◄ خیز خراسان شمالی برای توسعه گردشگری؛ از معبر تا مقصد با تکیه بر توسعه درون‌ زا

خراسان شمالی را می توان در یک کلمه خلاصه کرد: تنوع فرهنگی. استانی که سال ها در سایه نام خراسان بزرگ و مسیرهای عبوری به مشهد باقی ماند، اما در یک دهه گذشته فعالان بومی گردشگری تلاش کرده اند آن را از یک معبر به مقصدی برای ماندن تبدیل کنند.

به گزارش سرویس گردشگری تین نیوز، صادق معصومیان، فعال گردشگری بومی خراسان شمالی، یکی از چهره هایی است که نامش با بسیاری از اتفاق های کوچک و بزرگ گردشگری استان گره خورده است. از تشکیل نخستین انجمن حرفه ای راهنمایان گردشگری ایران تا ثبت مؤسسه آموزش گردشگری، از پیگیری ورود اتوبوس گردشگری به شهرستان های محروم تا میزبانی از خبرنگاران و آژانس داران. او از مسیر پرپیچ وخم گردشگری استان می گوید.

از طبیعت گردی تا فرهنگ و اقوام

فعالیت های گردشگری خراسان شمالی از سال ۱۳۹۱ با طبیعت گردی آغاز شد. فعالان استان ابتدا طبیعت بکر و کمترشناخته شده منطقه را شناسایی کردند. اما خیلی زود معلوم شد ظرفیت اصلی استان نه فقط در طبیعت، بلکه در فرهنگ و اقوام نهفته است. از همان سال، مطالعه فرهنگ استان و اقوام مختلف در دستور کار قرار گرفت.

سال ۱۳۹۶ نقطه عطف دیگری بود. معصومیان و همکارانش به این باور رسیدند که راهنمایان گردشگری «نوک پیکان معرفی صحیح» هستند. در همان سال، نخستین انجمن حرفه ای راهنمایان گردشگری ایران در خراسان شمالی اساسنامه نویسی و ثبت شد؛ پیشتازی ای که بعدها دیگر استان ها نیز به آن پیوستند.

در سال ۱۳۹۸، مؤسسه آموزش گردشگری «شرکت میراث نو» ثبت شد. هدف، ایجاد چرخه ای بود که مجموعه های گردشگری پس از آموزش، برای یکدیگر اشتغال ایجاد کنند. آموزش و توانمندسازی تا سال ۱۴۰۲ به صورت رایگان و به عنوان مسئولیت اجتماعی ادامه یافت. در سال ۱۴۰۲، طرح «آپشن گذاری» برای مسافران عبوری اجرا شد؛ طرحی که توانست اقامت مسافران را در بجنورد افزایش دهد و استان را به «مقصد میانی» تبدیل کند. سال ۱۴۰۳ همین تجربه به وان ترکیه منتقل شد. سال ۱۴۰۴ دوره درگیری با مشکلات بود، اما در ۱۴۰۵ آموزش مجموعه های جدیدالتأسیس و آغاز آزمون ها از سر گرفته شد.

تنوع فرهنگی؛ سرمایه ای که در هیچ جای دیگر، با این وسعت وجود ندارد

استان خراسان شمالی مسیرهای گردشگری متعددی دارد. معصومیان از مسیر فرهنگ و اقوام می گوید: «با فاصله پنج دقیقه کرمانج می بینی، ترک می بینی، ترکمن می بینی، تات می بینی و در ابتدای مسیر، بلوچ.»

بلوچ ها در باران آباد و حسین آباد ساکن اند، کرمانج ها در روستاهای منتهی به مسیر، ترکمن ها و تات ها در راستقان و ترک ها در روستاهای میانی. موسیقی در این مسیر با داستان و ساز اجرا می شود.

میراث تات یکی از ارزشمندترین جاذبه های فرهنگی استان است. فعالانی مانند احمد و رویا در حال معرفی جهانی این میراث هستند؛ با غذاها، لباس ها و جشن های آن. جشن های راستقان هنوز زنده اند؛ اهالی در عید را با جشن نوروز شروع نمی کنند. ابتدا دور هم می نشینند و امورات سال را بزرگ ترها می نویسند: خرج عروسی، کشت و داشت و برداشت، شخم زمین. سپس سال نو را جشن می گیرند.

