حلالمان نمیکنند!
تین نیوز | گردشگری حلال شاخه جدیدی از صنعت گردشگری است که شاید هنوز حتی اسمش به گوش برخی از کارشناسان گردشگری کشور نرسیده باشد، اما در تمامی نقاط جهان به ویژه در کشورهای اسلامی رو به گسترش است. جای خالی ایران در نخستین همایش بینالمللی گردشگری حلال بهانهای شد تا ما در این گزارش به وضعیت گردشگری حلال در ایران بپردازیم تا شاید بدانیم چرا ایران با وجود این که در زمینه گردشگری حلال، مزیت رقابتی بیشتری نسبت به کشورهای همسایه دارد، تا به حال از این قافله عقب مانده است.
مطابق تعریف سازمان جهانی جهانگردی، گردشگری حلال نوع خاصی از گردشگری مذهبی است که تمام فعالیتهای آن با توجه به قوانین اسلامی انجام میشود. بر اساس این تعریف، هتلها و تفریحگاههای گردشگری مربوطه نباید برنامه یا فعالیتی مخالف شریعت اسلام داشته باشند، غذاها و نوشیدنیهای مغایر با اسلام مانند مشروبات الکی نباید سرو شود، سالنهای قمار و حمامها و استخرهای مختلط در مراکز گردشگری نباید وجود داشته باشد و باید برنامههای ویژه مسلمانان تدارک دیده شود تا آنها بتوانند به آداب مذهبی خود در مناسبتهای مختلف عمل کنند.
طبق آمارهای ارائه شده، در میان کشورهای اسلامی که به عنوان مهمترین مقاصد گردشگری مسلمانان از آنان یاد میشود، کشورهای ترکیه، مالزی، عربستان سعودی، مصر و مراکش رتبههای یکم تا پنجم را در اختیار دارند و در فهرست فرودگاههای حلال دنیا نیز رتبه اول در اختیار استانبول است و پس از آن فرودگاههای دوبی، کوالالامپور، اینچئون کرهجنوبی و جاکارتای اندونزی دیده میشوند.
با این حال، از آنجا که گردشگران مسلمانان در صنعت گردشگری نقشی موثر دارند، اخیرا کشورهای دیگری همچون انگلیس، فرانسه و ژاپن هم که دیدگاههای مذهبی در حکومت آنها نقشی ندارد، سعی در توسعه گردشگری حلال داشتهاند تا با رعایت موازین و استانداردهای حلال، از این صنعت پر سود سهم بیشتری داشته باشند.
براساس آخرین گزارش «شورای جهانی سفر و گردشگری»، گردشگری حلال در سال 2020 با گردش مالی 200 میلیارد دلاری به یکی از پنج گونه اصلی صنعت گردشگری تبدیل خواهد شد.
همچنین براساس آمارهای ارائه شده از سوی یک سازمان فعال در حوزه صنعت گردشگری، تعداد گردشگران حلال جهان در فاصله سالهای 2004 تا 2013 سه برابر شده و به رقم 7 میلیون نفر رسیده است و پیشبینی میشود در سالهای آتی، استانبول در ترکیه، دوبی در امارات و دوحه در قطر به سه مقصد اصلی این گونه جدید از صنعت گردشگری تبدیل شده و حدود 40 درصد از کل درآمد حاصل از گردشگری حلال را به خود اختصاص دهند.
اما در میان کشورهایی که در گردشگری حلال گوی سبقت را از یکدیگر میربایند، ایران به عنوان کشوری با حکومت اسلامی چه جایگاهی دارد؟
نخستین همایش بینالمللی گردشگری حلال اسلامی در روز 22 و 23 سپتامبر مصادف با 21 و 22 شهریور ماه سال جاری، در شهر اندلس اسپانیا برگزار شد؛ هدف از این همایش کشف راههایی برای سرمایهگذاری در یکی از صنایعی است که پرشتابترین سرعت رشد را در جهان دارد.
در این کنفرانس علاوه بر کشورهای اسلامی و عربی، نمایندگانی از ژاپن، کرهجنوبی، سریلانکا، آفریقای جنوبی، برزیل، ایالات متحده، فرانسه، ایتالیا، اسپانیا، آلمان، هندوستان، اسلوونی، اسلواکی، انگلیس و... حضور داشتند.
