◄ پشت پرده دومینوی تصادفات مرگبار در جاده‌ های ایران

بر اساس گزارش اعلام شده از سوی سازمان بهداشت جهانی، سالانه حدود ۱.۱۹ میلیون نفر در سراسر جهان جان خود را در تصادفات جاده ای از دست می دهند. این آمار نشان دهنده میانگین نرخ ۱۵ کشته به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر جمعیت است. علاوه بر تلفات جانی، سالانه بین ۲۰ تا ۵۰ میلیون نفر نیز مصدوم شده و دچار آسیب دیدگی یا معلولیت می شوند.

قربانیان اصلی تصادفات جاده ای، کودکان و جوانان در رده سنی ۵ تا ۲۹ سال است. بیش از نیمی از قربانیان (عابران پیاده، دوچرخه سواران و موتورسیکلت سواران) کاربران آسیب پذیر جاده ها هستند. ۹۲ درصد از کل مرگ ومیرهای ناشی از تصادفات در کشورهای با درآمد کم و متوسط رخ می دهد. با وجود افزایش تعداد وسایل نقلیه در جهان، به دلیل بهبود تدابیر ایمنی، آمار کلی تلفات نسبت به دوره های پیشین کاهش جزئی (حدود ۵ درصد) داشته است.

مرتضی نادی، مدرس و امدادگر داوطلب با بیش از دو دهه سابقه در گفت وگو با تین نیوز، از پشت صحنه  این «اعداد»  می گوید که در آن چیزی بسیار عمیق تر نهفته است؛ انسانی که یک باره از حلقه عاطفی و اقتصادی خانواده و جامعه جدا می شود، و زنجیره ای از پیامد ها که تنها با مرگ یک نفر پایان نمی یابد. ، از نابرابری هزینه سفر هوایی و زمینی می گوید که خانواده ها را به سوی سفر با ماشین شخصی که پر ریسک تر و خطرناک تر است، سوق می دهد. از جریمه هایی که برای افراد پردرآمد بی اثر است، از آموزش تشریفاتی گواهینامه که هیچ مهارت عملی ای در آن نیست. از کمک های اولیه ای که در سرفصل ها خاک می خورد و از تصویر رسانه ای امدادگران «تا دندان مسلح» که با واقعیت کمبود تجهیزات، فاصله ای غیرقابل انکار دارد. تأکید او بر یک نکته فلسفی نیز شنیدنی است: «مرگ حق است، اما “مفت مردن” مذمت شده؛ یعنی باید تا می توانی از زندگی پاسداری کنی.» به گفته او، تا وقتی آموزش را «هزینه» ببینیم و این پذیرش فلسفی را بهانه ای برای بی تفاوتی قرار دهیم، دومینوی مرگ و معلولیت در جاده ها بی وقفه ادامه خواهد یافت.

وقتی باور «مرگ حق است» بهانه ای برای بی تفاوتی می شود

نادی گفت وگو را با یک تأملِ فلسفی آغاز می کند که شاید کمتر کسی به آن در بحث تصادفات توجه کرده باشد. او می گوید: «خیلی ها وقتی با هشدارهای ایمنی روبه رو می شوند، می گویند خب، مرگ حق است؛ این را قبول داریم. ولی اگر از زاویه فلسفه به ماجرا نگاه کنیم، همان فلسفه می گوید مفت مردن معنا ندارد و خودکشی کردن مذمت شده است. پس وقتی فلسفه خودکشی را مذمت می کند، یعنی دارد به ما می گوید که باید تا می توانی از زندگی پاسداری کنی. نجات یک انسان، ارزش مطلق دارد.» او با این مقدمه، به این نتیجه می رسد که نباید پذیرش فلسفی مرگ، بهانه ای برای کنار گذاشتن پیشگیری باشد. به گفته او، «ما باید باور کنیم که هر مرگی که قابل پیشگیری بوده، یک فاجعه است، نه یک “تقدیر” اجتناب ناپذیر.» این نگاه، زمینه ساز تمام نقدهای او بر ساختار فعلی ایمنی جاده ای می شود؛ ساختاری که به گفته او، از آموزش پایه تا تجهیزات امدادی، همه جا دچار نقص است.

