تنگه هرمز؛ اهرم راهبردی ایران برای امنیت حمل‌ و نقل دریایی، نه ابزار مدیریت تجارت

تنگه هرمز به عنوان یکی از حیاتی ترین گلوگاه های انرژی جهان، همواره در تقاطع منافع ملی ایران و معادلات اقتصاد جهانی قرار داشته است. در حالی که تسلط بر این گذرگاه یک امتیاز ژئوپلیتیک بی بدیل برای ایران است، اما نحوه بهره برداری از این امتیاز نیازمند تفکیک دقیق میان مدیریت تجاری در زمان صلح و بازدارندگی نظامی در زمان بحران است. این مقاله به بررسی این نکته می پردازد که چرا تبدیل این اهرم استراتژیک به ابزار چانه زنی روزمره، می تواند منجر به فرسایش قدرت بازدارندگی ایران شود.

 ۱. تنگه هرمز از نظر توپوگرافی زیرسطحی، ویژگی های متفاوتی دارد. عمق آب در سمت عمان (نزدیک شبه جزیره مسندم) به مراتب بیشتر از سمت ایران است. این تفاوت طبیعی باعث شده است که پیش از جنگ رمضان، طرح جداسازی ترافیک (TSS) مورد تأیید سازمان بین المللی دریانوردی (IMO)، عمدتاً در آب های سرزمینی عمان و بخش جنوبی تنگه قرار گیرد. کشتی های بزرگ، به ویژه نفتکش های عظیم (VLCC)، به دلیل نیاز به عمق بیشتر برای ایمنی و ظرفیت بار، به طور طبیعی مسیرهای عمیق تر را ترجیح می دهند.

 ۲. در زمان صلح، تردد تجاری باید بر اساس اصول ایمنی، استانداردهای بین المللی و منافع اقتصادی جریان یابد. اصرار بر هدایت اجباری تمامی کشتی ها به مسیرهای نزدیک به ساحل ایران تحت عنوان کنترل کامل یا عوارض گیری، رویکردی غیرضروری و مخاطره آمیز است. چنین سیاستی دو پیامد منفی دارد:

- اقتصادی: افزایش هزینه های بیمه و لجستیکی برای تجارت جهانی که در نهایت به ضرر اقتصاد منطقه است.

- سیاسی: قرار گرفتن ایران در موقعیت متهم به «اختلال در آزادی دریانوردی»، که به بهانه ای برای مداخلات خارجی و تخریب وجهه بین المللی کشور تبدیل می شود.

 ۳. تنگه هرمز برای ایران یک «اهرم بازدارنده استراتژیک» است، نه یک منبع درآمد یا ابزاری برای نمایش قدرت در شرایط عادی. تجربیات نظامی اخیر نشان می دهد که ایران به طور واقعی به قابلیت بستن کامل تنگه دست یافته است؛ بدین معنا که در صورت وقوع حمله یا بحران های وجودی (مانند تجاوز نظامی آمریکا)، ایران قادر است هر دو کریدور شمالی (نزدیک ساحل خود) و کریدور جنوبی (عمیق تر در سمت عمان) را مختل کند. ارزش واقعی این قدرت در بالقوه بودن آن است. تهدید به بستن تنگه در لحظات حساس، هزینه هرگونه ماجراجویی علیه ایران را برای دشمن به شدت افزایش می دهد. اما استفاده مکرر و روزمره از این اهرم، آن را فرسوده کرده و اثر بازدارندگی اش را می گیرد.

 ۴. بهترین راهبرد ملی این است که در شرایط عادی، اجازه داده شود تجارت جهانی طبق استانداردهای فنی و ایمنی (از جمله استفاده از مسیرهای عمیق تر سمت عمان) جریان یابد. این رویکرد منجر به نتایج زیر می شود:

- حفظ اعتماد جهانی و جلوگیری از انزوای اقتصادی.

- حرمان دشمن از بهانه «اختلال در دریانوردی» برای تحریک جامعه جهانی.

- حفظ اهرم تنگه به عنوان آخرین حربه برای لحظات بحرانی.

 در نهایت، کنترل راهبردی تنگه با تکیه بر موقعیت جغرافیایی، جزایر و توان نظامی پس از جنگ تقویت شده است. عقل سلیم حکم می کند که این اهرم قدرتمند را برای لحظات واقعی و سرنوشت ساز نگه داریم، نه اینکه آن را با بهره برداری های جنبی و غیرضروری، بی اثر کنیم.