وقتی یک زن تاریخ تهران را ساخت؛ از تاکسیرانی تا آسایشگاه کهریزک

در میان قاجاریه دو دخترِ دو شاهِ قاجاری تقریبا بی همتا و سرآمد بودند یکی تاج السلطنه دختر روشنفکر ناصرالدین شاه بوده و دیگری فخرالدوله دختر مظفرالدین شاه.

در آن دنیای مردانه و فرهنگِ مرد سالار، بسیار جرات و جسارت می طلبیده که دختری تاج السلطنه یا فخرالدوله از آب در بیاید!

نجم السلطنه مادر مصدق، فخرالدوله را برای پسرش محمد مصدق خواستگاری کرده بود، اما مظفرالدین شاه مخالفت کرده تمایل داشت دخترش با خاندان قدرتمندتری وصلت کند و به این جهت فخرالدوله را در چهارده سالگی به عقد محسن خان امین الملک پسر علی خان امین الدوله داد.

زمانی که امین الدوله از صدارت عزل شد، گمان می رفت مانند بسیاری از صدراعظم های معزول قاجاریه، سرنوشت ناگواری چون تبعید یا قتل در انتظار او باشد. اما  فخرالدوله دست بکار شد و به کمک هم شوهر و پدر شوهرش شتافت. علی امینی فرزند فخرالدوله، در خاطراتش از قول مادرش می نویسد:

«روز بعد از حرکت پدر شوهر و شوهرم از اندرون شاه به من خبر دادند که احتمال می رود که شوهر و پدرشوهر شما را از قزوین به اردبیل ببرند و جانشان در معرض خطر باشد. با شنیدن این اخبار، بلافاصله به قزوین حرکت کردم و شبانه وارد آنجا شدم. پدرشوهر و شوهرم، از این ورود ناگهانی من تعجب کردند، ولی ابراز مطالبی که شنیده بودم نکردم. فقط گفتم که من مصمم هستم تا رشت با شما بیایم و بعد مراجعت خواهم کرد. فردای آن روز، قاصدی از تهران رسید که به امر شاه باید فخرالدوله به تهران مراجعت کند. من زیر بار نرفتم قاصدهای متعددی آمدند و مأیوسانه برمی گشتند کار به جای رسید که معتمدالحرم خواجه باشی به قزوین فرستاده شد»

علی امینی در ادامه می نویسد معتمدالحرم خواجه باشی، مادرم (فخرالدوله) را تهدید کرده بود که شاه فرموده اند، اگر اطاعت نکنید و مراجعت نفرمایید، مأمورم به زور شما را برگردانم. مادرم به این تهدید تن در نداد و حتی خواجه باشی را تهدید کرده بود که با کتک و پس گردنی بیرونت می کنم. بالاخره دربار تسلیم شد و مادرم به اتفاق تبعید شدگان به رشت رفت و در املاک خودش در لشته نشاء ساکن شد...

مهدی بامداد می نویسد: «فخرالدوله زنی بود، بلکه می توان گفت مردی بود، بسیار فعال، پشت کاردار، مدیره، مدبره، خیلی مرتب و منظم، اجتماعی، عاقل، با اطلاع از اوضاع مملکتی و جریان روز...».

(امداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، ج۳، ص۱۹۹)

به دورانی که سلسله قاجاریه پایان آمد و رضاشاه قدرت را به دست گرفت. فخرالدوله بزرگترین پناهگاه بازماندگان قاجاری بود از تعرض و خشم رضا شاه.

رضاشاه گفته بود: «قاجاریه یک مرد و یک نیمه مرد داشت، مردش فخرالدوله و نیمه مردش آغامحمدخان قاجار بود».

(رجال عصر پهلوی دکتر علی امینی به روایت اسناد ساواک، ص۱۴)

البته رضا شاه، عباس میرزا را فراموش کرده بود که در حدود سی سال با ادوات و امکانات یک کشور پیشامدرن در مقابل روس ها ایستاد سپس به ترکمنچای تن داد!

 شاید امروزه کمتر راننده تاکسی بداند که بنیان گذار نخستین موسسه تاکسیرانی در تهران زنی بنام فخرالدوله بود. البته یتیم پرور نیز بوده 28 یتیم را با سرمایه خود امکان تحصیل شان را فراهم کرد و نقش اش در شکل گیری آسایشگاه کهریزک برای سالمندان و ده ها امور خیریه...

در جامعه مردسالار ایران، خیلی از پسران به پدر خود افتخار می کنند اما علی امینی از افرادی است که به مادر خود فخرالدوله افتخار می کند.

فخرالدوله پدرش مظفرالدین شاه و برادرش محمدعلی شاه بود به این خاطر، وقتی علی امینی در زمان محمدرضا شاه نخست وزیر شد هر موقع به  پای مطبوعات می پیچید و و مطبوعات را در منگنه می گذاشت دشمنانش می گفتند به هر حال او «خواهرزاده محمدعلی شاه است»!.

اما هر موقع علی امینی از آزادی مطبوعات در کشور دفاع می کرد دوستانش می گفتند به هر حال او «نوه مظفرالدین شاه است» که فرمان اعطای مشروطیت را توشیح کرده و از جد خود الهام گرفته است!