فشار اقتصادی و انتخاب ریسک سفر جاده ای

نادی، به دلیلی اختصاص دارد که کمتر در تحلیل های تصادفات به آن پرداخته می شود؛ فشار اقتصادی که مردم را ناچار به سفر جاده ای با ماشین شخصی می کند. او با مثالی عینی توضیح می دهد: «یک بلیط هواپیما از تهران به مشهد، الان حدوداً نه میلیون تومان است. یک خانواده پنج نفره برای رفت وبرگشت، نود میلیون تومان هزینه می کند، درحالی که حقوقِ مصوبِ وزارت کار برای فرد متأهل حدود بیست وپنج میلیون تومان است. اما همان خانواده با ماشینِ شخصی، با چند باک بنزین و یک سرویس روغن، شاید چهار‑پنج میلیون تومان هزینه کند.»  

به گفته او، قطار و اتوبوس نیز پاسخگویِ این حجمِ عظیمِ مسافر در تعطیلات نیستند و زیرساختِ بلیط دهی هم دچار مشکلاتی مثل پیش فروش هایِ سیاه است. «پس مردم ناچارند با ماشین شخصی سفر کنند، هرچند بدانند که خطرش بسیار بیشتر از هواپیما یا قطار است. این یک اجبارِ اقتصادی است، نه یک انتخاب آگاهانه.» او تأکید می کند که تا وقتی این نابرابریِ هزینه ها وجود دارد، نمی توان انتظار داشت که مردم به طورِ داوطلبانه از خودروی شخصی دست بکشند؛ مگر اینکه زیرساخت حمل ونقل عمومی ایمن و ارزان قیمت، جایگزینِ مناسبی شود.

عوامل موثر بر شدت تصادفات، آسیبها و تعدد حوادث در دنیا بر اساس اعلام سازمان بهداشت جهانی به شرح زیر است:

 ایمنی راه ها

نوع وسیله نقلیه(دوچرخ، سه چرخ) موتورسیکلت، دوچرخه

ایمنی وسیله نقلیه

قوانین و مقررات راهنمایی

فرهنگ رانندگی

سرعت پاسخگویی تیم های امدادی

فرهنگ رانندگی و جریمه های نابرابر؛ وقتی قانون، بازدارنده نیست

نادی، عامل اصلی شدت تلفات جاده ای را نه فقط حجم تردد، که «فرهنگ رانندگی» می داند. او با اشاره به شش عامل اصلی تصادفات از دیدگاه سازمان جهانی بهداشت – ایمنی راه، وسیله نقلیه، قوانین، سرعت، امداد و فرهنگ رانندگی تأکید می کند که «فرهنگ رانندگی می تواند همه این عوامل را تحت الشعاع قرار دهد.» به گفته او، «همان جاده چالوس که شصت سال پیش ساخته شده و از نظرِ امروزی ناایمن است، اگر رعایتِ اصول کنید، با یک پراید هم احتمالِ زنده ماندن بالا می رود؛ ولی با یک ماشین به روز، اگر کمربند نبسته باشید و سرعت غیرمجاز بروید، همان جاده برایتان مرگبار می شود.»

 او از تجربه جریمه های ناکارآمد در ایران می گوید و به نابرابری عجیب آنها اشاره می کند: «جریمه یک میلیون تومانی برای کسی که درآمد روزانه اش چند ده میلیون است، هیچ بازدارندگی ندارد. جریمه باید متناسب با درآمد باشد تا اثربخش شود.» او قانون کمربند ایمنی در دهه هفتاد را مثالی از موفقیت جریمه ی همراه با تکرار می داند که به باور عمومی تبدیل شد، اما می گوید: «بسیاری از قوانین دیگر، مثل کمربند عقب یا حمل مسافر اضافه، هنوز به درستی اجرا نمی شوند. در کشورهای توسعه یافته، تخلف خطرناک فقط جریمه مالی نیست؛ احضار به دادگاه، توقیف و حتی زندان دارد. اما اینجا با پرداخت پیامک ها، همه چیز تمام می شود و هیچ تغییری در رفتار راننده ایجاد نمی شود.»

