رسانهها نمیتوانند جایگزین نهادهای مدنی باشند
وبلاگ تین نیوز، هادی خانیکی | توسعه جامعه در گرو باز شدن محیطهای گفتوگو است. متاسفانه در تمام شقوق توسعه، ارتباطات همیشه در آخرین اولویت قرار میگیرد،هر جا هم كه در مسیر توسعه مشكلی پیش بیاید، آن را به گردن رسانهها میاندازند.
توسعه زمانی صورت میگیرد كه علوم انسانی در كشور از شرایط آزاد برخوردار بوده و بتواند به خوبی رشد كند؛ این جای تاسف دارد كه بسیاری از اساتید علم ارتباطات مشهدی هستند اما یك رشته تحصیلی ارتباطات در دانشگاه فردوسی وجود ندارد.
در گذشته اصل بر نوسازی و گسترش ارتباطات جمعی بود كه این مساله موجب تحرك روانی و رشد وسایل ارتباطات جمعی میشد؛ بعد از آن این نظر مورد نقد قرار گرفت كه الزاما وسایل ارتباط جمعی تسهیل كننده توسعه نیستند.
در مرحله بعد نظریات وابستگی مطرح شد، براساس این نظریات ارتباطات موجب وابستگی و محدود شدن مردم به ساختارهای سرمایهداری میشد؛ نسل سوم نظریات توسعه اجتماعی مبتنی بر ارتباطات بر این نكته تاكید داشت كه توسعه ارتباطات با تكنولوژی ارتباطی پیوند دارد.
امروز نظریات توسعه ارتباطات مبتنی بر كنشگری مخاطب و خوانش آنها از پیام ارسالی است؛ امروز نظریات توسعه ارتباطات به جای تكنولوژی بر مخاطب تمركز میكند؛ اینجاست كه بحث دموكراسی مطرح میشود؛ یعنی رسانه در مردم توقع ایجاد كرده و باید راهكار برآورده شدن این توقعات را هم ارائه دهند؛ البته ممكن است فعالیت رسانه در زمینه ایجاد توقعات منجر به سرخوردگی فزاینده اجتماعی شود.
در برنامه ششم تاکید برنامهنویسان، گذار از جامعه شفاهی به جامعه اطلاعاتی است؛ البته اگر ما در مسیر این گذار حركت میكردیم، بسیاری از مشكلات امروز ما حل میشد. گذار بعدی گذار از ساخت روانی بسته به ساخت روانی پویا در حوزه رسانهها بود.
بایدتوجه داشت كه رسانه جایگزین نهاد مدنی نخواهد شد كه بتواند موجب باز و یا بسته شدن جامعه شود؛ در این نگاه رسانه تصویری دوگونه دارد كه میتواند هم مثبت و هم منفی باشد؛ جای كه اجتماعات مدنی قوی نباشد رسانه هم نخواهد توانست این خلاها را پر كند.
مساله توسعه در جامعه ما توسعه ملی است، تحقیقات تاریخی نشان میدهد كه مسیر این توسعه هنوز به پایان نرسیده است؛ مساله توسعه در ایران با نوعی انسداد در گفتوگو در گروههای مختلف پیوند خورده است؛ در حقیقت دولت، مردم و گروههای اجتماعی در فضاهای بسته به سر میبرند.
یكی از عرصههایی كه میتواند موجب باز شدن این فضاها شود، رسانه است؛ اگر رسانه در خدمت تقویت گفتوگو باشد نهادهای مدنی توسعه خواهند یافت.
برای توسعه ما نیازمند افزایش محیطهای گفتوگو هستیم، رسانهها نمیتوانند جایگزین نهادهای مدنی باشند؛ مساله اصلی ما در توسعه این است كه ما جایی برای گفتوگو نداریم؛ ارتباطات باید به سمت ایجاد گفتوگو حركت كند.