◄ مزرعه، صنایع دستی و گردشگر؛ سه‌ ضلعی طلایی روستاهای ایران

گردشگری کشاورزی در ایران دیگر یک ایده صرف نیست؛ از برداشت زعفران و زرشک تا اقامت در مزرعه، آموزش در دل طبیعت و قدم زدن در گلستان های گل محمدی، نمونه های واقعی آن در استان های مختلف دیده می شود. پژوهش ها می گویند این فعالیت می تواند اقتصاد روستا را متنوع و تقویت کند، میراث فرهنگی را حفظ کند و به پایداری محیط زیست کمک کند؛ اما رشد آن با زنجیره ای از موانع نهادی، زیرساختی، اجتماعی و محیطی روبه روست. در این میان، آموزش، صنایع دستی و زنان روستایی، سه حلقه کلیدی هستند که مزرعه، بازار و گردشگر را به هم وصل می کنند.

گردشگری کشاورزی چیست؟

به گزارش سرویس گردشگری تین نیوز، در ادبیات علمی، گردشگری کشاورزی زیرمجموعه ای از گردشگری روستایی است که تمرکز آن بر «مزرعه فعال» است. پژوهش ها سه گونه اصلی را تفکیک می کنند: گردشگری کشاورزی (Agritourism) که مزرعه فعال را به مقصد سفر تبدیل می کند؛ گردشگری میراث کشاورزی که محور آن سایت های دارای میراث ارزشمند کشاورزی مانند سیستم های GIAHS فائو است؛ و گردشگری جامعه محور که جامعه روستایی کنترل برنامه ریزی و مدیریت را در دست دارد. بازار جهانی آن در سال ۲۰۱۹ حدود ۴۲.۴۶ میلیارد دلار ارزش گذاری شده و پیش بینی می شود تا سال ۲۰۳۰ به ۱۴۱ میلیارد دلار برسد.

مطالعات و بررسی در خصوص نتایج و پیامدهای گردشگری کشاورزی، اثرات چندوجهی مثبتی شناسایی کرده اند: اقتصادی (تنوع بخشی به درآمد، اشتغال زایی و کاهش مهاجرت)، اجتماعی-فرهنگی (حفظ فرهنگ روستایی و توانمندسازی زنان) و محیط زیستی (حفاظت از اکوسیستم ها). پژوهشی در تانزانیا نشان داد نگرش ساکنان محلی عمدتاً مثبت است و دلیل اصلی آن مزایای اقتصادی است (منبع: مطالعه نگرش ساکنان محلی در تانزانیا). مطالعه ای در ایتالیا (تیرول جنوبی) نیز این فعالیت را رویکردی جامع برای حمایت از معیشت روستایی و حفظ میراث فرهنگی توصیف کرده است (منبع: پژوهش تیرول جنوبی ایتالیا).

گردشگری کشاورزی در ایران، فرصتی تازه شناخته شده

گردشگری کشاورزی در ایران در سال های اخیر به یکی از ظرفیت های رو به رشد تبدیل شده است. گردشگران می توانند در برداشت زیتون، پرتقال و برگ چای در گیلان مشارکت کنند. تورهای مزرعه زعفران در تربت حیدریه شامل برداشت، بازدید از بازار گل و پژوهشکده تخصصی زعفران است. مزارعی مانند «تی باغ» فومن با ۱۵ هکتار وسعت، اقامت و بوم گردی را ترکیب کرده اند. با این حال، کارشناسان تأکید دارند این صنعت هنوز به طور کامل شکل نگرفته و نیازمند بهبود زیرساخت ها، آموزش و سیاست گذاری منسجم تر است.

نقشه مناطق؛ مزیت های محلی برای توسعه گردشگری کشاورزی

خراسان جنوبی با تکیه بر زعفران، زرشک و عناب ظرفیت تازه ای در گردشگری کشاورزی ایجاد کرده است. فصل برداشت (نیمه مهر تا پایان آبان) فرصت مناسبی برای مشارکت گردشگران است و روستای افین به عنوان پایتخت زرشک شناخته می شود. قزوین با ۱۲ مجموعه فعال، نخستین مجتمع خود را با نام «گلخانه بین» با سرمایه گذاری ۱۲ میلیارد تومان و با اولویت آموزش برای کودکان راه اندازی کرده است. استان گلستان با تمرکز بر مزارع گرگان یکی از قطب های اصلی گردشگری کشاورزی  شناسایی شده است؛ لازم به ذکر است که مطالعات؛ تغییر اقلیم، کمبود آب و چالش های زیرساختی را اصلی ترین تهدیدها معرفی کرده است (منبع: مقاله «Evaluating the potentials and challenges of agritourism development in Golestan Province»).

