◄ چشم انداز امیدبخش حمل و نقل ریلی ایران و افغانستان

روابط اقتصادی ایران و افغانستان طی سال های اخیر وارد مرحله ای جدید شده است؛ مرحله ای که در آن حمل ونقل ریلی به عنوان یکی از مهم ترین ابزارهای توسعه تجارت و ترانزیت، جایگاهی راهبردی یافته است. آمارهای عملکرد سال ۱۴۰۴ نشان می دهد که کریدور ریلی ایران و افغانستان توانسته در مدت کوتاهی به یکی از موفق ترین مسیرهای حمل ونقل منطقه تبدیل شود و ظرفیت های قابل توجهی را برای فعالان اقتصادی دو کشور به نمایش بگذارد.

عملکرد حمل ونقل ریلی ایران و افغانستان در سال ۱۴۰۴ روندی صعودی و کم نظیر را تجربه کرد؛ روندی که پیش تر نیز نسبت به تحقق آن ابراز امیدواری شده بود و اکنون نتایج آن به وضوح در آمارهای رسمی قابل مشاهده است. در حالی که مجموع حمل ریلی کالاهای صادراتی و ترانزیتی در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۱ هزار و ۴۲۷ تن بود، این رقم در سال ۱۴۰۴ به ۷۵۲ هزار و ۲۳۳ تن رسید که نشان دهنده رشدی بیش از ۱۴ برابر است. چنین جهشی در کمتر مسیر بین المللی ریلی منطقه مشاهده شده و نشان دهنده ظرفیت بالای همکاری های اقتصادی میان دو کشور است.

جهش ۱۴ برابری؛ نشانه بلوغ یک کریدور نوظهور

رشد چشمگیر حجم حمل کالا در مسیر ریلی ایران و افغانستان صرفاً یک موفقیت آماری نیست، بلکه نشانه بلوغ تدریجی یک کریدور اقتصادی نوظهور در منطقه محسوب می شود. تجربه سال های گذشته نشان داده است که ایجاد مسیرهای جدید حمل ونقل بین المللی نیازمند زمان، اعتمادسازی میان تجار، ایجاد زیرساخت های عملیاتی و شکل گیری زنجیره های پایدار لجستیکی است.

کریدور ریلی ایران و افغانستان اکنون توانسته بخش مهمی از این الزامات را پشت سر بگذارد. استقبال صاحبان کالا، افزایش تعداد محمولات صادراتی و رشد ترانزیت بین المللی نشان می دهد که این مسیر از مرحله آزمایشی عبور کرده و در حال تبدیل شدن به یکی از گزینه های اصلی حمل کالا به افغانستان است.

نکته مهم آن است که بخش عمده این رشد در شرایطی رقم خورده که هنوز واردات و ترانزیت از مبدأ افغانستان به شبکه ریلی ایران به صورت گسترده عملیاتی نشده است. به جز یک محموله آزمایشی، هنوز جریان منظم وارداتی از افغانستان شکل نگرفته و همین موضوع نشان می دهد که ظرفیت واقعی این کریدور بسیار فراتر از آمارهای فعلی است. با آغاز رسمی واردات مواد معدنی و سایر کالاهای افغانستان از طریق ریل، می توان انتظار داشت حجم مبادلات در مرز شمتیغ به طور محسوسی افزایش یابد.

موفقیت حمل ونقل ریلی میان ایران و افغانستان تنها به توسعه زیرساخت ها محدود نمی شود. مجموعه ای از مزیت های اقتصادی، فرهنگی و جغرافیایی موجب شده است تا ایران به شریک طبیعی افغانستان در حوزه لجستیک و ترانزیت تبدیل شود.

پیوندهای تاریخی، فرهنگی و زبانی میان دو کشور همواره زمینه مناسبی برای توسعه تجارت فراهم کرده است. از سوی دیگر، دسترسی ایران به آب های آزاد و برخورداری از شبکه گسترده ریلی و جاده ای باعث شده فعالان اقتصادی افغانستان بتوانند از طریق بنادر جنوبی ایران به بازارهای جهانی متصل شوند.

در سال های اخیر، محدودیت های تجاری میان افغانستان و پاکستان و همچنین برخی چالش های سیاسی در مرزهای شرقی، اهمیت مسیرهای جایگزین را بیش از گذشته آشکار کرده است. در چنین شرایطی، بنادر جنوبی ایران و شبکه ریلی متصل به آن ها توانسته اند به گزینه ای مطمئن، اقتصادی و پایدار برای تجار افغانستانی تبدیل شوند.

همین مزیت ها موجب شده است که بسیاری از صاحبان کالا، ایران را نه فقط به عنوان یک مسیر ترانزیتی، بلکه به عنوان شریک بلندمدت لجستیکی خود انتخاب کنند؛ موضوعی که می تواند در سال های آینده جایگاه کشور را در تجارت منطقه ای بیش از پیش تقویت کند.

