سلاح تجارت ایران در برابر «دروازه آهنین»
در سایه طرح موسوم به «دروازه آهنین» و برنامه سنتکام برای محدودسازی مسیرهایی تجاری، کارشناسان معتقدند سلاح پنهان اقتصاد ایران برای خنثی‌سازی این سیاست، بهره‌گیری از انعطاف لجستیکی و پتانسیل جغرافیای همسایگی است.
شکستن زنجیره تأمین ایران از طریق مسدودسازی مسیرهای دریایی و زمینی در قالب طرح «دروازه فولاد» و «دروازه آهنین»، این روزها به ابزار فشار تبدیل شده است؛ بااین‌حال، بهره‌گیری از جغرافیای همسایگی و انعطاف در کریدورهای زمینی، سلاح پنهان اقتصاد کشور برای خنثی‌سازی این توطئه‌هاست.
به گزارش سرویس لجستیک و ترانزیت تین نیوز، سید روح‌الله لطیفی، سخنگوی کمیسیون روابط بین‌الملل خانه صنعت، معدن و تجارت و سخنگوی اسبق گمرک، ابعاد این چالش را واکاوی کرده و راهکارهای صیانت از خطوط تولید و تجارت خارجی را تشریح کرده است که در ادامه می‌خوانید.
فارس: با توجه به تجربه چند ماهه محدودیت‌های دریایی و آغاز طرح «دروازه آهنین»، چه اقداماتی برای سازگاری تجارت و تولید کشور باید در اولویت قرار گیرد؟
لطیفی: تجربه ماه‌های گذشته نشان داده است که مهم‌ترین نیاز تجارت و تولید کشور، تنوع بخشی به مسیرها و افزایش قدرت انعطاف در زنجیره تأمین است. جغرافیای کشور و وجود ۱۵ کشور همسایه این پتانسیل را به کشورمان داده و باید شرایط جدید را جدی گرفت، اما نباید آن را به معنای بسته‌شدن همه فرصت‌های اقتصادی دانست. ایران از ظرفیت جغرافیایی، بازارهای پیرامونی و توان تولیدی برخوردار است و می‌توان با تصمیم‌گیری هماهنگ، از ظرفیت همسایگان و کریدورهای مختلف برای عبور از شرایط تحمیلی دشمن بهره برد.
در این شرایط برای حفظ جریان تولید اولویت نخست، شناسایی مواد اولیه و قطعاتی است که کمبود آنها می‌تواند خطوط تولید را متوقف کند. تخصیص ارز، تأمین مالی و تسهیل ترخیص باید براساس اهمیت این اقلام برای استمرار تولید انجام شود، نه صرفاً ارزش ریالی یا ارزی آنها. هم‌زمان، بنگاه‌ها باید برای کالاهای حیاتی، تأمین‌کننده و مسیر حمل جایگزین داشته باشند و موجودی اطمینان خود را متناسب با زمان تأمین تنظیم کنند.درباره محدودیت‌های جدید نیز لازم است تصمیم‌ها بر پایه اطلاعات معتبر درباره وضعیت واقعی حمل، بیمه، پرداخت و تردد مرزی اتخاذ شود. پاسخ مؤثر به افزایش ریسک، تصمیم‌های شتاب‌زده نیست؛ برنامه‌ریزی سنجیده و کاهش زمان واکنش است.
فارس: برای تقویت مسیرهای زمینی و دریای خزر و همکاری با کشورهای همسایه، به‌ویژه اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا، چه فرصت‌هایی وجود دارد؟
لطیفی: مسیرهای زمینی و دریای خزر می‌توانند سهم مهمی در تنوع‌بخشی به تجارت کشور داشته باشند؛ البته باید واقع‌بین بود و آنها را جایگزین فوری و کامل ظرفیت بنادر جنوبی ندانست. استفاده مؤثر از این مسیرها، نیازمند رفع گلوگاه‌هایی مانند توقف طولانی در مرزها، کمبود ناوگان، ناهماهنگی ساعات کار خدمات دهندگان مرزی و محدودیت تجهیزات تخلیه‌وبارگیری است.در کوتاه‌مدت، توسعه خدمات منظم حمل، هماهنگی و فعال سازی ۲۴ساعته گمرکات مرزی با همسایگان و تقویت حمل ترکیبی جاده‌ای، ریلی و دریایی می‌تواند بیش از برخی پروژه‌های زمان‌بر نتیجه بدهد. در تجارت محصولات کشاورزی و غذایی نیز توسعه سردخانه ای و زنجیره سرد، شرط حفظ کیفیت و رقابت‌پذیری است.
