانس24 درباره اینکه چه خبر از مذاکرات؟ گفت که خبرهای خوب و همچنین افزود که از این بهتر نمیشود.
گرهگشایی ایران از PMD با سفر آمانو به تهران
شاید یکی از مهمترین مسائلی که موجب طولانی شدن مذاکرات در همه سطوح شد، مسئله مطالعات ادعایی است که آژانس بینالمللی انرژی اتمی آن را با عنوان «ابعاد احتمالی پرونده هستهای ایران» علیه کشورمان مطرح کرده است. بسیاری از اعضای 1+5 با طرح مسائل زیادهخواهانه خواستار پیوند زدن توافق هستهای با مسئله PMD بودند. با این وجود، یکی از مهمترین ایام مذاکرات و در حالی که تمامی وزرای 1+5 در وین حضور داشتند، یوکیا آمانو مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی سفری یک روزه به تهران داشت و با مقامهای ارشد کشورمان دیدار کرد. سفری که به ابتکار جمهوری اسلامی ایران برای
گرهگشایی از مسئله ابعاد احتمالی پرونده هستهای ایران صورت گرفت.
در طول سالهای گذشته طرحها و مدالیتههای متفاوتی برای حل این مسئله ارائه شد اما با کارشکنیهای آژانس چاره کار حل نشد. در آستانه توافق هستهای میان ایران و 1+5، تهران اعلام کرد که با وجود آنکه ادعاهای غرب در خصوص انحراف برنامه هستهای خود را قبول ندارد اما در راستای بستن این پرونده حاضر است در چارچوبی زماندار همکاری این پرونده را ببندد. در واقع تهران نیز به دنبال این است که در جریان رایزنیها با آمانو، مسائل مطرح در PMD را از حالت کیفی خارج و به مسائل کمی مشخص تبدیل کند. از سوی دیگر، مسئله دیگری که هم خواست ایران و هم خواست سایر کشورهای حاضر در
گردونه 1+5 است، این است که باید جدول زمانی برای بسته شدن این پرونده اعلام شود.
سخنگوی سازمان انرژی اتمی درباره این سفر گفت: در گفتوگوها با آمانو، جمهوری اسلامی ایران و آژانس بینالمللی انرژی اتمی بر لزوم ایجاد یک زمانبندی مشخص برای پایان دادن به موضوعاتی که از گذشته مطرح بود، تفاهم کردند. بهروز کمالوندی ادامه داد: در این مذاکرات بحثهای مختلفی مطرح شد و مذاکرات مفیدی صورت گرفت و مقرر شد دو طرف همکاریهایی داشته باشند تا بتوانند به همکاریهای میان کشورمان با آژانس بینالمللی انرژی اتمی سرعت بخشند.
با این حال، مدیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی پس از سفر خود به تهران در بیانیهای که در این باره صادر کرد، گفت که درک بسیار بهتری از مسائل حاصل شده، اما مواردی وجود دارند که باید در سطح وسیعتری بررسی شوند. همچنین آمانو پیش از ورود به هتل کوبورگ در جمع خبرنگاران گفت: من دوم جولای به تهران رفتم و با رییسجمهوری و دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران دیدار کردم. در مذاکرات پیشرفتهایی حاصل شده و توافق قابل دسترس است. معتقدم با همکاری ایران میتوانیم تا پایان سال جاری گزارشی درباره مساله PMD منتشر کنیم. برطرف کردن نگرانیها درباره PMD تا پایان سال جاری اهمیت
زیادی دارد چرا که مهمترین مسئلهای است که ۱+۵ برای لغو تحریمهای ایران به آن نیاز دارد.» آمانو همچین گفت: «چنانچه توافق حاصل شود، آژانس آماده است تا بعد هستهای مسائل مربوط به برنامه اقدام مشترک را اجرا کند.» نخستین گام در پدیدار شدن نمود اراده طرفین نیز آمدن هیاتی پنج نفره از آژانس بینالمللی انرژی به تهران بود .
