◄ رابطه رودخانه کارون با شهر اهواز و راه های پیرامون آن /راهکار مهار سیلاب رودخانه کارون و کاهش خسارات
محمد اسمعیل علیخانی در یادداشت خود با اشاره به سیلاب های مکرر رودخانه کارون در اهواز طی دهه های گذشته و خسارات گسترده ای که بر جای گذاشته به بررسی علل وقوع سیلاب، تجربه های گذشته و ارزیابی فنی و اقتصادی احداث دیوار ساحلی پرداخته و راهکاری برای کاهش خسارات و حفاظت از شهر اهواز و زیرساخت های آن ارائه می کند.
کارون پر آب ترین رودخانه ایران و قبل از احداث سدهای مختلف روی سرشاخه های آن در بیشتر فصول سال قابل کشتیرانی بود،
به دلیل لایروبی نشدن رودخانه و تنظیم ساحل از یک سو و فقدان دیوار ساحلی از سوی دیگر طغیان آب این روخانه در فصول پر باران (توام با باز شدن دریچه سدها ) از سوی دیگر، قسمت های زیادی از شهر اهواز و طرفین راه های پیرامونی شهر را سیلاب فرا می گیرد.
در عمر کوتاه ما سه سیل ویرانگر در بهمن ۱۳۴۷ و ۱۳۵۸ و بهار۱۳۹۸ در خوزستان جاری شد، بخشی از شهر اهواز را آب گرفت و رفت و آمد…با قایق انجام شد و… که علاوه بر تخریب خانه ها و خسارات مالی تلفات انسانی نیز در برداشت. (جزئیات حوادث سیل ها و میزان خسارات در آرشیو استان خوزستان و وزارت نیرو موجود است).
علت اساسی جاری شدن سیل
این رودخانه پس از گذشتن از مناطق ذوعارضه و رسیدن به دشت خوزستان در فصول پر باران دارای عرض متغیر که گاه به چندین کیلومتر می رسد است که مناطقی از شهر اهواز به زیر آب می رود و یا آب در دو طرف راه ها می ایستد.
یکی از این مناطق کریدور عبور راه و راه آهن اهواز به خرمشهر است که پس از وقوع سیل به علت بالا بودن سطح آب در رودخانه چند ماهی آب در اطراف بدنه راه یا راه آهن راکد می ایستد.
در اواخر فصل زمستان و اوایل فصل بهار در قسمت هایی از دشت خوزستان که رقوم کمتری از MWL رودخانه دارند به زیر آب می رود( از جمله زمین های دو طرف قسمت هایی از راه و راه آهن اهواز خرمشهر). اما به مرور زمان طی یکی دو ماه بخشی از آب تبخیر... و با پایین رفتن سطح آب در کارون آب دشت ها هم به رودخانه باز می گردد و دو طرف راه هم تدریجا خشک می شود.
رقوم راه به ضرورت حداقل حدود دو متر بالاتر از زمین طبیعی و در هر کیلومتر راه دو تا سه آبرو برای برقراری تعادل بین سطح آب دوطرف بدنه راه تهیه و اجرا شده است.
نگارنده سال ها به مناسبت کار راهسازی در خوزستان بوده ام. رفت و آمد مکرر عبور و مرور در راه های خوزستان و حوالی مسیر رودخانه کارون این سوال را به ذهن متبادر می کند که اهواز تنها شهر بزرگی در دنیا نیست که در کنار روخانه آب دایم قرار گرفته است. آب رودخانه هایی مانند سن، راین ….هم بر اثر بارندگی بالا و پایین می رود اما بسیاری از آنها یا دیوار ساحلی دارند و یا در تدارک احداث آن هستند.
ارزیابی اقتصادی احدات حدود ۱۰۰ کیلومتر دیوار ساحلی در هر طرف (جمعا و حداکثر ۲۰۰ کیلومتر):
تصویر ۱: مقطع عرضی نوعی حفاط ساحلی دایک یا لوی
تصویر ۲: تصویر نزدیک یک دایک یا لوی اجرا شده در ساحل یک ردوخانه و کاشت درخت در دامنه آن( و رویش گیاه) که از آب شستگی دیواره خاکی جلو گیری می کند.
ابتدا باید یادآور شویم که در حالت فعلی و نبودن دیوار ساحلی چه خساراتی به شهر و منطقه وارد و یا چه هزینه هایی را باید تحمل کرد؟
زمین طبیعی محوطه بیشتر ابنیه عمومی و حتی خانه های ساخته شده توسط مردم با خاک، مصالح منتخب و یا غیر آن ترفیع شده و می شود که در فصل زمستان و بهار مانع ورود آب به خانه ها و …است. اگر مساحت شهر اهواز را کم از کم ۲۰۰ کیلومتر مربع و مساحت قسمت های ترفیع شده را حداقل ۵۰ درصد سطح شهر در نظر بگیریم، تاکنون حدود ۱۰۰ میلیون متر مکعب انواع مصالح روی سطح شهر پخش و در مواردی متراکم و حجم کارهای ساختمانی هم افزایش یافته اما علیرغم این اقدامات و تحمل این هزینه ها، در هر سیل علاوه بر خسارات مالی تعدادی کشته هم به جا می ماند و سامان زندگی کارگری عده ای نابود می شود ( زیتون کارگری را آب فرا می گیرد و...) و البته اینکار تا سال ها ادامه خواهد داشت.
