بحران امنیتی خلیج فارس؛ دریانوردان ایرانی زیر سایه تهدید، تحریم و بیکاری

تشدید ناامنی در خلیج فارس و تنگه هرمز، جامعه دریانوردی ایران در آب های آزاد و داخل کشور را با چالش های جدی روبه رو کرده است. بحرانی که تردد کشتی ها را مختل کرده، هزاران دریانورد را در شرایط پرخطر نگه داشته و هزینه های حمل ونقل را به شدت افزایش داده است.

به گزارش تین نیوز به نقل از مارین نیوز، برای بررسی ابعاد انسانی، اقتصادی و امنیتی این وضعیت، با سامان رضایی، دبیر انجمن صنفی دریانوردان تجاری ایران (IMMS)، گفت وگو کردیم.

• با توجه به افزایش ناامنی ها در خلیج فارس و تنگه هرمز، انجمن صنفی چه برآوردی از تعداد کشتی ها و دریانوردان در حالت انتظار یا شرایط پرخطر دارد؟ آیا گزارشی از کشتی هایی که مسیر خود را تغییر داده یا در دریا متوقف شده اند دریافت کرده اید و به طور کلی وضعیت ایمنی را چگونه ارزیابی می کنید؟

وضعیت کنونی در خلیج فارس و تنگه هرمز یک بحران عمیق و مخرب در سطح جهانی است که می توان آن را شدیدترین بحران حمل ونقل دریایی پس از جنگ جهانی دوم دانست که بشر تجربه کرده است.

بر اساس آخرین داده هایی که از همکارانمان در بنادر و روی شناورها دریافت کرده ایم، حدود ۲۸۰ فروند شناور تجاری ایرانی در محدوده خلیج فارس، دریای عمان و بخش جنوبی دریای سرخ در حال تردد یا لنگراندازی اجباری هستند. تخمین می زنیم نزدیک به ۴۵۰۰ دریانورد ایرانی مستقیماً در منطقه پرخطر حضور دارند.

همچنین گزارش های متعددی از تغییر مسیر شناورها به سمت آب های دورتر ـ مانند بندر صلاله در عمان یا جبل علی در امارات ـ دریافت کرده ایم، اما متأسفانه برخی شناورها به دلیل کمبود سوخت یا دستور شرکت ها مجبور به ماندن در موقعیت های خطرناک شده اند.

از سوی دیگر، از بعد اقتصادی و تجاری، تردد کشتی ها در تنگه هرمز از حدود ۱۳۰ فروند در روز به کمتر از ۱۰ فروند کاهش یافته است؛ یعنی بیش از ۹۰ درصد کاهش. همچنین برآوردها حاکی از سرگردانی بین ۸۵۰ تا ۳۰۰۰ کشتی تجاری بزرگ است که حدود ۲۰٬۰۰۰ دریانورد نیز روی آن ها در منطقه گرفتار شده اند.

بر اساس آمار ارائه شده، ۴۴ ایرانی (شامل ۲۲ دریانورد، ۱۶ ماهیگیر و ۶ کارگر بندری) جان خود را از دست داده اند. همچنین ۸ دریانورد خارجی کشته و ۱۲ نفر مفقود شده اند. حق بیمه عبور از تنگه هرمز تا ۲۵ برابر افزایش یافته و بیمه ناپذیر شدن برخی نفتکش ها در این مسیر، میزان ریسک را به شدت بالا برده است.

به طور کلی، از سوی دو طرف درگیر، در بازه زمانی اول مارس تا ۲۷ آوریل (اول اسفند تا ۷ اردیبهشت)، ۴۱ حادثه امنیتی شامل حملات نظامی و توقیف کشتی ها ثبت شده است. در این مدت، یک یدک کش و بیش از ۱۰۰ شناور خدماتی، ماهیگیری و لنج غرق شده اند. همچنین خسارات مستقیم به ۱۷ کشتی تجاری خارجی و ۳۹ شناور ایرانی وارد شده و ۷ فروند کشتی خارجی نیز رها شده اند.

• دریانوردانی که ناچار به ماندن طولانی مدت در دریا هستند، از نظر غذا، آب، خدمات پزشکی و ارتباط با خانواده در چه وضعی قرار دارند؟ با فشارهای روانی ناشی از ناامنی، آیا امکان تعویض خدمه هنوز وجود دارد یا متوقف شده است؟

شرایط دو تا سه هزار کشتی خارجی گرفتار در تنگه هرمز حقیقتاً غیرقابل توصیف است. بسیاری از این کشتی ها بیش از ۶۰ روز است که آذوقه جدید برای انبارهای خود دریافت نکرده اند. ذخایر آب شیرین به حد بحرانی رسیده و خدمه مجبور به استفاده از آب شیرین کن های اضطراری شده اند؛ تجهیزاتی که در کشتی های قدیمی غالباً معیوب اند. مواد غذایی فاسدشدنی تمام شده و رژیم غذایی خدمه عملاً به کنسرو و بیسکویت محدود شده است.