​

در جاجرم، اثر ثبت شده رباط قلی قرار دارد که در روایت فعالان، تنها رباط سنگی رنگی جهان معرفی شده است. جنوب استان مسیر راه ابریشم است و شمال آن، رودخانه اترک؛ از اشک آباد تا گل آلماگل. برای علاقه مندان به هیجان، قایق رانی، پاراگلایدر، سوارکاری با اسب ترکمن، سنگ نوردی، کمپینگ، زیپ لاین، پدل بورد و سافاری ارائه می شود. گردشگری عشایری در موزه کانی مال، کلیم الله توحدی روایت می شود؛ کوچ، چادر، حمل وسایل و دست بافته ها و تاریخچه اقوام استان در موزه قابل بازدید است. و برای عرفان و شعر، اقامتگاه علی شاه جهان، کلبه عطار، شمس و خیام در انتظار گردشگران است. جشنواره سیب شیروان نیز بهانه ای برای نمایش گردشگری کشاورزی استان شده است.

موانع و همراهی های نهادهای دولتی

اما مسیر توسعه گردشگری استان بدون چالش نبوده است. یکی از مهم ترین موانع، ممنوعیت تردد اتوبوس و مینی بوس گردشگری در سه شهرستان گرمه، جاجرم و راز و جرگلان بود؛ به این بهانه که شاید ارزش کم باشد یا جاده ایمن نباشد. در حالی که در همین جاده ها کارخانه فولاد، آلومینا، فولاد اسفراین و ترانزیت در رفت وآمدند.

معصومیان و همکارانش پیگیری ورود اتوبوس گردشگری را آغاز کردند؛ با این استدلال که مسافران اتوبوس رو، خود صاحبان سفر، طراحان مسیر، لیدرهای تور و تولیدکنندگان محتوای گردشگری هستند. پس از این پیگیری ها، چند تور در چند هفته برگزار شد. آژانس دارانی که پیش تر از سفر جا مانده بودند، برای معرفی مجدد استان اعلام آمادگی کردند. خبرنگاران حوزه گردشگری نیز به منطقه آمدند تا جاذبه ها را از نزدیک ببینند و برای طراحی تورهای جدید، اطلاعات دقیق تری به دست آورند.

در کنار این موانع، همراهی هایی نیز از سوی نهادهای دولتی شکل گرفت. پس از برگزاری تورهای اینفو، قائم مقام وزیر به استان آمد و سپس وزارت کار از فعالان خواست تجربه خود را در وزارت گردشگری ارائه دهند. روز بعد، وزیر گردشگری از آن ها تقدیر کرد. این همراهی ها نشان می دهد که مسیر توسعه گردشگری استان، اگرچه با کندی و فراز و نشیب همراه بوده، اما بی نتیجه نمانده است.

با این حال، برخی کارشناسان معتقدند نقش دولت نباید تنها به تقدیر و بازدید محدود شود. یکی از کارشناسان گردشگری استان که نخواست نامش فاش شود، می گوید: «فعالان بومی سنگ بنای کار را گذاشته اند، اما بدون زیرساخت، تسهیلات و حمایت نهادی پایدار، این تلاش ها می تواند در بلندمدت فرسوده شود. آنچه اتفاق افتاده ستودنی است، اما کافی نیست.»

صداهایی از متن جامعه

در کنار روایت فعالان و مسئولان، صدای مردم بومی نیز شنیدنی است. زهرا، زنی از روستای راستقان، می گوید: «ما سال ها فکر می کردیم فرهنگ و زبان مان چیزی نیست که کسی بخواهد ببیند. حالا گردشگر می آید، غذاهایمان را می خورد، لباس هایمان را می بیند و برایمان ارزش قائل می شود. این برای ما خیلی مهم است.»