تأثیر تحولات منطقه ای بر جریان ترانزیت

با وجود روند رو به رشد همکاری های ریلی، تحولات ژئوپلیتیکی منطقه همچنان یکی از مهم ترین متغیرهای اثرگذار بر عملکرد این کریدور محسوب می شود.

محدودیت های ایجاد شده در تنگه هرمز و پیامدهای ناشی از جنگ رمضان موجب شد بخشی از بارهای ترانزیتی به مقصد افغانستان مسیرهای جایگزین را انتخاب کنند. در این دوره، بخشی از محمولات از طریق بنادر مرسین در ترکیه و کراچی در پاکستان به سمت افغانستان هدایت شد و همین موضوع بر حجم ورودی کالا به شبکه ریلی ایران تأثیر گذاشت.

با این حال، تجربه ماه های گذشته نشان داده است که حتی در شرایط بحران نیز ظرفیت های جایگزین متعددی برای حفظ جریان حمل ونقل وجود دارد. استفاده از حمل ونقل ترکیبی، توسعه همکاری های منطقه ای و تقویت ارتباطات لجستیکی با کشورهای همسایه می تواند آثار منفی چنین رخدادهایی را تا حد زیادی کاهش دهد.

از سوی دیگر، انتظار می رود با عادی شدن شرایط منطقه ای و بازگشت ثبات به مسیرهای دریایی، بنادر ایران بار دیگر سهم بیشتری از بازار ترانزیت افغانستان را در اختیار بگیرند؛ ظرفیتی که می تواند رکوردهای جدیدی را در حوزه حمل ونقل ریلی رقم بزند.

کالاهای ریل پسند؛ موتور محرک توسعه مبادلات

در حال حاضر، صادرات ریلی ایران به افغانستان عمدتاً شامل سیمان، کاشی و سرامیک، آهن آلات، گازوئیل و بنزین است. همچنین در بخش ترانزیت، کانتینرها و محصولات فولادی سهم قابل توجهی از بازار را به خود اختصاص داده اند.

با این حال، ظرفیت های توسعه این بازار بسیار فراتر از شرایط کنونی است. انواع محصولات پتروشیمی، مواد اولیه صنایع پایین دستی، مواد غذایی، کالاهای مصرفی و محمولات جنرال کارگو از جمله کالاهایی هستند که قابلیت انتقال گسترده از طریق شبکه ریلی را دارند.

حمل این کالاها از طریق ریل علاوه بر کاهش هزینه های حمل ونقل، موجب افزایش ایمنی، کاهش خسارت های احتمالی و ارتقای قابلیت برنامه ریزی در زنجیره تأمین می شود. به همین دلیل انتظار می رود در سال های آینده سهم کالاهای ریل پسند در مبادلات ایران و افغانستان رشد قابل توجهی پیدا کند.

ظرفیت عظیم معادن افغانستان؛ فرصتی برای ایجاد جریان دوطرفه بار

یکی از مهم ترین ظرفیت هایی که تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته، امکان توسعه واردات ریلی از افغانستان به ایران و همچنین ترانزیت محصولات افغانستان به بازارهای جهانی است. در حال حاضر بخش عمده مبادلات ریلی میان دو کشور بر پایه صادرات کالا از ایران استوار است، اما پایداری اقتصادی هر کریدور حمل ونقلی زمانی تضمین می شود که جریان بار در هر دو جهت شکل بگیرد.

افغانستان از نظر ذخایر معدنی یکی از کشورهای غنی منطقه به شمار می رود. ذخایر سنگ آهن، مس، سرب، روی، کرومیت، لیتیوم، زغال سنگ، سنگ های ساختمانی و انواع سنگ های تزئینی از جمله ظرفیت هایی هستند که می توانند در آینده به منابع مهم بار ریلی تبدیل شوند. بخش قابل توجهی از این محصولات قابلیت انتقال اقتصادی از طریق ریل را دارند و می توانند از طریق شبکه ریلی ایران به بنادر جنوبی کشور و سپس بازارهای بین المللی منتقل شوند.

ایجاد این جریان دوطرفه بار نه تنها موجب افزایش بهره وری ناوگان ریلی خواهد شد، بلکه هزینه های حمل را نیز کاهش داده و رقابت پذیری کریدور ایران و افغانستان را در مقایسه با سایر مسیرهای منطقه ای افزایش خواهد داد. به همین دلیل، توسعه زیرساخت های لازم برای واردات مواد معدنی افغانستان و فراهم کردن بسترهای گمرکی و لجستیکی مورد نیاز باید در اولویت برنامه ریزی های آتی قرار گیرد.

در واقع، آینده این کریدور تنها در گرو صادرات کالاهای ایرانی نیست؛ بلکه در ایجاد یک شبکه لجستیکی متوازن نهفته است که بتواند نیازهای تجاری هر دو کشور را به صورت همزمان پوشش دهد.