اجرایی‌شدن موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز فرصت مهمی فراهم کرده است. بااین‌حال، مزیت تعرفه‌ای زمانی به افزایش صادرات منجر می‌شود که بنگاه‌ها قواعد مبدأ، استانداردها، الزامات بسته‌بندی و شرایط وصول مطالبات را بشناسند. ضرورت انتخاب و حفظ شریک تجاری معتبرباید برای هر گروه کالایی، بازار هدف، شریک تجاری معتبر و مسیر حمل قابل‌اتکا تعریف شود وجود مرز زمینی با ارمنستان و مرز دریایی با قزاقستان و روسیه و شبکه ریلی و جاده ای در دو سمت دریای خزر فرصت مهمی در دسترسی به اوراسیا، آسیای میانه و چین است که برنامه های آمریکا را برای حبس اقتصاد و تجارت ایران بی اثر کرده است.اما برای اوراسیا ، منطقه قفقاز ،آسیای میانه و چین در شرایط فعلی باید هدف علاوه بر افزایش تعداد محموله‌ها ،گسترش و یا ایجاد روابط تجاری تکرارشونده و پایدار باشد.
فارس: برای حفظ تأمین مواد اولیه، قطعات و ماشین‌آلات و هم‌زمان تداوم صادرات غیرنفتی چه باید کرد؟
لطیفی: تأمین نیاز تولید و حفظ صادرات باید در قالب یک زنجیره واحد دیده شوند. بدون دسترسی منظم به مواد اولیه و تجهیزات، صادرات پایدار نخواهد بود و بدون حفظ درآمد صادراتی، تأمین نیازهای تولید نیز دشوارتر می‌شود.در این زمینه، تسهیل ورود اقلام حیاتی تولید، تأمین سرمایه در گردش و تنوع‌بخشی به منابع خرید اهمیت اساسی دارد.
طولانی‌شدن دوره حمل و پرداخت، نیاز مالی بنگاه‌ها را افزایش می‌دهد؛ بنابراین در ابتدا باید تلاش کرد با تسهیلگری موانع پیش رو برداشته شود و سرعت بخشی به روند تجارت کالا در دستور کار قرار گیرد و حمایت مالی متناسب با چرخه واقعی فعالیت برلی بنگاه ها باز طراحی شود.ساخت هدفمند قطعات گلوگاهیدر کنار واردات ضروری، ساخت داخل باید به‌صورت هدفمند بر قطعات گلوگاهی، خدمات تعمیر، بازسازی تجهیزات و جایگزین‌های دارای کیفیت و صرفه اقتصادی متمرکز شود. داخلی‌سازی زمانی ارزشمند است که به کاهش ریسک توقف تولید کمک کند.
در صادرات نیز ضمن گسترش بازار و تنوع بخشی به آن حفظ مشتریان فعلی، کیفیت ثابت و تحویل به‌موقع باید در اولویت باشد. انتخاب مسیر حمل صرفاً براساس کرایه کمتر کافی نیست؛ مجموع هزینه، زمان، ریسک خسارت و امکان وصول وجه باید محاسبه شود. استفاده از ارزهای محلی و تسویه متقابل نیز در صورت وجود سازوکار روشن، پذیرش طرف مقابل و رعایت الزامات قانونی می‌تواند بخشی از مشکلات مبادله را کاهش دهد.
فارس: در سه تا شش ماه آینده چه سناریوهایی قابل تصور است و فعالان اقتصادی باید برای چه شرایطی آماده شوند؟آمادگی برای وضعیت‌های غیرقابل پیشی‌بینی
لطیفی: بهتر است به‌جای اتکا به یک پیش‌بینی قطعی، برای چند وضعیت آماده باشیم. در سناریوی نخست، با سازگاری تدریجی بنگاه‌ها و بهبود هماهنگی دستگاه‌ها، تجارت با هزینه بالاتر اما نظم بیشتر ادامه پیدا می‌کند. در این وضعیت، تثبیت قراردادهای تأمین و حمل و حفظ بازارهای موجود اهمیت دارد.
