◄ ایستگاه راه آهن جاجرم ، گلوگاه توسعه گردشگری خراسان شمالی
ایستگاه راه‌آهن جاجرم، تنها نقطه اتصال ریلی خراسان شمالی به شبکه سراسری، با وجود پیشینه‌ای نزدیک به یک قرن و ثبت ملی، این روزها برای ارائه خدمات شایسته به مسافران و حفظ جایگاه خود، بیش از همیشه به توجه و همراهی نیاز دارد. فرسودگی سکو، محدودیت سهمیه بلیت و نبود امکانات رفاهی، فاصله این ایستگاه تاریخی را با ظرفیت‌هایش عمیق‌تر کرده است.
روستای ایستگاه راه‌آهن جاجرم در استان خراسان شمالی، به‌واسطه تنها اتصال ریلی استان به شبکه سراسری، نقطه‌ای راهبردی است که با وجود پیشینه‌ای صدساله و ثبت ملی، امروز با چالش‌های جدی در زیرساخت، خدمات و مدیریت مواجه است.
موقعیت و پیشینه تاریخی
به گزارش سرویس گردشگری تین نیوز، روستای ایستگاه راه‌آهن جاجرم در فاصله ۳۵ کیلومتری شهرستان جاجرم قرار دارد و نام خود را از ایستگاه راه‌آهنی گرفته که در مجاورت آن شکل گرفته است. ایستگاه راه‌آهن جاجرم در سال ۱۳۹۸ با شماره ۳۲۸۴۷ در فهرست میراث صنعتی کشور به ثبت ملی رسید.
تاریخ دقیق ساخت این بنا بر اساس کاشی‌های آجری لعاب‌داری که در بنای آن به کار رفته، تاریخ ۱۳۰۹ را نشان می‌دهد. ساختمان فعلی در اصل بخشی از یک مجموعه کامل برای کارکنان راه‌آهن بوده که امروزه تنها یک ساختمان اداری و یک آب‌انبار از آن باقی مانده است. بنای ایستگاه با ابعاد حدود ۳۳ در ۱۵.۹ متر، نمای سنگ و کاشی‌کاری فیروزه‌ای، نمونه‌ای شاخص از معماری صنعتی دوره پهلوی اول محسوب می‌شود.
نقش راه‌آهن در شکل‌گیری روستا
راه‌آهن جاجرم تنها نقطه اتصال ریلی استان خراسان شمالی به مسیر سراسری تهران-مشهد است. همین موقعیت راهبردی باعث شد روستایی در مجاورت ایستگاه شکل بگیرد. جمعیت این روستا در ۲۰ تا ۳۰ سال گذشته حدود ۸۰۰ نفر بوده و در حال حاضر به ۲۳۰ نفر و ۷۰ خانوار کاهش یافته است. بر اساس گفته نماینده شورای شهرستان، همین تعداد نیز به‌صورت یکپارچه در روستا ساکن نیستند و میان شهرهای جاجرم، شاهرود و تهران در رفت‌وآمدند.
در گذشته، شغل اصلی اهالی کار در خط راه‌آهن (سوزن‌بانی، باجه بلیت) و کشاورزی بود، اما پس از بازنشستگی بسیاری به شهرهای شاهرود، سمنان و جاجرم مهاجرت کردند. در حال حاضر، به‌دلیل شکل‌گیری نگاه به توسعه گردشگری توسط برخی فعالان اجتماعی و مسئولان محلی استان، شاهد مهاجرت معکوس به این روستا هستیم.
ظرفیت گردشگری و اقامتگاه بومگردی
در گذشته، ایستگاه‌های قطار و جاده‌ها به‌تنهایی باعث رونق و توسعه سکونتگاه‌ها در مناطق مختلف می‌شدند. اما امروزه راه‌ها وسیله‌ای برای مقدمه و شکل‌گیری انواع توسعه در سکونتگاه‌های روستایی و شهری هستند. توسعه اقتصادی، اجتماعی و گردشگری در مناطق مختلف کشور بدون توسعه جاده‌ای و راه‌آهن امکان‌پذیر نیست.