پیچ و خم انتخاب واژهها در توافق نهایی
شاید یکی از مهمترین اقداماتی که در مذاکرات صورت گرفت و شاید بیشترین وقت را میان طرفین مذاکره گرفت، انتخاب و چیدمان واژگان توافق هستهای نهایی میان هیاتهای کارشناسی بود. جایی که هر واژه گستره معنایی خاص خود را دارد و توافقی پایدار خواهد بود که ترجمههای متفاوت و دوپهلو از آن به حداقل میزان ممکن برسد. با آنکه از حدود یک هفته پیش، یک عضو ارشد تیم مذاکرهکننده ایران از اتمام کار هیاتهای کارشناسی و خالی شدن متن برنامه و ضمائم از پرانتزها خبر داده بودند، اما حساسیت کار موجب شد هیاتها تا آخرین لحظات به بررسی متون و اسناد بپردازد زیرا تکتک کلمات
باید به گونهای انتخاب شده و در افعال زمانی صرف شده و معنا پیدا کنند که باب هرگونه تفسیری بسته شود. بیشترین حساسیتها هم از جانب تیمهای مذاکرهکننده ایران و آمریکا بود. کشورمان نگران است که باب تعبیر برای دیگرانی که به دنبال محدود کردن خارج از توافق برنامه هستهای ایران هستند باز گذاشته شود و آمریکا هم نگران مخالفت تندروهایی است که میتوانند از یک کاه، کوه بسازند.
سه تاریخ طلایی برجام
تا پیش از صحبتهای سیدعباس عراقچی هیچ درک خاصی از توافق هستهای وجود نداشت تا آنکه عضو ارشد تیم مذاکرهکننده هستهای کشورمان از سه تاریخ طلایی در صورت حصول توافق هستهای خبر داد و به عبارتی، سه روز توافق هستهای ایران چگونه خواهد بود. معاون وزیر امور خارجه بیان کرد که در روز اول دستیابی به راهحلها و جمعبندی اعلام شده و فرآیندهای قانونی طی میشود، در روز دوم تحریمها لغو و توافق رسماً اعلام میشود و در روز سوم توافق عملیاتی میشود. وی گفت که تقریباً درباره دو مرحله اول توافق حاصل شده، اما مرحله سوم بهدلیل لزوم توازن و
همزمانی در انجام کارها هنوز مورد بحث قرار دارد. بازههای زمانی که در اینجا «روز» نامیده میشوند به معنای 24 ساعت نیستند بلکه ممکن است هر کدام از یک روز تا یک یا دو ماه و حتی چند ماه به طول انجامند. روز یا مرحله اول توافق هستهای احتمالی میتواند طی روزهای آتی رخ دهد.
طی شدن فرآیند قانونی در کشورها یکی دیگر از گامهایی است که در روز اول شاهد آن خواهیم بود. در این مرحله است که کنگره آمریکا و مجلس ایران بر اساس مصوباتی که پیشتر داشتهاند٬ توافق را دریافت میکنند تا آن را بررسی کنند. «مانند کنگره آمریکا، مجلس شورای اسلامی نیز درخواست کرده که توافق ارائه شود به مجلس برای بررسی و احیاناً نقطهنظراتی که میخواهند اعلام کنند یا تصمیماتی را بگیرند. پس اگر 16 تیر به توافقی دست یافتیم هنوز توافقی نداریم تا زمانی که این روند قانونی در کشورها طی شود.» عراقچی میگوید صدور یک قطعنامه جدید که در آن قطعنامههای قبلی لغو
شده و توافق بین ایران و گروه 1+5 نیز مورد تأیید میگیرد، یکی دیگر از گامهای روز اول است. در خصوص زمانی که شورای امنیت سازمان ملل باید قطعنامهای صادر و توافق را تأیید کند، هنوز مباحث ادامه دارد. ترجیح همه کشورها این است که آن روزی که ما به یک جمعبندی رسیده و توافق اعلام شود شورای امنیت همزمان و بعد از آن قطعنامه خود را صادر خواهد کرد».
