شبکه لجستیک تاب آور برای ایران طراحی شود

افزایش ریسک های ژئوپولتیکی در خاورمیانه در سال های اخیر اگرچه زنجیره تامین حمل و نقل بین المللی را تحت تاثیر قرار می دهد اما می تواند فرصتی برای ارتقای تاب آوری شبکه لجستیک ایران باشد.

به گزارش تین نیوز به نقل از ایرنا، در سال های اخیر، ریسک های ژئوپلیتیکی و امنیتی در منطقه خاورمیانه و پیرامون ایران روندی افزایشی داشته است. این وضعیت، به ویژه با احتمال اختلال در مسیرهای کلیدی دریایی، می تواند زنجیره تأمین و جریان حمل ونقل بین المللی کالا به/ از ایران را تحت تأثیر قرار دهد. در عین حال، همین شرایط فرصتی جدی برای بازطراحی شبکه لجستیک ایران بر مبنای تاب آوری ایجاد کرده است.

نکته محوری این است که به جای تکیه بر یک مسیر، یک بندر یا یک هاب خاص، لازم است یک شبکه چندمسیره و چندمدی طراحی شود؛ شبکه ای که در آن ترکیب هوشمندانه ی مسیرهای دریایی، ریلی و زمینی، وابستگی به هر گلوگاه منفرد را کاهش دهد.

۱. تغییر رویکرد؛ از اتکای تک محور به سبد مسیرها و هاب های مکمل

ساختار فعلی لجستیک ایران، تا حدی متکی بر تعداد محدودی مسیر و نقطه ورودی/خروجی است. این تمرکز، در شرایطی که ریسک های منطقه ای، تحریم ها، محدودیت های بیمه ای و بانکی و مخاطرات امنیتی افزایش یافته، خود به یک ریسک سیستمی تبدیل می شود. هرگونه اختلال در این نقاط محدود، می تواند بخش قابل توجهی از جریان حمل ونقل را دچار وقفه یا افزایش شدید هزینه و زمان کند.

راهکار پیشنهادی، حرکت به سمت طراحی یک «سبد مسیرها و هاب های مکمل» است. در این رویکرد هیچ بندر یا کریدوری به تنهایی نقش نقطه شکست را ندارد؛ مسیرهای مختلف (دریا، ریل، جاده) به صورت مکمل و قابل جایگزینی نسبی طراحی می شوند؛ در صورت وقوع اختلال در یک مسیر، امکان انتقال بار به سایر مسیرها و هاب ها با حداقل توقف فراهم است. این رویکرد، اساس تاب آوری در سطح شبکه است و با منطق حرفه ای حمل ونقل بین المللی کاملا هم خوانی دارد.

۲. مسیرهای دریایی؛ تنوع بخشی به سواحل و هاب های منطقه ای

با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران، مسیرهای دریایی همچنان ستون اصلی تجارت خارجی باقی خواهند ماند، اما شکل استفاده از آن ها باید متنوع و منعطف شود. به عنوان مثال بنادری مانند چابهار، بوشهر، بنادر جزیره ای و سایر بنادر جنوبی می توانند با سرمایه گذاری هدفمند در زیرساخت، تجهیزات بندری، پایانه های کانتینری و خدماتی مانند سوخت رسانی به کشتی ها ، از نقش صرفاً عبوری به هاب های خدماتی و ارزش افزا ارتقا یابند.

ره آورد این سرمایه گذاری، کاهش وابستگی به واسطه های خارجی، افزایش سهم ارزش افزوده لجستیک در داخل کشور، فراهم شدن امکان پاسخ گویی سریع تر در شرایط بحران و استفاده مکمل از هاب ها و بنادر منطقه ای، شبکه هاب های منطقه ای در پیرامون ایران، این امکان را فراهم می کند که بخشی از واردات/صادرات از طریق بنادر منطقه ای با ریسک عملیاتی و بانکی کمتر انجام شود و خدماتی مانند صادرات مجدد، سوئیچ اسناد، انبارش و تجمیع/تفکیک محموله ها در نزدیک ترین نقطه ممکن به ایران انجام پذیرد.

همچنین برای کالاهای حساس یا اساسی، مسیرهای پشتیبان تعریف شود تا درصورت اختلال در یک هاب، جریان حمل متوقف نشود. ترکیب بنادر داخلی و هاب های خارجی، در قالب یک شبکه دریایی مکمل، به مراتب پایدارتر از اتکا به یک نقطه منفرد است.

۳. مسیرهای ریلی و زمینی: ستون فقرات تاب آوری در سناریوهای اختلال دریایی

در سناریوی تشدید ریسک ها یا محدودیت در برخی مسیرهای دریایی، مزیت نسبی ایران در کریدورهای ریلی و زمینی بیش از گذشته اهمیت پیدا می کند. چند محور کلیدی در این حوزه عبارتند از اتصال کامل بنادر جنوبی (به ویژه اقیانوسی) به شبکه ریلی سراسری این اتصال، امکان می دهد کالا پس از تخلیه در بنادر جنوبی، بدون وابستگی به مسیرهای محدود، از طریق ریل به مراکز مصرف و نیز به مرزهای غربی، شمال غربی و شمالی منتقل شود.

