◄ پشت پرده گران فروشی پروازهای اربعین/ چرا انسداد سایت ها «پایان بازی» نیست؟
ورود قاطع دادستان تهران به آشفتهبازار پروازهای اربعین و مسدودسازی سه سایت متخلف، اگرچه پاتکی ضربتی به گران فروشان بود، اما واقعیت های بازار نشان می دهد که دلالان با ترفندهایی چون «بستهفروشی» و کوچ به «کانال های تلگرامی»، عملاً سقف قیمت ها را بیاثر کرده اند؛ بحرانی که ریشه در کمبود ناوگان دارد و با نظارت های سنتی و سلبی درمان نخواهد شد.
در حالی که دستگاه قضا با رویکردی سلبی به جنگ گران فروشی بلیت های اربعین رفته و از انسداد سه سایت متخلف خبر داده است، کارشناسان حوزه حمل ونقل معتقدند تا زمانی که «ریشه های ساختاری» بازار سیاه درمان نشود، برخوردهای قضایی تنها مسکنی موقت برای این التهابات خواهند بود.
به گزارش سرویس هوایی تین نیوز، علی صالحی، دادستان عمومی و انقلاب تهران، در جریان بازدید از ترمینال سلام فرودگاه امام خمینی (ره) از شناسایی و انسداد سه آژانس غیرمجاز خبر داد که بلیت های اربعین را با نرخی بالاتر از سقف مصوب به فروش می رساندند. علاوه بر انسداد سایت ها، حساب های بانکی این متخلفان توقیف و پرونده قضایی با احتمال «تحصیل مال از طریق نامشروع» برای آنان تشکیل شده است.
این اقدام قضایی، گامی ضروری در راستای حمایت از حقوق زائران و ایجاد نظم در بازار است؛ اما پرسش اساسی فعالان صنعت هوانوردی این است: آیا با حذف این سه سایت، گران فروشی ریشه کن می شود؟
چرا برخوردهای سنتی، «بازار خاکستری» را از بین نمی برد؟
تحلیل دقیق وضعیت موجود نشان می دهد که گران فروشی بلیت های زیارتی، محصول دو متغیر کلان و حل نشده در اقتصاد حمل ونقل کشور است که فراتر از تخلف چند سایت عمل می کند:
۱. بحران سمت عرضه؛ جایی که تقاضا می تازد
شکاف عمیق بین «ظرفیت ناوگان عملیاتی» و «تقاضای انبوه اربعین»، بستر اصلی شکل گیری بازار سیاه است. وقتی در اقتصاد حمل ونقل، عرضه با تقاضا تراز نیست و محدودیت ناوگان وجود دارد، بلیت ها به کالایی نایاب تبدیل می شوند. در چنین فضایی، سیستم های نظارتی سنتی (مانند بازرسی میدانی یا انسداد سایت) تنها باعث تغییر شکل دلالی می شوند؛ یعنی واسطه ها از سایت های رسمی به کانال های تلگرامی و بازارهای زیرزمینی غیرقابل رهگیری کوچ می کنند.
۲. «بسته فروشی»؛ دور زدن قانون با ابزار قانون
یکی از دلایل اصلی ناکارآمدی نظارت های فعلی، استفاده متخلفان از ترفند «بسته فروشی» (Bundling) است. بسیاری از آژانس ها بلیت را با نرخ مصوب می فروشند اما آن را «اجباراً» با خدمات جانبی مانند هتل یا ترانسفر گران قیمت به فروش می رسانند. تا زمانی که سیستم های نظارتی، هزینه بلیت را از خدمات جانبی در فاکتورها تفکیک نکنند، بستن سایت ها تنها پاک کردن صورت مسئله است.
گذار از «نظارت سلبی» به «حکمرانی داده محور»
برخورد قضایی با متخلفان اقدامی لازم است، اما کافی نیست. برای صنعت هوایی کشور، زمان آن فرا رسیده که به جای تکیه صرف بر تعزیرات و دادستانی، به سمت «نظارت داده محور» (Data-driven Monitoring) حرکت کنیم. سازمان هواپیمایی کشوری باید با اتصال به سامانه های فروش و استفاده از هوش مصنوعی، الگوهای فروش غیرعادی را در لحظه شناسایی کند.
بیشتر بخوانید:
واگذاری ایران ایر، تراورس و ۸ شرکت زیرمجموعه وزارت راه؛ ابلاغ وزیر اقتصاد برای خصوصی سازی
بسته پیشنهادی؛ گذار به نظارت هوشمند و ساختار رقابتی
برای برون رفت از این بن بست نظارتی، بازآفرینی سازوکارهای پایش بازار از سه مسیر کلیدی عبور می کند؛ نخست، «شفاف سازی الگوریتمی» با هدف رصد لحظه ای پنل های فروش آژانس ها جهت شناسایی و انسداد کدهای کاربری متخلفی که اقدام به بلوکه کردن بلیت ها می کنند. دوم، «تکلیف قانونمند به تفکیک خدمات» که بر اساس آن دفاتر مسافرتی ملزم به صدور فاکتورهای شفاف و مجزا برای بلیت هواپیما و سایر خدمات جانبی (مانند اقامت و ترانسفر) شوند تا امکان دور زدن سقف قیمتی در قالب فروش اجباری بسته سفر از میان برود. و در نهایت، «توسعه بازارگاه های رقابتی عرضه مستقیم بلیت» تا با شکستن انحصار کانال های توزیع محدود، بلیت ها بدون واسطه و در بستری شفاف در اختیار زائران قرار گیرند.
انسداد سایت های متخلف، اگرچه در کوتاه مدت زهر گرانی را می گیرد، اما درمان ریشه ای نیست. بازار بلیت اربعین برای خروج از التهاب، به «مدیریت هوشمند بازار» نیاز دارد، نه فقط «برخورد قهری». تا زمانی که عرضه ناوگان هوایی نوسازی نشود و مکانیزم فروش، شفاف و داده محور نگردد، بازارهای خاکستری با نام ها و چهره های جدید بازخواهند گشت.
