◄ صادرات نفت ایران به چین از طریق راه آهن؛ راهکاری عملی یا غیر عملی؟

با توجه به محاصره نفتی ایران آیا امکان صادرات نفت ایران به چین از طریق راه آهن وجود دارد؟

به گزارش تین نیوز، این پرسشی بود که در یک گروه حمل و نقلی و در جمع تعدادی از متخصصان حمل و نقل از سوی علا محسنی از جمله کارشناسان حاضر در این‌ گروه مطرح شد.

در پاسخ به این پرسش محمد اسمعیل علیخانی یکی دیگر از کارشناسان حاضر در گروه با ارزیابی کارشناسی این امکان گفت: هر بشکه نفت حدود 160 لیتر و 160 کیلوگرم وزن دارد، اگر هزینه حمل و نقل ریلی را حدود سه سنت یرای تن کیلومتر فرض کنیم و باز هم برای سهولت در برآورد تقریبی وزن هر 6 بشکه نفت یک تن باشد و فاصله ریلی زمینی خوزستان تا مرز های شمالی یا سرخس 2000 کیلومتر باشد، هر تن نفت با 60 دلار کرایه به مرز ایران و ترکمنستان می رسد.

وی اظهار کرد: فاصله مرز سرخس تا سین کیانگ و.. پکن ( عبور از ترکمنستان - ازبکستان -  قراقستان - سین کیانگ- پکن)  هم حدود 9000 کیلومتر و جمعا 11000 کیلومتر است.

او افزاد: با این حساب، هر تن نفت با 330 دلار و هر بشکه 55 و دست پایین 50 دلار کرایه به چین می رسد که رقم قابل ملاحظه ایست.

علیخانی تاکید کرد: در حمل و نقل نفت و در فواصل دور، هیچ امکانی با کشتی های غول پیکر نفتی (مایعات) نمی تواند رقابت کند. خصوصا بین ایران و چین که فاصله دریایی تفاوت چندانی با فاصله زمینی ندارد و شاید فاصله دریایی به بعضی بنادر چین کوتاه تر هم باشد.  

علیخانی خاطرنشان کرد: بنابراین اگر تحریم در دریا و هوا و زمین هر سه اعمال شود، چه اقداماتی می توان کرد؟ راه حل دیپلماتیک کم هزینه ترین راه است.

پس از این اظهارات، محسنی پرسش دیگری مطرح کرد و گفت: فاصله زمینی سرخس تا مرز چین حداکثر ۲۵۰۰ کیلومتر است که هزینه حمل بشکه ای ۱۰ دلار می شود و ده دلار هم برای داخل ایران. وقتی نفت بشکه ای ۱۵۰ دلار باشد آن وقت هزینه ۲۰ دلاری حمل برای موارد اضطراری قابل پرداخت نمی شود؟ 

وی افزود: یک قطار ۱۰۰ واگنی که هر تانکر ۷۰ تن بار ببرد قادر است ۵۰/۰۰۰ بشکه نفت حمل کند. اگر درآمد ایران صد دلار باشد، معادل درآمد ۱۵۰/۰۰۰ بشکه فعلی است.  با ۳-۴ قطار در روز نیمی از درآمد نفت تامین می شود.

در پاسخ به این اظهارات محسنی، علیخانی با طرح این پرسش که  مگر از سرخس تا ارومچی لوله وجود دارد؟، تاکید کرد: حمل ریلی ( و جاده ای هم ) جز در مصرف داخلی آن هم در فواصل کوتاه راه حل مناسبی برای جابجایی مایعات نیست.

علیخانی با بیان این که لازم است محدودیت ظرفیت خطوط راه آهن را هم در نظر داشته باشیم، افزود:  در شرایط عادی: لوله ، دریا، راه آهن و جاده به ترتیب اولویت دارند. فاصله دریایی از سواحل جنوب شاید 5000 کیلومتر یا کمتر باشد. گزینه دریایی برای غرب با توجه به عبور از کانال سوئز به مراتب بیشتر از اقصر فاصله زمینی است.

وی تاکید کرد: عواملی مانند هزینه های حمل و نقل، تقاطع های متعدد مرزی، اختلاف عرض خط،  به جز مدت زمان حمل،  حمل و نقل دریایی را مزیت بخشیده است. اگر هدف دور زدن تحریم ها باشد، در درازمدت این تحریم ها می تواند به همه انواع حمل و نقل اعم از دریایی، هوایی و زمینی تسری پیدا کند.

وی گفت: از بین جمهوری های ترکمنستان، ازبکستان و قزاقستان هم کافی است یکی همکاری نکند بنابراین در مجموع هیچ یک از این راه حل ها پایدار و ماندگار نیست، ضمن آنکه در شرایط فعلی نفت به مراتب ارزان تر از نرخ بین المللی فروخته می شود.  اگر قرار باشد حتی ۳۰ دلار هم بابت کرایه هزینه شود، درآمد حاصله به هزینه استخراج نزدیک می شود.

البته به گفته علیخانی در شرایط بحرانی و ایجاد گره های کور سیاسی، حتی خط لوله هم قابل اتکا و اعتماد نیست.