کریدورهای شرقی- غربی (نظیر ITI و مسیرهای مشابه)

فعال سازی و ارتقای کریدورهای ریلی و جاده ای که کشورهای آسیای جنوبی و جنوب شرقی را از طریق ایران به ترکیه و اروپا متصل می کنند، می تواند به تنوع بخشی به مبادی و مقاصد کمک کند؛ نقش ایران را به عنوان کشور ترانزیتی تقویت کرده و در شرایط محدودیت دریایی، یک مسیر جایگزین نسبی برای جریان کالا فراهم کند.

کریدورهای شمال- جنوب

تقویت مسیرهایی که ایران را از طریق ریلی و جاده ای به کشورهای حوزه خزر، آسیای میانه و روسیه وصل می کند، می تواند بخشی از بار تجاری را از مسیرهای حساس دریایی به مسیرهای زمینی پایدارتر منتقل کند.
به طور کلی، ریلی سازی بخش بیشتری از حمل ونقل ترانزیتی و صادراتی و اتصال آن به بنادر و مرزهای زمینی، محور اصلی افزایش تاب آوری است.

۴. مرزهای زمینی: تکمیل کننده حلقه شبکه

مرزهای زمینی ایران با همسایگان شرقی، غربی و شمال غربی، بخش مهمی از ظرفیت تاب آوری لجستیک هستند. در چارچوب شبکه پیشنهادی، برخی مرزها می توانند به عنوان درگاه ترانزیت منطقه ای عمل کرده و کالا را بین بنادر کشورهای منطقه و داخل ایران جابه جا کنند. برخی دیگر، ظرفیت اجرای طرح های تهاتر کالا در برابر انرژی و توسعه بازارهای مرزی را دارند و با ارتقای پایانه های مرزی، دیجیتالی سازی رویه های گمرکی و هماهنگی نهادی، می توان زمان توقف کامیون و واگن در مرزها را به طور ملموس کاهش داد.

۵. نقش شرکت های حمل ونقل بین المللی کالای ایرانی

نکته بسیار مهم این است که شرکت های حمل ونقل بین المللی کالای ایرانی، از نظر فنی و تجربی، ظرفیت کار با این شبکه متنوع را دارند. بسیاری از این شرکت ها در سال های اخیر، به صورت عملی با ترکیب مسیرهای دریایی، ریلی و جاده ای، با استفاده از هاب های مختلف منطقه ای و با طراحی راه حل های اختصاصی برای مشتریان توانسته اند حمل ونقل را حتی در شرایط محدودیت و تحریم، ادامه دهند.

آنچه اکنون نیاز است، بیشتر چارچوب مند کردن این تجربیات در قالب یک استراتژی ملی و شبکه طراحی شده است؛ به گونه ای که:

شرکت ها از قبل، سناریوهای جایگزین برای اختلال در مسیرهای اصلی داشته باشند؛ داده ها و تجربیات میدانی این شرکت ها، در سیاست گذاری حمل ونقل و توسعه زیرساخت لحاظ شود؛ ارتباط نزدیک تری میان بخش خصوصی و دستگاه های حاکمیتی حوزه حمل ونقل و گمرک برقرار شود.

ویژگی های یک شبکه لجستیک تاب آور برای ایران

با توجه به آنچه گفته شد، می توان ویژگی های یک شبکه لجستیک تاب آور برای ایران را به صورت زیر خلاصه کرد:

تنوع در مقاصد، مبادی و مدهای حمل ونقل (دریا، ریل، جاده) و پرهیز از هرگونه اتکای تک محور؛

تقویت بنادر داخلی و هاب های چندوجهی برای افزایش ارزش افزوده داخلی و کاهش وابستگی به واسطه ها؛

توسعه و اتصال کریدورهای ریلی و زمینی بین المللی به عنوان پشتوانه ای برای سناریوهای اختلال دریایی؛

به کارگیری نظام مند ظرفیت شرکت های حمل ونقل بین المللی ایرانی در طراحی و اجرای مسیرهای جایگزین؛

هماهنگی سیاستی و نهادی بین دستگاه های مسئول، برای پشتیبانی از این شبکه در سطح مقررات، زیرساخت و رویه ها.

چنین شبکه ای، در صورت استقرار و پایش مستمر، می تواند مبنای تصمیم گیری کارشناسان حمل ونقل بین المللی قرار گیرد و در ارزیابی ریسک و طراحی راهکارهای عملیاتی برای شرایط مختلف منطقه ای، قابل استناد و اتکا باشد.