شرکتکنندگان در این همایش علاوه بر گروههای رسمی و دولتی، هر یک از کشورها شامل آژانسهای مسافرتی، نهادهای صادرکننده گواهینامه حلال، مدیران هتلها و اماکن اقامتی، خطوط هواپیمایی و هر آنچه که با بخش گردشگری مرتبط بود، میشدند. با این وجود از نهادهای گردشگری ایران و یا حتی آژانسهای مسافرتی کشورمان در این کنفرانس نمایندهای حاضر نبود.
چرا ایران با توجه به نزدیکی به کشورهای حاشیه خلیجفارس، ویژگیهای منحصر به فرد گردشگری و داشتن مزیتهای نسبی در حوزه گردشگری حلال تا به حال از این پتانسیل قوی غفلت کرده است؟
شاید هنوز عدهای از دستاندرکاران گردشگری کشور معتقد باشند که گردشگری حلال در ایران منطقی و کاربردی نیست و زمانی که در ایران به صورت معمول، موازین اسلامی در همه شئونات رعایت میشود و رفتار غیرمتعارف اسلامی به چشم میخورد، دیگر نیازی به پیگیری طرحی نیست که کشورهای دیگر به دنبال آن رفتهاند.
اما باید گفت نبود تبلیغات مناسب، خدمات ضعیف گردشگری و توجه نکردن به آداب و مرام خاص مسلمانان جهان میتواند از مهمترین دلایلی باشد که باعث شده ایران هنوز به عنوان یکی از مقاصد گردشگری حلال شناخته نشود؛ این در حالی است که در اواخر مهر ماه، دبیرکل موسسه جهانی حلال در گفتوگو با ایرنا از تدوین پروپوزال گردشگری حلال ایران و ارائه آن به مناطق آزاد گردشگری خبر داد و گفت:« تورگردانهای کشور برای ارائه خدمات به گردشگران مسلمان آموزش میبینند.»
عبدالحسین فخاری، دبیرکل موسسه جهانی حلال اعلام کرد:« پیرو صحبتهای رییس جمهور که در ابتدای سال خواستار تلاش برای تبدیل مناطق آزاد گردشگری به مهدهای گردشگری حلال شدند، برای عملیاتی و اجرایی کردن این مساله اقداماتی را آغاز و پروپوزال گردشگری حلال را تهیه و به هفت مبادی گردشگری یعنی مناطق آزاد گردشگری ارسال کردیم.»
وی ادامه داد:« با برخی از این مناطق نیز تفاهمنامه همکاری برای استقرار این پروپوزال امضا شده و اکنون در مورد هتلها، آژانسهای گردشگری، رستورانها و … در حال اجرای طرح گردشگری حلال هستیم؛ به ویژه آنکه برای توجیه و آموزش مسوولان هتلها، آژانسهای گردشگری و رستورانها برنامه داریم.»
او با اشاره اینکه باید اسامی مراکز ارائهکننده گردشگری حلال ایران را به تورهای خارجی ارائه دهیم، در پاسخ به این سؤال که در ایران خدمات غیرحلال در هتلها، رستورانها و … به طور کلی ارائه نمیشود، پس چه لزومی برای آموزش و تصریح بر حلال بودن محصولات و خدمات وجود دارد، گفت:« قوانین گردشگری حلال در جهان برای همه کشورها بدون در نظر گرفتن جغرافیای محل و منطقه تدوین میشود و همه باید براساس آن استاندارها رفتار کنند.»
فخاری تصریح کرد:« بحث حلال یک استاندارد بینالمللی دارد که ایران نیز مانند ۵۷ کشور دیگر اسلامی بایست استاندارد حلال را در حوزههای مختلف غدا، دارو، گردشگری و … رعایت کند. استاندارد حلال یک استاندارد بینالمللی برای مطمئن شدن مصرفکننده از حلال بودن محصول و خدمات است و ربطی به جغرافیا ندارد که مثلا گفته شود در ایران، عربستان و برخی دیگر از کشورهای اسلامی همه چیز حلال است.»
