◄ بحران «کارت‌های سبز» | وقتی ۱۲ هزار راهنمای گردشگری، فقط روی کاغذ وجود دارند

آمار رسمی از فعال بودن ۴۸.۵ درصد راهنمایان گردشگری خبر می دهد، اما فعالان صنفی می گویند از ۱۴ هزار کارت صادرشده، تنها حدود هزار نفر واقعاً در میدان کار هستند. این شکاف، نشانه ای از یک «کوچ خاموش» است که سرمایه انسانی گردشگری ایران را تهی می کند.

به گزارش سرویس گردشگری تین نیوز، صنعت گردشگری ایران سال هاست که به عنوان یکی از پیشران های اقتصاد غیرنفتی معرفی می شود، اما آمارهای مربوط به یکی از ارکان اصلی آن یعنی راهنمایان گردشگری، تصویری متفاوت و نگران کننده را نشان می دهد. تازه ترین گزارش مرکز پژوهش های مجلس بر پایه داده های ثبتی وزارت میراث فرهنگی اعلام کرده است که از مجموع ۱۲ هزار و ۶۲۴ پرونده راهنمای گردشگری، تنها ۶ هزار و ۱۲۶ نفر کارت فعال دارند؛ یعنی حدود ۴۸.۵ درصد. اما این عدد رسمی، تنها نوک کوه یخ بحرانی است که سال هاست بدنه حرفه ای گردشگری کشور را می فرساید.

شکاف میان «کارت فعال» و «فعالیت واقعی»

آمارهای صنفی، تصویری به مراتب تیره تر از گزارش رسمی ترسیم می کنند. محسن حاجی سعید، رئیس سابق جامعه راهنمایان گردشگری ایران، به «ایلنا» گفته است که از میان حدود ۱۴ هزار راهنمای دارای کارت رسمی، تنها حدود ۴ هزار نفر کارت خود را تمدید کرده اند و از این تعداد نیز تنها نزدیک به هزار نفر به طور واقعی فعال هستند. به عبارت دیگر، ظرفیت اسمی راهنمایان گردشگری ایران با ظرفیت واقعی آن «زمین تا آسمان تفاوت دارد». برخی گزارش ها نیز شمار تمدیدکنندگان کارت را حدود ۸ هزار نفر اعلام کرده اند، اما در نهایت بر این نکته تأکید دارند که فعالان مستمر، از مرز یک هزار نفر فراتر نمی رود.

این شکاف، پیامد زنجیره ای از بحران هایی است که از سال ها پیش آغاز شده و هر بار عمیق تر شده است. همه گیری کرونا نخستین ضربه سنگین را وارد کرد و پس از آن، کاهش ورود گردشگران خارجی، نوسانات اقتصادی و در نهایت، شرایط ناشی از «سایه جنگ» و تنش های منطقه ای، رکود را به وضعیتی مزمن و پایدار تبدیل کرده است. راهنمایان گردشگری که عمدتاً به صورت پروژه ای و فریلنسری کار می کنند، در این شرایط بدون قرارداد پایدار، بدون بیمه بیکاری کارآمد و بدون حمایت هدفمند، ناگهان با «صفر شدن درآمد» مواجه شده اند. رئیس هیئت مدیره جامعه انجمن های حرفه ای راهنمایان گردشگری از خروج حداقل ۳۰ درصد از راهنمایان از این صنف یا از کشور خبر داده است.

هزینه ای که فقط مالی نیست

بیکاری گسترده راهنمایان، صرفاً از دست رفتن درآمد فردی نیست؛ فرسایش سرمایه انسانی صنعتی است که تربیت نیروی متخصص آن سال ها زمان و هزینه می طلبد. برآوردها نشان می دهد بیکاری سالانه این قشر حدود ۲ هزار میلیارد تومان خسارت مستقیم به معیشت آن ها وارد می کند. اما خسارت اصلی، از دست رفتن دانش تاریخی، مهارت های زبانی و توانایی روایتگری است؛ سرمایه ای که به سادگی قابل بازسازی نیست. فریده اسدی، رئیس انجمن حرفه ای راهنمایان گردشگری فارس، هشدار می دهد: «بیم آن میرود که نخبگان مسلط به زبان های خارجی و کارشناسان زبده میراث فرهنگی، برای گذران زندگی به مشاغل غیرتخصصی روی آورده و برای همیشه از بدنه گردشگری کشور خارج شوند».

«راویان ایران»؛ راه حلی روی کاغذ؟

مرکز پژوهش های مجلس در همان گزارش، طرحی برای برون رفت از این وضعیت پیشنهاد کرده است: بازتعریف نقش راهنمایان گردشگری به عنوان «راویان فرهنگی». ایده اصلی این است که در دوره های رکود سفر، از تخصص راهنمایان در حوزه هایی مانند تولید محتوای چندزبانه، روایتگری میراث فرهنگی و همکاری با وزارت آموزش وپرورش در قالب طرح «راویان ایران» استفاده شود. این طرح، هرچند روی کاغذ منطقی به نظر می رسد، اما یک پیش شرط اساسی دارد که تاکنون محقق نشده است: ایجاد بازار تقاضای واقعی برای این خدمات. بدون خرید خدمات از سوی نهادهای دولتی و عمومی، «راویان ایران» تنها یک عنوان جدید بر بحران کهنه بیکاری خواهد بود.

در کنار این طرح، مسئله بیمه نیز همچنان یکی از گره های کور است. در حالی که وزیر میراث فرهنگی از «برطرف شدن کامل مشکل بیمه راهنمایان» خبر داده است، گزارش های صنفی نشان می دهد که بیمه راهنمایان از سال ۱۴۰۱ با چالش های جدی مواجه بوده و در سال جاری تنها حدود ۴ هزار و ۱۵۰ نفر مشمول آن شده اند. این تعداد، در برابر جامعه ۱۴ هزار نفری راهنمایان، نشان می دهد که بخش بزرگی از این قشر همچنان بدون پشتوانه اجتماعی-اقتصادی در برابر رکود مقاومت می کنند.

آمار رسمی ۴۸.۵ درصدی، اگر بدون در نظر گرفتن واقعیت میدانی خوانده شود، می تواند گمراه کننده باشد. واقعیت این است که صنعت گردشگری ایران در آستانه از دست دادن نسل کاملی از راهنمایان حرفه ای خود است؛ نیروهایی که «معماران تجربه» گردشگری نامیده می شوند و کیفیت روایت آن ها می تواند تصویر یک کشور را در ذهن مسافر تثبیت یا تخریب کند. بازگرداندن این سرمایه انسانی پس از پایان بحران، بسیار پرهزینه تر از حفظ آن در همین لحظه خواهد بود.