در اینجا یک سوال مهم به شرح زیر می تواند مطرح شود:
حجم عملیات و هزینه تهیه و اجرای یک دیوار ساحلی در دو طرف رودخانه کارون چه مقدار و مبلغ است.
در مطالعه و مرور اولیه فرض می کنیم احداث دو راه فرعی به عرض حداقل ۸ متر در بالا و ارتفاع خط پروژه حداقل ۳ یا ۴ متر با شیب دامنه ۱:۱/۵ متداول و تعبیه یک پله یک متری در میانه دامنه مطرح است.( شبیه یک سد خاکی) با فرض ارتفاع ۴ متر.
سطح این ذوزنقه ها حدود ۷۰ متر مربع در یک طرف و ۱۴۰ متر مربع در دو طرف رودخانه و با فرض ایجاد این دیوار در طول حداکثر ۶۰ کیلومتر و دوطرف ( جمعا ۱۲۰ کیلومتر)، حجم عملیات ۸/۴ میلیون متر مکعب و با ملاحظه انواع پیش بینی نشده ها، ۱۰ میلیون متر مکعب است که در مقایسه با ترفیع سطح شهر توسط مردم و بخش عمومی، به ۱۰ درصد حجم کل آن عملیات نادرست هم نمی رسد. چرا نادرست؟ زیرا به جای جلوگیری از ورود سیلاب به درون شهر هر شهروند ساختمان خود و محوطه را بالا می برد.
تذکر:
الف: راه در تاج این سد خاکی فقط روسازی شنی برای عبور و مرور تراکتور و یا اضطراری ( رویه شنی برای جلوگیری از فرسایش و آب شستگی سطح افقی بالا)
ب: غرس درخت در دو طرف به خصوص طرف رودخانه با هدف تثبیت دامنه
پ: تعبیه پلکان در دامنه به فواصل ۵۰۰ متری یابیشتر برای استفاده کشاورزان و دامداران دو طرف کارون ( مستند به استعلام از کشاورزان ساحل نشین)
ت: تعبیه لوله های حداکثر به قطر ۲۰ سانتیمتر فولادی در بستر برای عبور احتمالی شیلنگ آب موتور پمپ کشاورزان به فواصل لازم و با استعلام از آنها در محل های مورد نظر
ث: احداث راه در منتها الیه حریم تعریف شده برای کارون توسط وزارت نیرو
بیش از این وارد جزییات نمیشوم بالاخره این پروژه را بک مهندس مشاور آب باید مطالعه کند.
شاید احداث یک دیوار نازک بتن مسلح و یا دیوار وزنی بتنی گزینه مرجح باشد.
تذکر ۱- به باور من در هر سیل بیش از هزینه احداث این سد خاکی ساحلی و یا دیوار ...به مردم خوزستان و اهواز خسارت مالی وارد شده و خواهد شد.
این همه غفلت در قرن گذشته محل سوال است.خدا رحم کرده ما فقط یک رودخانه بزرگ در ابعاد کارون داریم.
تذکر ۲- شکل و تیپ احداث دیوار ساحلی درون شهرها با بیرون شهرها متفاوت است. منظر و مرآی دیوار ساحلی درون شهر و مجاور خیابان ها با تیپ پیشنهادی فوق متفاوت خواهد بود.
نکته مهم اینکه با احداث این دیوار موضوع ترفیع خط پروژه راه ها و راه آهن ها و بالا بردن خط پروژه آنها منتفی می شود.
تذکر ۳- نگارنده در گذشته هم چند بار گفت و گو و آخرین بار حدود چهار سال قبل مکاتبه ای با سازمان برنامه ( در مورد اهواز و کارون ) داشتم که به ظاهر استقبال هم شد اما نمی دانم به کجا ارجاع فرمودند.
شاید در واحد اجرایی به علت تراکم امور و کارهای حایز اولویت اصلا دیده نشد. و یا…؟؟شوربختانه بعضی مسئولان امور زیربنایی مادام که مصدر امورند به علت کثرت اشتغال به حرف کسی گوش نمی دهند و چون در کار نیستند کسی به توصیه های مشفقانه آنها گوش نمی کند.
امید آنکه وزارت راه و شهرسازی و وزارت نیرو فکری به حال تعییه دیوار ساحلی رودخانه های مهم در محل های لازم و اولین آنها کارون همچنین جلوگیری از تجاوز به حریم آنها بفرمایند.
