◄ ثبت جهانی الموت پس از دهه ها کاوش، پژوهش و افسانه پردازی
علیرضا ایزدی، مدیر کل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی و گردشگری در گفتگو با تین نیوز، از مراحل و چگونگی ثبت مجموعه الموت سخن گفته است.
از کاوش های پیش از انقلاب تا مقالات و کتابهای پژوهشی نویسندگان ایرانی و خارجی، و از یافته های سفالی و معماری تا لایه های تاریخی دوره مغول، پرونده قلعه الموت و استحکامات وابسته، پس از قریب سه دهه فعالیت فشرده میدانی و کتابخانه ای، به عنوان تنها پرونده چهل و هشتمین نشست کمیته میراث جهانی، بدون هیچ حاشیه یا اعتراضی به ثبت رسید. این موفقیت، حاصل همکاری نهادهای داخلی، ارزیابی دقیق کارشناسان ایکوموس و نگاه ویژه وزیر میراث فرهنگی است.
علیرضا ایزدی، مدیر کل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی و گردشگری در گفتگو با تین نیوز، از مراحل و چگونگی ثبت مجموعه الموت می گوید.
از کاوش های پیش از انقلاب تا تمرکز سه دهه اخیر
مدیر کل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی و گردشگری این گونه سخن آغاز می کند: قلعه الموت و استحکامات پیرامون آن، همواره یکی از مهم ترین محورهای مطالعات باستان شناسی در ایران بوده است. فعالیت های میدانی در این منطقه، از قبل از انقلاب آغاز شد و در حوزه های خانه سازی، بررسی های باستان شناسی و مستندنگاری آثار منقول و غیرمنقول ادامه یافت. با این حال، در سه دهه اخیر، روند پژوهش ها جدی تر شد و مکرراً در دستور کار مجموعه های باستان شناسی ایران قرار گرفت و کاوش های گسترده ای در این محوطه تاریخی صورت گرفت.
وی ادامه می دهد: آنچه الموت را از سایر محوطه های تاریخی متمایز می کند، نوع نگاهی است که هم در کتب و نسخ تاریخی ما و هم در یافته های باستان شناسی به آن وجود دارد. این یافته ها شامل آثار منقول موزه ای از جمله سفال و اشیا، و نیز آثار غیرمنقول شامل معماری های به جامانده، کتیبه های محراب و دیگر عناصر تاریخی است. این ویژگی ها باعث شد تا الموت نه تنها برای پژوهشگران ایرانی، بلکه برای هیئت های خارجی نیز جذاب باشد و سال ها محل تحقیق، تفحص و انتشار مقالات متعدد قرار گیرد. افزون بر این، افسانه هایی که به واسطه الموت ساخته شد، توسط نویسندگان مشهوری مانند پل امیر و دیگران دستمایه نوشتن رمان ها و مطالب فراوانی قرار گرفت که خود به شهرت این مجموعه دامن زد.
گام به گام تا یونسکو
وی می افزاید: با توجه به معیارهای ارزشمند این مجموعه، حدود دو سال پیش و پس از سفر وزیر میراث فرهنگی به قزوین، تصمیم نهایی برای ثبت جهانی الموت اتخاذ شد. پرونده این مجموعه، که از سال ۲۰۰۷ (۱۳۸۶) در فهرست موقت ایران قرار داشت، به همراه سایر استحکامات وابسته، به طور رسمی به کمیته میراث جهانی ارسال شد. پس از پذیرش ساختار اولیه پرونده توسط کمیته، پرسش و پاسخ های تخصصی آغاز شد و نهایتاً پرونده برای ارزیابی میدانی به ایکوموس ارجاع داده شد.
ارزیابی میدانی ایکوموس در تابستان ۱۴۰۴؛ همکاری همه جانبه نهادها
ایزدی ادامه می دهد: ارزیاب ایکوموس در تابستان سال گذشته به ایران سفر کرد و به مدت حدود دو هفته، به صورت میدانی و کتابخانه ای، تمامی استحکامات وابسته به قلعه الموت را از نزدیک بررسی نمود. در این بازدید، مسائل حفاظتی، مرمتی و وضعیت کلی آثار مورد ارزیابی قرار گرفت.