دبیرکل مؤسسه جهانی حلال ادامه داد:« ما باید از دید یک خارجی نگاه کنیم که مثلا میخواهد بداند ماءالشعیر، کنسرو ماهی و … که استفاده میکند، حلال است یا خیر و باید یک نهادی این اطمینان را به مصرفکننده بدهد که وقتی آرم حلال روی محصول خورده است، با خیال راحت میتواند آن محصول را مصرف کند.»
اما اشاره به این نکته هم خالی از لطف نیست که چنین وعدهها و برنامههایی در زمینه گردشگری حلال، چند سالی است که سابقه دارد؛ تا آنجا که در سال 91، معاونت گردشگري وقت سازمان منطقه آزاد كيش نیز صحبتهای مشابهی داشت. قاسمینیا در گفتوگو با ايسنا با اشاره به شروع اقداماتی در زمینه گردشگری حلال در کیش اظهار كرده بود:« ما با كشورهاي مسلمان و همسايه كه ميتوانند از ظرفيتهاي اين جزيره، بهويژه سواحل آن استفاده كنند، ارتباط برقرار ميكنيم و قصد داريم تا يكي دو ماه آينده پروازهاي مستقيم بين كيش با استانبول و باكو برقرار كنيم.»
او در پاسخ به اين پرسش كه با توجه به اقدامات گسترده كشورهايي مانند مالزي و تركيه براي جذب گردشگران مسلمان، آيا تاكنون ظرفيتهاي اين جزيره براي كشورهاي اسلامي معرفي شده است و در اين شرايط ميتوان با اين كشورها رقابت كرد، گفته بود:« بايد در اينباره تبليغات شود، قرار است با برخي آژانسهاي خارجي همكاري كنيم تا براي تورهاي اين جزيره تبليغ كنند. شايد در اينباره تبليغاتمان ضعيف بوده است؛ ولي ما ظرفيت جذب گردشگران مسلمان را داريم و در حال پيگيري اين موضوع هستيم.»
این در حالی است که با گذشت دو سال از این قول و قرارها، وقتی امروز با معاونت گردشگری منطقه آزاد کیش تماس میگیریم، هیچ خبر تازهای از فعالیت جدی در زمینه گردشگری حلال ندارند و در پاسخ به سوالهایمان با سکوت مواجه میشویم.
با این حال، همچنان در گوشه و کنار کشور نشستهایی درباره گردشگری حلال برپا میشود؛ فارغ از اینکه نتایج ملموسی هم دارند یا خیر. به طور نمونه، در نشست تخصصی گردشگری حلال که در شهر رشت در تیر ماه سال جاری برگزار شد، منصف، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد رشت، نداشتن خودباوری در توان گردشگری را مشکل اصلی گردشگری حلال در ایران دانست و به رویکرد دولت یازدهم در زمینه همسانسازی گردشگری کشورمان با روند رشد جهانی اشاره کرد.
دکتر منصف با تاکید بر لزوم استفاده صحیح از منابع فراوان و غنی کشورمان در مسیر گردشگری، از عدم توجه کافی به این منابع ابراز ناراحتی کرد و افزود:« با توجه به ماهیت اسلامی کشورمان و توجه به ارزشهای دین اسلام در واحدهای اقامتی و پذیرایی، میتوان با میزان اندکی از تغییرات به نسبت کشورهای غیر اسلامی، زمینه را جهت توسعه گردشگری حلال فراهم ساخت.»
عضو هیات علمی دانشگاه آزاد رشت همچنین توجه به توسعه شاخههای مختلف گردشگری بر حسب اولویت را مورد تحلیل قرار داد و اظهار کرد:« در این اولویتبندیها میتوان عناوینی همچون درآمد حاصل از آن و هزینههای سوددهی را مورد اشاره قرار داد که با در نظر گرفتن تمامی شرایط، گردشگری حلال از بهترین شاخههای این صنعت عظیم به شمار میرود. زمینه مناسب جهت توسعه آن با صرف کمترین هزینه و بیشترین درآمد ارزی در حال حاضر فراهم شده است.»
وی با اشاره به لزوم فعالسازی تمامی واحدهای کوچک گردشگری در مسیر توسعه درآمد ارزی تصریح کرد:« برای نیل به تحولی عظیم در این صنعت باید هر مقصد گردشگری، مدیریت را از خود آغاز کرده و فعالیتهای خود را به دور از سیاستهای کلان گردشگری کشور، تنظیم و اجرا کند.»