برای مناطقی که در چرخه توسعه به عقب رانده شده‌اند، مانند استان پهناور و پرپتانسیلی همچون خراسان شمالی، توسعه گردشگری به‌تنهایی می‌تواند عامل مهم و تأثیرگذاری برای رشد و توسعه اقتصادی منطقه باشد؛ اما این مهم بدون همکاری‌های بین‌دستگاهی امکان‌پذیر نیست.
با وجود تأثیرگذاری نگاه توسعه از درون، که فعالان و کنشگران اجتماعی استان خراسان شمالی بدون کمک گرفتن از دستگاه‌های دولتی و با تکیه بر توان فردی، بر توانمندسازی و آموزش به مردم بومی همت گماشته‌اند، نمی‌توان این امر را نادیده گرفت که بخش خصوصی و مردم در حرکت‌های کلان به کمک بخش دولتی وابسته‌اند. در اقداماتی مثل توسعه راه‌ها و ایجاد رونق در ایستگاه‌های قطار، دولت با ایجاد تغییرات کوچک و ساده در نگاه مدیریتی خود می‌تواند با تصمیمات کوچک، تغییرات بزرگی در معیشت و توسعه اقتصادی و اجتماعی مردم خراسان شمالی ایجاد کند.
در سال‌های اخیر، روستای ایستگاه راه‌آهن به عنوان روستای هدف گردشگری شهرستان جاجرم معرفی شده است. در مرداد ۱۴۰۴، مجوز دومین اقامتگاه بومگردی شهرستان با نام «فانوس کویر ابریشم» در آن به بهره‌برداری رسید و زمینه اشتغال مستقیم تعدادی از اهالی روستا را فراهم کرد.
هدف اصلی ایجاد اقامتگاه در روستای ایستگاه راه‌آهن جاجرم، اسکان مسافران و گردشگرانی است که قصد سفر با قطار و ورود به استان خراسان شمالی را دارند. موقعیت روستا در مجاورت پارک ملی توران و منطقه حفاظت‌شده میاندشت (زیستگاه یوز ایرانی) نیز فرصت مناسبی برای توسعه گردشگری طبیعی فراهم کرده است. پیش از این نیز تلاش‌هایی برای راه‌اندازی اقامتگاه بومگردی با مشاوره مهندسان کانون بسیج صورت گرفته بود که به گفته مسئولان محلی، زمینه مهاجرت معکوس برخی اهالی را فراهم کرده است.
چالش‌های کنونی ایستگاه
با وجود این ظرفیت‌ها، وضعیت فعلی ایستگاه راه‌آهن جاجرم به هیچ وجه در شأن مسافران نیست. بر اساس گزارش‌های میدانی، سکوی ایستگاه به دلیل فرسودگی، بتن و سیمانش از بین رفته و به ماسه و خاک تبدیل شده است. سهمیه بلیت بسیار محدود است و مسافران باید یک یا دو ماه قبل برای تهیه بلیت اقدام کنند. قطارهای عبوری نیز توقف‌های کوتاه‌مدتی در این ایستگاه دارند.
از دیگر مشکلات می‌توان به نبود روشنایی کافی در شب، نبود امکانات رفاهی مانند رستوران و فروشگاه، فرسودگی ساختمان و تجهیزات، و نبود تجهیزات ایمنی در فضای پیرامونی اشاره کرد. به گفته رئیس شورای اسلامی شهر جاجرم، به دلیل تاریکی و نبود امکانات رفاهی، قطارهای عبوری نیز تمایلی به توقف در این ایستگاه ندارند.
مسئله مدیریت؛ ایستگاهی در یک استان، زیر نظر استان دیگر
یکی از گره‌های اصلی مشکلات، ساختار مدیریتی است. ایستگاه جاجرم زیر نظر اداره کل راه‌آهن شمال‌شرق به مرکزیت شاهرود قرار دارد؛ اداره‌ای که به‌صورت منطقه‌ای و نه بر اساس تقسیمات استانی اداره می‌شود. محدوده فعالیت آن شامل ۹۰ درصد استان سمنان، جاجرم و گرمه در خراسان شمالی و جوین و جغتای در خراسان رضوی است و از ایستگاه یاتری گرمسار تا نقاب سبزوار، ۳۲ ایستگاه و ۵۴۰ کیلومتر خط ریلی را پوشش می‌دهد.