اصفهان (تیران و کرون) پتانسیل گردشگری مزارع زعفرانف تاکستان و گیاهان دارویی را دارد و می تواند نظام زراعی را به سمت الگوهای کارآفرینانه تر سوق دهد (منبع: پژوهش مزارع زعفران تیران و کرون).

پاکدشت قطب پرورش گل است و پژوهشی با تحلیل SWOT و SOAR، تقویت زیرساخت ها و برگزاری نمایشگاه های تخصصی گل را مهم ترین راهبردها معرفی کرده است (منبع: پژوهش گلخانه های گل پاکدشت).

مناطق دیگر نیز موضوع مطالعات بوده اند: سامان در چهارمحال و بختیاری، کرمانشاه (کاربرد اینترنت اشیاء)، لرستان (پهنه بندی فضایی که روستای نصرآباد را توانمندترین شناسایی کرد)، نطنز (مردم نگاری زعفران) و طارم (بازاریابی دیجیتال).

محلات؛ پایتخت گل و گیاه ایران

شهرستان محلات با تولید ۸۰ درصد گل و گیاه زینتی کشور، بیش از ۹۰۰ هکتار اراضی زیر کشت و بیش از ۷۰۰ گلخانه فعال، جایگاه ممتازی دارد. مجموعه «نوشلند» نمونه ای موفق از پیوند کشاورزی و گردشگری است که بازدید میدانی، آموزش های کوتاه مدت و تجربه فعالیت های مزرعه ای را فراهم کرده است. محلات میزبان جشنواره گل و گیاه (در فضای ۵ هکتاری)، فرش سرگل (بزرگ ترین در آسیا) و جشنواره گل و گلاب است. پژوهشی نشان داد بیشترین رضایت گردشگران مربوط به نمایشگاه ها، مزارع گل، مناظر طبیعی و آب و هوا است (منبع: پژوهش رضایتمندی گردشگران محلات). با این حال، وضعیت جاده های منطقه آبگرم و کمبود زیرساخت های اقامتی از چالش های آن است.

کاشان و کرمان؛ پایتخت های گلاب ایران

کاشان با تولید سالانه حدود ۴۰ میلیون لیتر گلاب، مهم ترین قطب گلاب گیری کشور است. شهر قمصر مرکز پرورش بهترین گل محمدی و دارای تنها موزه گلاب کشور است. پژوهشی در دانشگاه تهران اثر تصویر ذهنی گردشگران فستیوال گل و گلاب قمصر و نیاسر را بررسی کرده است (منبع: پژوهش فستیوال گل و گلاب قمصر و نیاسر). در کرمان، منطقه لاله زار (بردسیر) با ارتفاع نزدیک به ۳,۰۰۰ متر، گلاب با رایحه و طعمی استثنایی تولید می کند. مطالعه ای نشان داد گسترش کشت گل محمدی در لاله زار موجب ایجاد اشتغال در گلاب گیری و جذب توریست روستایی شده است (منبع: مطالعه اقتصاد گل محمدی لاله زار کرمان).

مناطق با پتانسیل اما بدون فعالیت گسترده

چهارمحال و بختیاری با حدود ۵۰ هزار هکتار باغ، تاکنون هیچ مجوزی برای باغ گردشگری صادر نکرده و حدود ۲۷۴ باغ بدون مجوز رسمی، فعالیت می کنند. دزپارت (خوزستان) به عنوان مقصد نوظهور با محور زعفران معرفی شده اما نیازمند جشنواره های برداشت و آموزش جوامع محلی است. میمند (فارس) با ۱۷۰۰ هکتار گل محمدی، به دلیل نبود زیرساخت های مناسب ظرفیت هایش بلااستفاده مانده است. هشچین (اردبیل) با مزارع گندم، باغات میوه و عسل، نیازمند توسعه زیرساخت های اولیه است. تویسرکان و ملایر در مرحله شناسایی ظرفیت قرار دارند. سیاهکلرود (گیلان) با وجود ظرفیت کشاورزی، با موانعی برای توسعه روبه روست. زنجان (پسته) و ایلام (باغداری و دامپروری) نیز پتانسیل هایی دارند. این ظرفیتها برای رسیدن به توسعه و بهره برداری نیاز به نگاه مدیریتی متفاوت و برنامه ریزی و آموزش جوامع محلی دارند.