ظاهرا سازمان میراث فرهنگی و گردشگری دولت یازدهم هم به ظرفیتهای گردشگری حلال کشور بیتوجه نیست. مسعود سلطانی فر در سفری که در شهریور ماه به شهر مشهد داشت، گفت:« ظرفیت بالای مشهد به عنوان یکی از مهمترین قطب های گردشگری در ایران و منطقه، این فرصت را میتواند به وجود آورد که مشهد به عنوان قطب گردشگری حلال در منطقه مطرح شود.»
وی در ادامه یادآور شد:« به گفته مدیر یکی از ایرلاینها این خط پروازی روزانه 2 تا 4 پرواز از کشورهای عربی مانند بحرین، عراق، عربستان، کویت به مشهد مقدس انجام داده است که این پروازها شامل شیعیان این کشورها است که به شوق زیارت حضرت امام رضا (ع) به این شهر سفر میکنند.»
سلطانیفر با اشاره به ظرفیتهای مهم پایتخت معنوی ایران و استان خراسان رضوی در هر سه حوزه میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری ادامه داد:« خوشبختانه در استان خراسان رضوی و در شهر مشهد اقدامات خوبی انجام گرفته و گردشگری در این شهر فعال است و تنها انتظار دستاندرکاران و فعالان حوزه گردشگری از دولت، حمایت کردن است که در همین راستا دولت تدبیر و امید نیز کاهش تصدیگریها و واگذاری کارها به مردم و بخش خصوصی را به صورت جدی در دستور کار دارد.»
به هر حال، جدا از این که این صحبتها تا چه حد جامه عمل بپوشد، ظرفیتهای گردشگری مذهبی شهر مشهد به عنوان مقصد 50 درصد گردشگران خارجی، فرصت بسیار مناسبی است که با اندکی سرمایهگذاری، مدیریت و تبلیغات، گردشگری حلال را بتوان در آن رونق بخشید. به ویژه آنکه در سالهای اخیر، جاذبههای رفاهی و تفریحی این شهر نیز ارتقا پیدا کرده است.
به طور کل، ایران در مقایسه با کشورهایی مانند ترکیه و مالزی که سرمایهگذاری و سودآوری جدی در زمینه گردشگری حلال داشتهاند، با توجه به اماکن تاریخی، مذهبی فراوان و طبیعت چهار فصلی که دارد و با رونق خدمات گردشگری خود در حوزه گردشگری حلال میتواند حرفهای زیادی برای گفتن داشته باشد. ضمن اینکه برنامهریزی و برگزاری آداب و رسوم خاص مسلمانان با رعایت وحدت بین مذاهب با وجود علاقه و سابقه ایرانیان برای برگزاری چنین مراسمی میتواند جزو جذابیتهای اصلی گردشگری حلال در ایران باشد.
در پایان، باید این نکته را یادآور شد که اغلب کارشناسان و دست اندرکاران گردشگری در بخش دولتی و به ویژه در بخش خصوصی از ظرفیتهای مغفولمانده گردشگری فرهنگی و مذهبی ایران به خوبی باخبرند، ولی عزم ملی برای رشد صنعت گردشگری در کشور وجود ندارد تا با استفاده از ایدهها و راهکارهای این کارشناسان بتوان نقشهای اجرایی برای توسعه صنعت گردشگری در تمام ابعاد گسترده آن ترسیم کرد.
مسوولان رده بالای کشور اگر واقعا قصد دارند که از منافع بیشمار صنعت گردشگری از جمله درآمدزایی، اشتغالزایی و تعاملات سیاسی، فرهنگی و اقتصادی بهتر با دیگر کشورها برخوردار شوند، باید برنامههای توسعه گردشگری کشورهایی مانند ترکیه و مالزی را الگو قرار داده، از طریق تبلیغات مستقیم و غیرمستقیم در این بازار جذاب و پرمخاطب خودی نشان بدهند و اگر نه، در شرایط حاضر، با وجود موانعی چون تبلیغات سوء، نبود مدیریت یکپارچه، عدم حمایت دولت، برگزاری سمینارهای بیثمر و ارائه آمارهای غلطانداز در حوزه گردشگری راه به جایی نخواهیم برد.