اخذ یکساعته گواهینامه ؛ آموزش یا فقط یک تشریفات اداری؟

نادی می افزاید: «کسی که فقط تئوری خوانده و هرگز در جاده دوطرفه سبقت نگرفته، با یک گواهینامه چند ساعته راهی جاده می شود. در آلمان و بسیاری از کشورهای اروپایی، فرایند گواهینامه ماه ها طول می کشد و مهارت عملی سنجیده می شود، نه یک پارک دوبل ساختگی.» او به طرح اخیر صدور گواهینامه یک ساعته برای موتورسیکلت سواران اشاره می کند و آن را «رفع تکلیف حقوقی» می نامد، نه آموزش: «این نشان می دهد که ما فقط می خواهیم بار مسئولیت حقوقی را از دوش خود برداریم، اما به هسته ماجرا یعنی مهارت رانندگی، هیچ توجهی نداریم. طرف یک ساعت بعد، با موتور وارد جاده می شود، بدون اینکه کوچکترین درکی از خطر پیچ، سرعت و بار ترافیک داشته باشد.» به باور او، بزرگترین چالش این است که هنوز آموزش را «هزینه» می بینیم، نه «سرمایه گذاری». او این را با تشبیهی ساده توضیح می دهد: «آموزش مثل نهالی است که سال ها بعد ثمر می دهد. اما تا وقتی آن را هزینه بدانیم، همان وضع نامناسب فعلی باقی می ماند.»

کمک های اولیه؛ مهارت رانندگی ایمن تر یا سرفصل های خاک خورده؟

نادی یکی از غایب ترین مهارت ها در نظام آموزشی رانندگی ایران را «کمک های اولیه» می داند.

 او، سخت ترین نقد خود را به نظام آموزش و اعطای گواهینامه وارد می کند و می گوید: پلیس راهور نمی تواند، مسوولیتی را که بر عهده دارد را به دیگری واگذارد. در زمینه آموزش به رانندگان، هم در زمینه قوانین و همیطور اجبار برای آموزش کمک های اولیه، در زمان اخذ گواهینامه بهترین فرصت برای آموزش به راننده هاست که ما از این فرصت بدرستی استفاده نمی کنیم. این فرصت آموزش می تواند جلوی بروز بسیاری از حوادث جاده ای را بگیرد و یا در صورت بروز، افراد بتوانند تا زمان رسیدن امدادگران به آسیب دیده ها کمک کنند و جلوی بسیاری از کارهای هیجانی و آسیب زننده را که افراد آموزش ندیده در صحنه حادثهبرای مصدومان انجام می دهند و منجر به آسیب های جبران ناپذیر مثل قطعی نخاع می شود را بگیرند. نادی با اشاره به تحقیقی از دانشگاه کمبریج می گوید: «آن تحقیق نشان می دهد افرادی که کمک های اولیه را آموزش دیده اند، رانندگیِ ایمن تری دارند. چرا؟ چون وقتی پیامدهایِ تصادف را می دانی مثلا می دانی خونریزیِ شریانی یعنی چه، ضربه به سر بدونِ کمربند چه اثری دارد – محتاط تر رانندگی می کنی. خودت می دانی که اگر اشتباه کنی، ممکن است کسی تا آخرِ عمر با ضایعه نخاعی یا قطعِ عضو دست وپنجه نرم کند.» او از سرفصل های قدیمی و تئوری این مبحث در کتاب آیین نامه به شدت انتقاد می کند: «همان سرفصلِ بیست سال پیش، هنوز در کتاب است و هیچ کارگاهِ عملی ای برایش تعریف نشده. درحالی که خونریزی شریانی، اگر سه دقیقه کنترل نشود، مرگِ قطعی است و اولین ناجی، نه اورژانس، بلکه سرنشینِ همان خودروست.» او پیشنهاد می دهد که «اگر گذراندن یک دوره عملیِ کمک های اولیه، پیش از دریافتِ گواهینامه، الزامی شود؛ هم جانِ افرادِ بیشتری در صحنه حادثه نجات می یابد و هم خود راننده، خطرات را واقعی تر درک می کند. این یک سرمایه گذاری دوسویه است که در دنیا جواب خود را پس داده است.»