سیاست های جدید؛ گذار از ممنوعیت به تسهیل شرایط و نیازمند هم افزایی

طرح ملی ۱۲۸ روستا: هیئت دولت طرحی تصویب کرده که در فاز نخست توسعه گردشگری کشاورزی در ۱۲۸ روستا اجرا می شود و مزارع واجد شرایط می توانند ظرف یک هفته مجوز دریافت کنند. طرح توسعه گردشگری کشاورزی با هدف استفاده بهینه از ظرفیت های بخش کشاورزی و ایجاد درآمد مکمل برای بهره برداران تدوین شده است.  بر اساس این طرح، در فاز نخست، ۱۲۸ روستا در ۶۴ شهرستان و ۳۲ استان شناسایی شده اند و واحدهای تولیدی و مزارع دارای ظرفیت گردشگری داخل محدوده طرح هادی روستا، به ویژه واحدهای دارای ابنیه لازم و بناهای قدیمی پیش از قانون حفظ کاربری اراضی، در اولویت قرار دارند. به گفته رضا بهراملو، سرپرست دفتر محیط زیست، توسعه پایدار و فناوری وزارت جهادکشاورزی، تیم های مشترک وزارت جهادکشاورزی و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با پرسشنامه ارزیابی، ظرفیت واحدها را بررسی می کنند و در صورت تایید، مجوز گردشگری کشاورزی ظرف یک هفته توسط وزارت میراث فرهنگی صادر می شود؛ در فاز دوم نیز متقاضیان فاقد ابنیه و تجهیزات گردشگری باید فرآیند تغییر کاربری اراضی کشاورزی را طی کنند. در این طرح ملاحظاتی مانند مدیریت پسماند و الزامات زیست محیطی نیز پیش بینی شده است.

مصطفی فاطمی، مدیر کل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در خصوص طرح ملی ۱۲۸ روستا گفت: این طرح در هیئت دولت به تصویب رسید و وزارت گردشگری طرح را برای اجرا به معاونت توسعه روستایی ریلست جمهوری ابلاغ کردیم. معاونت توسعه روستایی برای اجرای این طرح نیازمند بودجه است که برای عملی شدن آن نیازمند همراهی و تصویب بودجه از سمت سازمان برنامه و بودجه هستیم. فاطمی می افزاید: ما در وزارتخانه منتظر نماندیم و برنامه هایی را که می توانیم از سمت خودمان برای حرکت رو به جلوی گردشگری روستایی انجام شود را پیش می بریم. اما این امر برای ساماندهی نیازمند هم افزایی بین دستگاهی است که که بتازگی جلسه ای در این خصوص نداشته ایم.

 تسهیل تغییر کاربری

 امکان تغییر کاربری اراضی کشاورزی برای ایجاد اقامتگاه های بوم گردی فراهم شده و برخی فعالیت ها از عوارض معاف شده اند. این یک تغییر پارادایم از «ممنوعیت» به «تسهیل مشروط» است.

موانع؛ زنجیره ای که رشد را کند می کند

مطالعه ای در کرمانشاه با شناسایی ۵۵ مانع در برابر ۴۳ عامل تسهیل کننده، وضعیت فعلی را یک «تعادل نامطلوب» توصیف می کند (منبع: پژوهش ترسیم آینده گردشگری هوشمند کشاورزی کرمانشاه). موانع نهادی شامل نبود متولی مشخص، قوانین موازی، خلأهای قانونی و نبود سند ملی است. موانع زیرساختی و بازار شامل کمبود اقامتگاه، دسترسی نامناسب جاده ای و ضعف در بازاریابی است. موانع اجتماعی و آموزشی شامل فقدان آموزش تخصصی، مشارکت محدود جامعه محلی و موانع جنسیتی است. موانع محیطی نیز شامل تغییر اقلیم و کمبود آب است.