خدمات پزشکی تقریباً صفر است؛ به طوری که یک مورد ساده مانند آپاندیسیت در چنین شرایطی می تواند به مرگ منجر شود. ارتباط دریانوردان با خانواده نیز به دلیل کندی اینترنت ماهواره ای و اختلالات ناشی از جنگال در منطقه جنگی به شدت محدود شده است.

تعویض خدمه در بنادر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس تقریباً به طور کامل متوقف شده و فقط با سرعتی بسیار کند انجام می شود. خطوط هوایی و پروازها به منطقه نیز به شدت محدود شده اند. در چنین شرایطی، حدود ۱۵ هزار دریانورد از مجموع ۲۰ هزار دریانورد حاضر روی دو تا سه هزار کشتی تجاری گرفتار، درخواست پیاده سازی و ترک کشتی به دلیل شرایط جنگی داشته اند؛ اما به دلیل محدودیت ها، تا کنون تعویض خدمه فقط برای تعداد اندکی ـ بنا بر برخی گزارش ها حدود ۵۰۰ نفر ـ در کشورهای حاشیه خلیج فارس انجام شده است.

بنابراین دریانوردان ناچار به ماندن روی کشتی و تحمل انواع فشارهای روانی هستند؛ از شنیدن نگرانی خانواده گرفته تا شنیدن صدای انفجار در نزدیکی کشتی و مشاهده رزم ناوهای جنگی در فاصله چند کیلومتری. مجموع این عوامل باعث شده بسیاری از دریانوردان دچار اختلال استرس پس از سانحه شوند؛ مسئله ای که ضرورت حمایت های روان شناسی و پشتیبانی فوری را دوچندان می کند.

• نهادهای مسئول چه اقداماتی انجام داده اند؟ سطح همکاری با مراجع بین المللی چگونه است؟ آیا ایران می تواند موضوع را از طریق IMO، ILO یا ITF پیگیری کند؟

اقدامات عملی میدانی، مانند اعزام قایق های تندرو برای رساندن غذا و دارو به شناورهای گرفتار، بسیار محدود بوده است. وزارت امور خارجه نیز پیگیری های دیپلماتیک را از طریق نمایندگی ایران در سازمان بین المللی دریانوردی (IMO) در لندن آغاز کرده است.

در خصوص پیگیری های بین المللی باید گفت که ایران به عنوان عضو IMO و ILO حق دارد موضوع را به صورت رسمی مطرح و پیگیری کند و انجمن ما نیز به طور مستقیم با فدراسیون بین المللی کارگران حمل ونقل (ITF) در ارتباط است. با این حال، تحریم های مالی باعث شده است بسیاری از سازوکارهای بین المللی برای ایران عملاً مسدود بماند.

با وجود این محدودیت ها، ما تاکنون نامه های متعددی به دبیرخانه IMO ارسال کرده ایم و آخرین گزارش رسمی در این زمینه را در تاریخ یکم آوریل ارائه کرده ایم.

• بر اساس کنوانسیون کار دریایی ۲۰۰۶ (MLC 2006)، در این شرایط چه حقوقی باید برای دریانوردان رعایت شود و در صورت نقض آن ها، پیگیری از چه مسیر حقوقی ممکن است؟ آیا دریانوردان مشمول مزایایی مانند حق خطر جنگ (War Risk / Hazard Pay) می شوند و چه نهادی مسئول اجرای آن است؟

طبق ماده ۲ و ضمیمه های کنوانسیون کار دریایی ۲۰۰۶ (MLC 2006)، دریانوردان از حقوق مشخصی برخوردارند؛ از جمله حق امتناع از سفر یا ورود به مناطق جنگی اعلام شده، حق بازگردانی فوری به کشور مبدأ با هزینه کارفرما، و همچنین دریافت حق خطر جنگ که معمولاً معادل حقوق پایه در روزهای عبور از منطقه پرخطر است (حداقل برای پنج روز).

با این حال، با توجه به شرایط ناگهانی جنگ و گرفتار شدن تعداد زیادی از کشتی ها در خلیج فارس، عملاً امکان امتناع از ورود به منطقه جنگی وجود نداشت؛ چرا که در یک مقطع زمانی، چند هزار کشتی تجاری به طور هم زمان در میانه منطقه درگیری قرار گرفتند. در همین حال، مسیرهای حمل ونقل زمینی، دریایی و هوایی و همچنین فعالیت بسیاری از بنادر نیز محدود یا در مواردی متوقف شد.

از سوی دیگر، در شرایط کمبود جهانی دریانورد، تمایل چندانی نیز برای الحاق نیروهای جدید به کشتی ها در چنین منطقه جنگی وجود نداشت. همچنین از منظر قوانین بین المللی، ترک ناگهانی کشتی می تواند ایمنی و امنیت کشتی، محموله و مهم تر از همه سایر خدمه را به خطر بیندازد.