 امدادگران داوطلب و تصویر دوگانه رسانه ها

نادی که خود ۲۱ سال سابقه داوطلبی در هلال احمر را دارد و بسیاری از دوره هایِ آموزشی را برای صدها نفر برگزار کرده، از یک دوگانگی رسانه ای به شدت رنجیده است. او می گوید: «متأسفانه تلویزیون، امدادگران را مسلح به بهترین ابزار نشان می دهد، درحالی که من و بسیاری از همکاران، کلاه ایمنی و وسایل شخصی را از جیب خود می خریم. این تصویر دروغین، هم توقع بی جایی از داوطلبان ایجاد می کند و هم کمبود واقعی را پنهان می سازد.» او از خاطره ای تلخ در جنگ اخیر می گوید: «برای خرید یک کلاه ایمنی استاندارد، هجده میلیون تومان از جیب خودم هزینه کردم، چون کلاه هایی که در اختیارمان می گذاشتند، استاندارد لازم را نداشتند و برای فضای عملیاتی ما ایمن نبودند. من و بسیاری از بچه ها، مجبور شدیم برای حفظ جان خودمان، هزینه شخصی کنیم. در حالیکه در رسانه ملی امدادگران را تا دندان مجهز به وسایل و تجهیزات نشان می دادند.» به گفته او، این وضع برای هزاران امدادگر داوطلب فعال، «نه یک استثنا، بلکه قاعده» است. او خواستار شفافیت رسانه ای و تأمین حداقل های تجهیزاتی برای این نیروهای بی ادعا می شود و می گوید: «وقتی من در یک مأموریت، تجهیزات پایه را ندارم، اما در تلویزیون، همان مأموریت را با امکانات کامل نمایش می دهند، این دوگانگی برایم بسیار ناخوشایند است. مردم فکر می کنند همه چیز هست، اما وقتی می روی صحنه، می بینی که اصلا اینطور نیست.»

نادی در پایان، با تأکید بر اینکه «پیشگیری، تنها با یک فیلم آموزشی سه دقیقه ای یا جریمه هایِ الکی محقق نمی شود»، جمع بندی می کند: «فرهنگ سازی زمان می برد، قانون ضمانت اجرا می خواهد، آموزش باید مستمر و عملی باشد و جریمه باید متناسب با توان مالی فرد باشد. فقط در این صورت است که آمار، دیگر “عدد” نخواهد بود و حلقه های گسسته انسانی، کمتر از هم می گسلد. ما نباید فراموش کنیم که هر عدد، از آمار مرگ و میر  سوانح حمل و نقل، یک شهروند که ممکن است یک پدر، یک مادر، یک فرزند از  یک خانواده یا یک فوق تخصص، یک کارآفرین، نان آور چند نفر دیگر باشد که با رفتنش و حذفش از رابطه عاطفی،  اقتصادی با دیگران آسیب های جبران ناپذیری را هم به افراد جامعه و هم به جامعه و سیستم وارد می کند. که هیچوقت معیاری برای اندازه گیری اینگونه خسارات وجود نداشته است. اما اینها وقایعی است که هر روز دارد رخ می دهد و تکرار می شود. این را فقط با آگاهی، قانون درست و آموزش واقعی می توان مهار کرد.»