مدل کسب وکار و پایداری اقتصادی

فصلی بودن بزرگ ترین ضعف مدل اقتصادی است. راهکار، تنوع بخشی درآمدی در تمام فصول از طریق تولید محصولات فرآوری شده است. شکست مدل اقتصادی جشنواره ها: بسیاری از جشنواره ها (مانند جشنواره آلو در همدان) به دلیل طراحی نامناسب و عدم مشارکت واقعی بهره برداران محلی لغو یا کم اثر شده اند.

خطر «سازگاری نامناسب» و اثرات معکوس

مطالعه ای در شاهرود نشان می دهد سیاست های توسعه سریع گردشگری کشاورزی به عنوان راهکاری برای سازگاری با تغییر اقلیم، در عمل به «سازگاری نامناسب»  منجر شده و آسیب پذیری کشاورزان خرده پا را افزایش داده است (منبع: مطالعه موردی شاهرود).

اثرات زیست محیطی؛ فراتر از کم آبی

ردپای آب و زنجیره تأمین: مدل های ریاضی زنجیره تأمین پایدار بر لزوم توجه به مصرف آب در تمام حلقه ها تأکید دارند. تغییر کیفی الگوی سفر: تغییر اقلیم بازه زمانی سفرهای ییلاقی را کوتاه تر کرده است. شکاف دیجیتال و گردشگری هوشمند توسعه گردشگری هوشمند نیازمند اینترنت پرسرعت، نقشه های دیجیتال، سامانه های رزرو آنلاین و سواد دیجیتال است. بدون این پیش نیازها، راهکار دیجیتال خود به عامل نابرابری تبدیل می شود.

اصالت فرهنگی؛ از «حفظ» تا «کالایی شدن»

گردشگری می تواند هویت فرهنگی را به یک کالا تبدیل کند. دست اندرکاران تأکید دارند هویت فرهنگی و سبک زندگی محلی باید محور جذب گردشگر باشد، نه اینکه به بهانه درآمد، اصالت قربانی شود. به باور منتقدان، رسالت اصلی این نهاد حفظ و صیانت از اراضی زراعی و باغی، افزایش تولید و تأمین امنیت غذایی است، نه گسترش گردشگری؛ و آن ها بیم آن دارند که تمرکز بر گردشگری به مرور رسالت اصلی را به حاشیه براند. تجربه بعضی مناطق گردشگرپذیر نشان داده است که ورود مهارنشده گردشگران به تغییر معماری بومی، تجاری شدن آیین ها و دگرگونی سبک زندگی روستایی می انجامد؛ مسیری که در نهایت به شهرک سازی پنهان در قالب روستا منتهی می شود. یکی از جدی ترین نگرانی ها، گشوده شدن راه تغییر کاربری زمین های کشاورزی به بهانه گردشگری است؛ موضوعی که در استان های شمالی سابقه تلخ دارد. اما بررسی تجربه های موفق نشان می دهد مشکل نه در ماهیت گردشگری کشاورزی، بلکه در چگونگی تعریف و اجرای آن است. در الگوی درست آگروتوریسم، کشاورزی محور اصلی می ماند و گردشگری فعالیتی مکمل و وابسته به تولید است؛ زمین از چرخه تولید خارج نمی شود و روستا به صحنه نمایش زندگی واقعی، نه بازسازی مصنوعی آن، تبدیل می شود. به عبارت دیگر، اگر گردشگری جای کشاورزی را بگیرد تهدید است، اما اگر در خدمت کشاورزی تعریف شود می تواند ابزاری برای حفاظت از زمین و هویت باشد.

آموزش؛ از خلأ مهارتی تا تجربه محوری برای گردشگر

آموزش در گردشگری کشاورزی ایران در حال تبدیل شدن به یک نظام چندلایه است. برای مدیران بخش کشاورزی، دوره «آشنایی با گردشگری کشاورزی» در کردستان و «گردشگری پایدار در محیط های روستایی» در مازندران برگزار شده است. برای کشاورزان و زنان روستایی، در آذربایجان غربی آموزش های تخصصی توانمندسازی ارائه شده و در سطح ملی یک موافقتنامه چهارجانبه بین معاونت امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم کشور برای برگزاری کارگاه های ۸۲ ساعته در ۳۶۱ روستای منتخب امضا شده است.