در چنین شرایطی، تعامل و همکاری برای مدیریت بحران یک اصل ضروری است. با وجود همه کمبودها و تهدیدات، بسیاری از دریانوردان ایرانی با تمام توان به فعالیت خود ادامه دادند و زیر فشار این شرایط، اجازه ندادند حرکت ناوگان تجاری متوقف شود.

• برای ارتباط سریع با دریانوردان در شرایط خطر، چه سازوکار یا سامانه ای وجود دارد؟ آیا خدمات روانی یا خطوط تماس اضطراری پیش بینی شده؟

پاسخ مثبت است و این سازوکارها وجود دارند. البته در هفته اول با نوعی شوک مواجه شدیم و آمادگی کامل وجود نداشت، اما با وجود تشدید جنگ، همکاران فعال ما در انجمن و شرکت های کشتیرانی به تدریج بر شرایط مسلط شدند. در این مدت، علاوه بر ارائه خدمات روان شناسی، به درخواست های ۴۷ دریانورد از ۲۰ شناور رسیدگی شد که عمدتاً مربوط به بازگشت به وطن و پیاده شدن از کشتی بود.

همچنین گزارش ها و رایزنی های مستمر بین المللی انجمن ـ که با محکوم کردن حملات آمریکا و اسرائیل به بنادر و ناوگان تجاری همراه بود ـ پس از محاصره دریایی و توقیف غیرقانونی تعدادی از کشتی های تجاری، از جمله کشتی «توسکا» و نفتکش «مجستیک»، ابعاد جدی تری با هدف پیگیری آزادی و رهایی دریانوردان به خود گرفت.

• با کاهش فعالیت های دریایی، بسیاری از دریانوردان و خدمه لنج ها در داخل کشور بیکار یا کم درآمد شده اند. ابعاد این مسئله را چگونه می بینید و چه حمایت هایی لازم است؟

واقعیت این است که با یک فاجعه اجتماعی خاموش مواجه هستیم. بر اساس آمارهای غیررسمی و برآوردهای میدانی، تا پایان فروردین ماه امسال حدود ۸۵۰۰ دریانورد و خدمه لنج در استان های جنوبی کشور شامل هرمزگان، بوشهر و خوزستان به طور کامل بیکار شده اند. همچنین بیش از ۱۵۰۰ لنج تجاری کوچک و متوسط به دلیل نبود امنیت و از بین رفتن صرفه اقتصادی فعالیت، در اسکله ها زمین گیر شده اند.

بخش قابل توجهی از این افراد به صورت پیمانکاری یا روزمزد فعالیت می کنند و عملاً تحت پوشش بیمه بیکاری قرار ندارند. اگر در نظر بگیریم که هر دریانورد بیکار به طور میانگین ۳ تا ۵ نفر وابسته دارد، در مجموع نزدیک به ۳۵ هزار نفر به صورت غیرمستقیم از این وضعیت متضرر شده اند.

حداقل حمایتی که در شرایط فعلی می تواند بخشی از فشار معیشتی را کاهش دهد، اعطای وام قرض الحسنه حداقل ۵۰ میلیون تومانی با دوره تنفس شش ماهه و همچنین اختصاص کوپن کالاهای اساسی به خانواده هایی است که سرپرست آن ها دریانورد بیکار شده است. در حال حاضر این موضوع در حال رایزنی با مسئولان وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است.

• پیام شما به دریانوردانی که در شرایط دشوار دریا مانده اند و همچنین به جامعه و مسئولانی که باید از حقوقشان دفاع کنند، چیست؟

به دریانوردان عزیزمان که در دل دریا و در شرایطی دشوار به فعالیت خود ادامه می دهند، می گویم که شما کار بزرگی انجام داده اید و اجازه نداده اید دشمنان به اهداف خود دست یابند. آگاه باشید که هر روز و هر ساعت، وضعیت شما در جلسات مختلف مطرح می شود و پیگیری ها برای حمایت از حقوق و امنیت شما ادامه دارد.

قوی و استوار بمانید و در مسیر خدمت به ملت پایدار باشید. شما مدافعان خط مقدم اقتصاد کشور هستید، نه قربانیان هجوم پلیدترین های عالم. جامعه و مسئولان نیز باید بیش از پیش قدردان این نقش حیاتی باشند و حمایت های لازم را برای حفظ امنیت و حقوق دریانوردان فراهم کنند.

برآیند این گفت وگو

بر اساس نکات مطرح شده در این مصاحبه، این بحران ابعاد امنیتی، انسانی و اقتصادی هم زمان دارد: کاهش شدید تردد و اختلال در رفاه و تعویض خدمه، همراه با جهش هزینه ها. تحریم ها اجرای سازوکارهای حمایتی را دشوار کرده است. با وجود فشارها، دریانوردان ایرانی جریان تجارت را حفظ کرده اند و حمایت سازمان یافته فوری ضرورت دارد.