محمد، جوانی از بجنورد که در حوزه راهنمایی گردشگری آموزش دیده، اما هنوز شغل ثابتی ندارد، می گوید: «آموزش ها خوب بود، اما اشتغال پایدار ایجاد نشد. من دوست دارم در استان بمانم و کار کنم، ولی باید فرصت های واقعی هم ایجاد شود.»

یک گردشگر از تهران که به تازگی از خراسان شمالی بازگشته، می گوید: «انتظار نداشتم این قدر تنوع فرهنگی ببینم. اما زیرساخت ها هنوز ضعیف است. اقامتگاه کم است، جاده ها خوب نیست و اطلاعات دقیق در اینترنت پیدا نمی شود. اگر این ها بهتر شود، حتماً دوباره می آیم.»

توسعه درون زا؛ چارچوبی برای فهم مسیر خراسان شمالی

آنچه در خراسان شمالی رخ می دهد را می توان از دریچه «توسعه درون زا» خواند. پرویز پیران، جامعه شناس، معتقد است آنچه واقعاً به توسعه پایدار در جوامع سنتی منجر می شود، توسعه از درون همان جامعه است؛ با همان شیوه های تولید، همان ساختار توزیع قدرت و همان نظام های اجتماعی. به باور او، توسعه بیرون زا و نسخه ای که بدون مطالعه جامعه بومی، خاستگاه قومیتی و اقتصادی آن تدوین شود، به جای توسعه پایدار، نسخه ای بدلی از جامعه می سازد که دیگر نه رنگ و بوی سنتی و اصیل خود را حفظ کرده است، نه به صورت کاملاً مدرن و توسعه یافته عمل می کند.

فعالیت کنشگران اجتماعی بومی خراسان شمالی، که برخی از آن ها در سطوح پایین تر مدیریت استان قرار دارند، همراهی شان با مردم بومی و روستاییان، شناسایی تک تک پتانسیل های منطقه و توانمندسازی مردم محلی برای استفاده و ارائه این پتانسیل ها، نمونه ای از همین توسعه درون زا است. این مسیر، اگرچه با موانع و بی مهری هایی همراه بوده، توانسته است استعدادها و توانایی های مردم بومی را با همفکری متخصصان بومی منطقه شکوفا کند.

البته نباید دچار این خطا شد که محرومیت را فضیلت بدانیم. توسعه درون زا به معنای بی نیازی از زیرساخت، حمایت نهادی و سیاست گذاری کلان نیست. آنچه در خراسان شمالی شکل گرفته، ترکیبی است از ابتکار بومی و همراهی ناپایدار نهادی؛ اگر این همراهی به حمایت ساختاری تبدیل نشود، همان چرخه ای که فعالان ساخته اند می تواند در بلندمدت فرسوده شود. توسعه پایدار در این استان، نه صرفاً با تقدیر از فعالان، بلکه با سپردن نقش واقعی به مردم محلی، تخصیص منابع، اصلاح زیرساخت ها و پرهیز از نسخه های یکسان برای همه مناطق ممکن می شود.

سخن آخر

خراسان شمالی مسیری از طبیعت گردی به فرهنگ و اقوام، سپس آموزش حرفه ای و در نهایت تبدیل به مقصد میانی را طی کرده است. این مسیر، حاصل تلاش فعالان بومی است که با وجود موانع، توانستند ظرفیت های کمترشناخته شده استان را به جامعه گردشگری ایران معرفی کنند. در کنار آن ها، نهادهای دولتی نیز در مقاطعی همراهی کرده اند، هرچند این همراهی هنوز به حمایت ساختاری و پایدار تبدیل نشده است.

اگر این چرخه ادامه یابد و صدای همه ذی نفعان از روستاییان و جوانان تا گردشگران و کارشناسان شنیده شود، استان می تواند از مسیر عبور به مقصد ماندن تبدیل شود. سرزمینی که می توان در آن هم کماج خورد، هم دوتار شنید، هم در کلبه عطار نشست و هم در رودخانه اترک پدل بورد زد. اما این آینده، به تکیه بر ظرفیت های بومی، همراهی نهادی و پایداری در عمل بستگی دارد؛ همان توسعه ای که از درون می جوشد و از بیرون حمایت می شود، نه اینکه از بیرون تحمیل شود.