آموزش فقط برای میزبان نیست؛ گردشگر نیز مخاطب آموزش است. در لاهیجان، کودکان در کلاس های علمی زنبورداری شرکت می کنند و گواهینامه تجربه زنبورداری دریافت می کنند. در قزوین، «گلخانه بین» اولویت نخست خود را آموزش برای کودکان قرار داده است. در محلات، «نوشلند» آموزش های کوتاه مدت ارائه می دهد. آموزشها نقش موثری در  شناخت و درک بهتر و بیشتر مخاطبان اصلی که گردشگران کشاورزی هستند هم ایفا می کند. مطالعه ای بر روی ۱۰۲ گردشگر در اسپانیا تأیید کرد که گردشگران پس از این تجربه ها کنجکاوی، همدلی و آگاهی زیست محیطی بیشتری نشان می دهند (منبع: مطالعه ۱۰۲ گردشگر در اسپانیا).

صنایع دستی؛ بازار مستقیم در دل مزرعه (منفعت غیرمستقیم گردشگری کشاورزی)

مطالعه ای در جنوب استرآباد گرگان نشان می دهد حدود ۴۸ درصد گردشگران، خرید صنایع دستی را یکی از دلایل اصلی حضور خود ذکر کرده اند و ۷۵ درصد توسعه آن را توصیه کرده اند (منبع: مطالعه جنوب استرآباد گرگان). گردشگری کشاورزی یک کانال فروش مستقیم برای صنایع دستی ایجاد می کند. در روستای دَرَک (سیستان و بلوچستان)، زنان با تولید صنایع دستی بومی به یکی از ارکان پایداری اقتصادی روستا تبدیل شده اند.

زنان؛ حلقه اتصال مزرعه، صنایع دستی و گردشگر

مطالعه ای در روستاهای اطراف دریاچه گهر (لرستان) نشان می دهد مشارکت زنان در سه بُعد اقتصادی (صنایع دستی، خدمات غذایی، فروش محصولات)، اجتماعی (تصمیم گیری و همبستگی) و فرهنگی/زیست محیطی (انتقال میراث عشایری) چشمگیر است (منبع: مطالعه نقش زنان روستایی در گردشگری جامعه محور دریاچه گهر). پروژه «گوجینو» در کرمان از سال ۱۳۹۲ با توانمندسازی زنان روستای شفیع آباد آغاز شد و امروزه حدود ۱۳۰ زن با تولید صنایع دستی با این برند مشغول هستند؛ آنان قنات های خشک شده را احیا کردند و روستا را به ثبت جهانی رساندند.

اما مشارکت زنان نامتوازن است: هنجارهای جنسیتی ریشه دار، دسترسی محدود به منابع مالی و بازار، و مسئولیت های خانوادگی سنگین از موانع مهم اند. پژوهش ها تأسیس تعاونی های زنان، آموزش حرفه ای، برندسازی محلی و حرکت به سمت گردشگری جامعه محور را پیشنهاد می کنند.

جمع بندی

پژوهش ها، گردشگری کشاورزی را ابزاری کارآمد برای تنوع بخشی به اقتصاد روستایی، حفظ میراث فرهنگی و مدیریت پایدار منابع می دانند؛ اما موفقیت آن وابسته به رفع موانع زیرساختی، سیاست گذاری منسجم، آموزش جامع، توانمندسازی زنان و رویکردی مشارکتی است. تجربه ایران نشان می دهد این صنعت در مزیت های نسبی محلی ریشه دوانده است؛ از زعفران خراسان و زرشک افین تا گلخانه های پاکدشت و محلات، گلاب قمصر و لاله زار کرمان، و گلیم های درَک. مسئله اصلی، پیچیدگی مدیریت گذار است: گذار از ممنوعیت به تسهیل، از جشنواره به مدل کسب وکار پایدار، از راه حل اقلیمی به آسیب پذیری، و از فرهنگ به عنوان کالا به فرهنگ به عنوان بنیان. بدون در نظر گرفتن این لایه های پنهان، گردشگری کشاورزی ممکن است به جای یک راهبرد پایدار، به فعالیتی مقطعی تبدیل شود یا شکل تازه ای از آسیب پذیری را بازتولید کند.