خراسان شمالی اداره کل راه‌آهن مستقل ندارد و همین موضوع، به گفته کارشناسان، زمینه‌ساز تعارض منافع شده است. وقتی مدیریت ایستگاه در استان دیگری متمرکز است، اولویت‌ها طبیعتاً به سمت حوزه اصلی همان اداره کل متمایل می‌شود و ایستگاه جاجرم در حاشیه قرار می‌گیرد. این در حالی است که مسئولان محلی برای پیگیری مشکلات، ناچارند با اداره‌ای در خارج از استان مکاتبه کنند و صدای مطالبات مردمی به‌سختی به مرکز تصمیم‌گیری می‌رسد.
تنها ایستگاه مسافری استان
نکته قابل توجه دیگر این است که در سراسر استان خراسان شمالی، تنها ایستگاه مسافری فعال، همان ایستگاه جاجرم است. ایستگاه‌های دیگری مانند اسفراین و سنخواست روی خط ریلی وجود دارند، اما فاقد دسترسی جاده‌ای مناسب و خدمات مسافری هستند. ایستگاه سنخواست که در محدوده شهرستان جاجرم قرار دارد، نزدیک به ۸۰ تا ۹۰ کیلومتر با خود شهر فاصله دارد و عملاً بدون مسافر مانده است.
این وضعیت باعث شده مسافران سراسر استان برای استفاده از قطار، ناچار باشند ابتدا با اتوبوس به جاجرم بیایند و سپس سوار قطار شوند. به عبارت دیگر، استانی به بزرگی خراسان شمالی، تنها از یک نقطه به شبکه ریلی کشور متصل است.
مطالبات مردمی و چشم‌انداز
ابراهیم اخوان، رئیس شورای اسلامی شهر جاجرم، در این باره می‌گوید: «ایستگاه راه‌آهن جاجرم به عنوان تنها نقطه اتصال ریلی استان خراسان شمالی به راه‌آهن سراسری کشور، متأسفانه در حال حاضر هیچ توجهی به آن نمی‌شود و از نظر امکانات خدماتی و رفاهی و مبلمان مناسب برای انتظار مسافران برخوردار نیست.» او همچنین تأکید کرده که سهمیه بلیت حداقلی است و شهروندان برای گرفتن بلیت باید حداقل یک یا دو ماه قبل اقدام کنند.
اعضای شورای اسلامی شهر جاجرم و فعالان اجتماعی و گردشگری منطقه خراسان شمالی در دیدار و گفتگو با فعالان رسانه های تخصصی گردشگری و حمل ونقل، مطالبات زیر را مطرح کرده‌اند:
. افزایش سهمیه بلیت قطار
· افزایش تعداد قطارهای متوقف‌شونده در ایستگاه جاجرم
· بهسازی محوطه ایستگاه و تأمین فضای خدماتی مانند رستوران و بوفه و غرفه عرضه و فروش صنایع دستی
· تأمین روشنایی محوطه ایستگاه· استقرار نیروی انتظامی در پاسگاه موجود برای تأمین امنیت مسافران
· ایجاد فضا جهت دور زدن لوکوموتیوها و در نظر گرفتن قطار محلی به تهران و مشهد از مبدأ جاجرم
مطالبه اصلی مردم و مسئولان محلی فراتر از این اقدامات مقطعی است: مرمت فوری سکو و ساختمان ایستگاه، ایجاد دکه‌های فروش سوغات و صنایع دستی، افزایش سهمیه بلیت و توقف قطارهای بیشتر. اگر این حداقل‌ها تأمین شود، می‌توان تور گردشگری ریلی تعریف کرد و مسافران را به بازدید از ظرفیت‌های تاریخی و طبیعی شهرستان جاجرم سوق داد؛ فرصتی که اکنون به دلیل بی‌توجهی به این ایستگاه صدساله، در حال از دست رفتن است.