توسعه مسیر روزنک ـ هرات؛ گامی بزرگ در کاهش هزینه های لجستیکی

یکی از مهم ترین پروژه های زیرساختی در حوزه حمل ونقل ریلی افغانستان، توسعه خط آهن از ایستگاه روزنک به سمت هرات است. این پروژه می تواند تأثیر مستقیمی بر افزایش جذابیت اقتصادی حمل ونقل ریلی و رشد حجم مبادلات میان دو کشور داشته باشد.

در حال حاضر بخشی از کالاها پس از رسیدن به ایستگاه روزنک ناگزیر هستند از طریق حمل جاده ای به هرات و سایر مراکز مصرف منتقل شوند. این موضوع علاوه بر افزایش هزینه های لجستیکی، موجب طولانی تر شدن زمان تحویل کالا و افزایش ریسک های عملیاتی می شود.

ایستگاه رباط پریان که پس از روزنک قرار دارد، آماده بهره برداری است و ادامه مسیر تا شهرک صنعتی هرات نیز در دست اجرا قرار دارد. با تکمیل این پروژه، بخش مهمی از حمل ونقل ترکیبی حذف خواهد شد و امکان انتقال مستقیم کالا از شبکه ریلی ایران به مراکز اقتصادی افغانستان فراهم می شود.

کاهش هزینه های تخلیه و بارگیری، حذف حمل جاده ای اضافی، افزایش سرعت انتقال کالا و ارتقای قابلیت اطمینان خدمات از جمله مزایای مهم این پروژه خواهد بود. همچنین توسعه این مسیر می تواند سرمایه گذاران و صاحبان کالا را بیش از گذشته به استفاده از حمل ونقل ریلی ترغیب کند.

در شکل گیری موفقیت های فعلی کریدور ریلی ایران و افغانستان، نقش کنسرسیوم توسعه ریلی ایران و افغانستان بسیار حائز اهمیت است. این کنسرسیوم طی سال های اخیر مسئولیت بخش مهمی از امور اجرایی، عملیاتی و هماهنگی های بین المللی این مسیر را بر عهده داشته است.

نقش کنسرسیوم تنها به جابه جایی بار محدود نمی شود، بلکه مدیریت سیر و حرکت قطارها، هماهنگی با راه آهن و گمرک افغانستان، نظارت بر عملیات تخلیه و بارگیری، تعمیر و نگهداری واگن ها، پشتیبانی فنی از زیرساخت ها و همکاری در تأمین امنیت مسیر را نیز شامل می شود.

تجربه سال های اخیر نیز ثابت کرده است که وجود یک نهاد تخصصی و متمرکز برای مدیریت عملیات، نقش مهمی در رفع موانع اجرایی، افزایش سرعت تصمیم گیری و ایجاد هماهنگی میان ذی نفعان مختلف ایفا می کند.

یکی از دغدغه های اصلی فعالان اقتصادی در هر کریدور بین المللی، موضوع امنیت مسیر است. خوشبختانه بررسی عملکرد سال های اخیر نشان می دهد که مسیر ریلی ایران و افغانستان از شرایط امنیتی قابل قبولی برخوردار بوده است.

با توجه به روندهای موجود، می توان چشم انداز روشنی برای توسعه همکاری های ریلی ایران و افغانستان ترسیم کرد. افزایش حجم صادرات، توسعه ترانزیت، فعال شدن واردات از افغانستان، تکمیل پروژه های زیرساختی و گسترش همکاری های دوجانبه، همگی عواملی هستند که می توانند این کریدور را به یکی از مهم ترین مسیرهای حمل ونقل منطقه تبدیل کنند.

هدف نهایی باید ایجاد یک شبکه پایدار و رقابت پذیر باشد که در آن ایران نقش دروازه اصلی دسترسی افغانستان به آب های آزاد و بازارهای جهانی را ایفا کند. تحقق این هدف علاوه بر منافع اقتصادی برای دو کشور، می تواند جایگاه ایران را در کریدورهای بین المللی شرق ـ غرب و شمال ـ جنوب نیز تقویت کند.

در این میان، نقش بخش خصوصی، شرکت های حمل ونقلی و سرمایه گذاران از اهمیت ویژه ای برخوردار است. طبق گزارش عملکرد راه آهن جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۴۰۴، شرکت رسا لجستیک پارس با جابه جایی بیش از ۱۰۰ هزار تن کالای صادراتی و ترانزیتی، عنوان فعال ترین شرکت حمل ونقل ریلی در مسیر افغانستان را به خود اختصاص داده است. این موفقیت نشان می دهد که بخش خصوصی می تواند موتور محرک توسعه تجارت ریلی میان دو کشور باشد.

اگر توسعه زیرساخت ها، تسهیل مقررات، جذب بارهای جدید و تقویت همکاری های منطقه ای با جدیت دنبال شود، می توان انتظار داشت که در سال های آینده حجم مبادلات ریلی میان دو کشور چندین برابر شده و این مسیر به یکی از موفق ترین کریدورهای حمل ونقل بین المللی منطقه بدل شود.

عرفان قربانعلی -  دبیر کارگروه حمل و نقل ریلی بین المللی انجمن