وی افزود: قبل از تحریم ها ایران روزانه 2,2 تا 2,5 میلیون بشکه نفت صادر می کرد. اگر اشتباه نکنم متوسط 400 هزار تن در روز و بیش از 140 میلیون تن در سال.

علیخانی ادامه داد: تانکر هایی که پر می روند اگر خالی برگردند، هزینه حمل و نقل نفت از حدود قابل تحمل خارج می شود. مگر آنکه در بازگشت باری از نظر قوالیت مایع برای آوردن با تانکر از چین تعریف شود از آب تا هر یا ماده حیات بخش دیگر که در این حجم در ایران یا کشورهای مسیر و منطقه مورد نیاز باشد.

در ادامه این گفت و‌ گو، محسنی در پاسخ به دیدگاه های علیخانی گفت:  موافقم که این راه اقتصادی نیست ولی بیشتر در شرایط اضطراری محاصره است (بدون جنگ) مد نظر است. به فرض خوزستان تا مرز چین حدود ۵۰۰۰ کیلومتر باشد و با فرض وجود قطار و امکان حمل نفت، بشکه ای ۲۰ دلار خرج حمل می شود.  البته زمان حمل نفت، حداقل یک هفته طول می کشد و هر قطار حداکثر توانایی حمل ۵۰ هزار بشکه دارد. اگر چین قطارها را تامین کند، این کار ممکن است. البته این موضوع در تفکرات استراتژیک چین وجود داشته که پروژه عظیم جاده و کمربند را رقم زده است.  رئیس راه آهن چند وقت پیش اشاره کرده که : چین پیشتر اعلام کرده بود که تمایل دارد یک مسیر زمینی از طریق افغانستان ایجاد کند؛ طرحی که می‌تواند روند انتقال نفت را تسریع کرده و وابستگی پکن به گذرگاه‌ های دریایی پرتنش و تحت نفوذ ایالات متحده را کاهش دهد.

علیخانی نیز در پاسخ به سخنان محسنی با بیان این که  این راه حل ها،  غیر قابل توجیه و  غیر قابل اجرا است، گفت: راه حل اساسی خط لوله بود که قبلا به دیوار پاکستان برخورد کرد و شوربختانه در دیگر جهات هم قابل تکرار است، ضمن آنکه اجرای خط لوله جدید زمان بر هم هست و به درد امروز و فردا نمی خورد!

وی عنوان کرد: در مجموع هزینه حمل با امکان ریلی قابل توجیه نیست، بار یک طرفه این عدم توجیه را تشدید می کند. راه آهن چین - افغانستان - ایران هم کاری یک ماهه و یک ساله نیست. کما اینکه محور ریلی چین - پاکستان - گوادر علیرغم توجیه مالی بارز هنوز کامل اجرا نشده و مسیر جاده ای هم کامل نیست و در قسمت هایی، از مسیرهای کوهستانی با استاندارد پایین استفاده می شود.

این کارشناس اظهار کرد: راه حل های پیشنهادی افزون بر هزینه و موجه بودن، مشکل زمان دارند و فردا صبح عملیاتی نمی شوند. ضمن آنکه از خطوط موجود با توجه به یک خطه بودن از مشهد به بعد بیش از 3,5 میلیون تن بار ( اگر ترکمنستان و.. همکاری کنند) نمی توان عبور داد. چون حتما بارهای داخلی کشورها اولویت دارد.

وی تاکید کرد: باتوجه به خالی بودن قطارها در بازگشت، این حجم تقلیل پیدا می کند. البته سوال مهم این است: عبور از قلمرو کشور های همسایه و فراتر از آن تا چه حد قابل اتکا و مداوم است؟ ماده ای مانند نفت که بهای آن معمولا و در مبدا کمتر از 600 دلار در هر تن بود با کشتی و با کرایه ای کمتر از 45 دلار در هرتن به بنادر نزدیکتر به شرق چین می رسید. حوادت اخیر و افزایش هزینه بیمه ها، کرایه را به حدود 45 دلار در هر تن افزایش داده است( هر بشکه حدود 8 دلار کرایه زمینی ریلی از مبادی جنوبی و در قلمرو ایران بیش از 60 دلار در هرتن به مرز سرخس می رسد).

علیخانی ادامه داد: همانطور که گفته شد ظرفیت خطوط، ناوگان لازم برای حمل مایعات، مشکلات تقاطع های مرزی، تغییر عرض خطوط، آمادگی همکاری کشورهای مسیر و تداوم این همکاری،  بار یکسره تانکر و مخاطرات وضع تحریم های جدید، وجود دارد و به نظر می رسد راه حل فاقد مخاطره،  کمترین هزینه، مداوم و بدون تنش را باید در زمین سیاستمداران جستجو کرد که ما ( حداقل من) دانش و تجربه یا صلاحیت لازم در ان زمینه را ندارم.

وی گفت: ناگفته نماند نظریه حمل نفت با راه آهن به چین در ویدئو ها و … به زبان خارجی هم آمده، به نوعی احیای جاده ابریشم که برای تبلیغات در دوران جنگ خوب است.

علیخانی افزود: بیشتر کسانی که اهل عدد و حساب و کتاب نیستند درباره کریدورهای مختلف حمل و نقل مفید برای ایران صحبت و از این کریدور هم نام می برند.