در سناریوی دوم، نوسان در زمان تحویل، هزینه حمل و شرایط پرداخت ادامه می‌یابد. بنگاه‌ها در چنین شرایطی باید نقدینگی خود را با دقت بیشتری مدیریت کنند، موجودی اقلام حیاتی را هدفمند افزایش دهند و در قراردادها، تغییرات هزینه و زمان تحویل را در نظر بگیرند.
سناریوی سوم، تشدید اختلال در برخی مسیرها یا خدمات حمل، بیمه و پرداخت است. آمادگی برای این وضعیت به معنای داشتن تأمین‌کننده جایگزین، برنامه تداوم فعالیت و اولویت‌بندی تولید براساس دسترسی به مواد اولیه، تقاضای بازار و بازده نقدی است.این سناریوها پیش‌گویی نیستند، بلکه ابزار مدیریت ریسک‌اند. بنگاهی آماده‌تر است که بداند در صورت تأخیر در تأمین یا اختلال یک مسیر، چگونه تولید و تعهدات خود را حفظ کند.در ماه‌های آینده، با تنوع مسیر های تجاری و تنوع در شرکا و تأمین اقلام مورد نیاز تولید می توان آثار جنگ را کاهش داد و با ایجاد و حفظ اعتماد و تحویل به‌موقع، در کنار قیمت و کیفیت، مزیت رقابتی را در بازار حفظ کرد به ویژه در مقاصد در دسترس و همراه مانند اوراسیا ، همسایگان و چین.
فارس: چه انتظارات مشخصی از دولت و دستگاه‌های متولی تجارت وجود دارد؟
لطیفی: مهم‌ترین انتظار از دولت، تقویت دیپلماسی سیاسی و اقتصادی برای بازگشت معبرها و کریدورها ، کاهش هزینه‌های قابل‌کنترل در داخل و ایجاد ثبات در محیط کسب‌وکار است. فعال اقتصادی ممکن است نتواند ریسک بیرونی را حذف کند، اما باید بتواند درباره مقررات، زمان ترخیص، تعهدات ارزی و شرایط صادرات و واردات برنامه‌ریزی کند.
پرهیز از صدور بخشنامه‌های ناگهانینخستین ضرورت، پرهیز از بخشنامه‌های ناگهانی و تصمیم‌های متناقض است. تغییر مقررات باید با اطلاع قبلی، دوره گذار و مشورت با تشکل‌های تخصصی انجام شود.
ضرورت بعدی، هماهنگی عملیاتی میان دستگاه‌های مسئول تجارت، حمل‌ونقل، گمرک و تأمین مالی است؛ به‌گونه‌ای که هر مسئله، مسئول مشخص و مهلت پاسخ‌گویی روشن داشته باشد.در همکاری با همسایگان نیز باید از توافق‌های کلی به سمت ترتیبات اجرایی حرکت کرد؛ از هماهنگی ساعات کار مرزها و پذیرش اسناد تا تسهیل تردد ناوگان، همکاری استاندارد و ایجاد سازوکارهای مجاز و قابل‌اتکای پرداخت. ارزش هر توافق باید در کاهش واقعی زمان و هزینه تجارت دیده شود.
حمایت‌های مالی و بیمه‌ای نیز باید هدفمند، شفاف و معطوف به حفظ تولید و اشتغال باشند. منابع محدود زمانی بیشترین اثر را دارند که به بنگاه‌های دارای سفارش واقعی، بازار قابل‌اتکا و برنامه روشن تداوم فعالیت اختصاص یابند.در مجموع،با همه سختی ها تجار نشان دادند که نبض تولید و تجارت ایران نخواهد ایستاد البته نگاه امیدوارانه به معنای نادیده‌گرفتن دشواری‌ها نیست؛ به معنای تبدیل ظرفیت‌های موجود به اقدام عملی است. اگر در برابر افزایش فشارهای بیرونی، اصطکاک‌های داخلی را کاهش دهیم، امکان حفظ تولید و مقاوم‌ترکردن تجارت کشور وجود دارد. و اقتصاد مقاومتی ، آرایش مدیریت جنگ در اقتصاد ضروری است .اولویت مشترک دولت و بخش خصوصی باید جلوگیری از توقف خطوط تولید، حفظ مشتریان صادراتی و کاهش زمان و هزینه مبادله باشد.