از نکات دیگر در روز توافق این است که هیچ امضایی وجود نخواهد داشت، زیرا بهگفته عراقچی برنامه جامع اقدام مشترک یک معاهده یا پیمان نیست. «از نظر ما امضای توافق، همان قطعنامه شورای امنیت است که آن را تأیید میکند، ممکن است امضایی واقعی زیر آن نباشد چون این توافقی که بهعنوان برنامه جامع اقدام مشترک، یک معاهده یا پیمان نیست که امضا زیر آن داشته باشد، بهمانند برنامه اقدام مشترک. عراقچی میگوید اگر کنگره این توافق را رد کند دولت آمریکا موظف به وتوی آن است. در همین زمان و پس از عدم رأی منفی کنگره آمریکا یا سایر نهادهای قانونگذاری در اروپا
جمعبندیای انجام شده که کشورها بهصورت رسمی اعلام میکنند٬ توافق انجام شده و آماده هستند تا فرآیند مندرج در توافق برنامه جامع اقدام مشترک را انجام دهند.
«در چنین روزی است که طرفهای اروپایی غربی باید تحریمها را برطرف کنند و جمهوری اسلامی ایران نیز در چنین روزی مقدمات تعهداتی را که باید انجام دهد، فراهم میآورد.» کنار رفع تحریمهای ایران، کشورمان نیز موظف به اجرای محدودیتهایی خواهد بود که در توافق مندرج است، بهمانند کاهش تعداد سانتریفیوژها یا کاهش ذخایر اورانیوم غنیشده است. «در آن مرحله کشورها شروع میکنند به اینکه اقدامهای خودشان را انجام بدهند تا آماده اجرا بشوند، یعنی بین روز توافق و روز اجرایی شدن یک فاصلهای را داریم، در این فاصله ایران اقداماتی را که باید انجام
بدهد، مثلاً تعداد سانتریفیوژها را باید کم کند و میزان موادش را کم بکند، اینها را شروع میکند به انجام دادن تا وقتی برسد به نقطهای که حد مورد نظر در توافق است و از آن روز توافق اجرایی میشود، طرف مقابل ما هم باید اقداماتی را انجام بدهد، قوانین خودش را اصلاح بکند، مصوبات مربوطه را صادر بکند و آماده باشد برای روز اجرایی شدن که در آن روز تحریمها لغو خواهد شد».
روز سوم، روز اجرایی شدن توافق است. در این روز و پس از اینکه کشورمان تعهدات خود را انجام داد، لغو تحریمهایی که قبلاً اعلام شده و آمادهسازیهای لازم برای آن شده است جنبه عملی به خود میگیرد. اقدامات ایران در حوزه پروتکل الحاقی و یا شفافسازی در برنامه هستهای از این روز اجرا خواهد شد. البته هنوز اختلافنظرهایی در چگونگی روز دوم و سوم وجود دارد زیرا طرفها خواهان این هستند که اقدامات انجام گرفته متناظر و همزمان باشند. «منتها اینجا مشکلی وجود دارد که هنوز حل نشده و من پیشتر به آن اشاره کردم، این فاصله چون کارهای ما از نظر فنی بیشتر طول خواهد
کشید تا کارهایی که آنها انجام خواهند داد برای آمادهسازی، ما باید به فرمولی دست پیدا بکنیم که قبل از اینکه ما حتی شروع بکنیم به انجام کارهای خودمان تحریمها لغو شده باشند، طرف مقابل هم انتظار دارد که کارهای ما تمام شده باشد. در اینکه دقیقاً در این وسط چه اتفاقی رخ دهد یکی از موضوعات مهمی است که ما هنوز درباره آن مذاکره میکنیم. همانطور که عرض کردم برای ما مهم این است که اقدامات دو طرف متناظر باشد، اینکه چگونه متناظر باشد هنوز روی آن کار میکنیم ولی در نهایت ما یک روز جمعبندی خواهیم داشت، روز توافق خواهیم داشت و روز اجرایی شدن را خواهیم داشت».