در این مرحله، همکاری دستگاه های اجرایی از جمله وزارت راه و شهرسازی، استانداری قزوین و سایر نهادهای مرتبط، نقش کلیدی در فراهم سازی مقدمات ارزیابی ایفا کرد. خوشبختانه، تلاش ها منجر به جلب نظر مثبت ارزیاب ایکوموس شد و پس از تبادل پرسش و پاسخ های تکمیلی، تاییدیه نهایی برای کمیته میراث جهانی ارسال گردید.
ثبت جهانی در چهل وهشتمین نشست؛ تنها پرونده بدون «اما و اگر»
مدیر کل ثبت آثار و حفظ و احیای میراث معنوی و طبیعی وزارت میراث فرهنگی و گردشگری می افزاید: در چهل و هشتمین نشست کمیته میراث جهانی، پرونده قلعه الموت مطرح شد و به گفته مسئولان، این پرونده شاید تنها پرونده ای بود که بدون کوچک ترین مخالفت، «اما» یا «اگر»ی، به ثبت رسید. با این ثبت، الموت از یک مجموعه محلی و ملی، به یک مقصد جهانی تبدیل شد.
ظرفیت محدود قلعه و راه های دسترسی، چالش اصلی پس از ثبت
کارشناسان تأکید دارند که با وجود جایگاه جهانی جدید، قلعه الموت به دلیل وضعیت توپوگرافی و موضوعات مرتبط با اقلیم، دارای محدودیت های جدی است. ظرفیت فیزیکی خود قلعه، اجازه گردشگری انبوه را نمی دهد و راه های دسترسی به آن نیز پاسخگوی حجم بالای بازدیدکننده نیست.
بر این اساس، برنامه ریزی برای توسعه گردشگری باید هدفمند و با نگاه حفاظتی صورت گیرد. پیشنهاد شده است که امکانات اقامتی و پذیرایی در روستاهای اطراف و مناطق خوش آب و هوای مجاور ایجاد شود تا ضمن حفظ بافت تاریخی قلعه، جامعه محلی نیز از منافع این ثبت جهانی بهره مند گردد. اما خود قلعه الموت به دلیل ظرفیت محدود، هرگز نمی تواند میزبان گردشگری انبوه باشد و این موضوع باید در پلن مدیریتی دقیقی لحاظ شود تا از هرگونه تخریب یا آسیب پذیری جلوگیری به عمل آید.
تاکید بر حفاظت و مشارکت جامعه محلی؛ رویکردی جدید برای آینده
ایزدی با بیان این که مهم ترین اولویت پس از ثبت جهانی، اجرای اقدامات حفاظتی است تا این اثر ارزشمند در بازار بین المللی تحت نظارت یونسکو و ایکوموس دچار تخریب نشود، می افزاید: از سوی دیگر، یکی از اهداف کلیدی، دخیل کردن جامعه محلی در مدیریت و بهره برداری از این پایگاه جهانی است تا با تولید ثروت و اشتغال، زمینه ساز توسعه پایدار در منطقه شود.
گفتنی است یافته های باستان شناسی، از جمله لایه های تاریخی مربوط به دوره مغول و تخریب این مجموعه، به طور کامل در مطالعات کارشناسی لحاظ شده و همان گونه که در مطالعات کامل ما آمده، مبنای تصمیم گیری های آینده قرار خواهد گرفت. همچنین تأکید شده که چون الموت پاخور می شود و تبدیل به یک مقصد می شود، نبایستی دچار مشکلات تخریب شود و باید همواره مورد رصد باشد، چرا که این مجموعه امروز در بازار بین المللی ارائه شده و تحت نظارت مجموعه تخصصی یونسکو و ایکوموس قرار دارد.
