◄ حمل‌ ونقل کارآمد؛ کلید افزایش سهم کشورها از تجارت جهانی

در ادبیات تجارت بین الملل معمولاً درباره نرخ ارز، تعرفه ها یا توافقات تجاری بسیار صحبت می شود، اما بسیاری از اقتصاددانان معتقدند عامل دیگری وجود دارد که گاه حتی از این متغیرها مهم تر است: کارایی نظام حمل ونقل و لجستیک. در جهانی که زنجیره های تأمین به شدت به زمان و هزینه حساس شده اند، کیفیت زیرساخت های حمل ونقل می تواند مرز میان موفقیت یا شکست صادرات یک کشور باشد.

به گزارش تین نیوز، گزارش های نهادهای بین المللی نیز همین واقعیت را تأیید می کنند. بر اساس گزارش بانک جهانی در شاخص عملکرد لجستیک (Logistics Performance Index)، کشورهایی که سیستم های حمل ونقل و لجستیک کارآمدتری دارند، به طور متوسط سهم بیشتری از تجارت جهانی را در اختیار می گیرند. در نسخه ۲۰۲۳ این شاخص، کشورهایی مانند آلمان، هلند و سنگاپور که در رتبه های بالای لجستیک قرار دارند، از جمله مهم ترین مراکز صادراتی جهان نیز محسوب می شوند.

هزینه ای که رقابت را می بلعد

هزینه حمل ونقل یکی از اصلی ترین اجزای قیمت تمام شده کالا در تجارت بین الملل است. طبق برآورد آنکتاد (UNCTAD) ، هزینه های حمل ونقل و لجستیک در برخی اقتصادهای در حال توسعه می تواند ۲۰ تا ۳۰ درصد ارزش کالاهای صادراتی را تشکیل دهد، در حالی که این رقم در اقتصادهای پیشرفته معمولاً کمتر از ۱۰ درصد است.

«ریکاردو هاوسمن»، اقتصاددان دانشگاه هاروارد و مدیر پیشین مرکز توسعه بین المللی این دانشگاه، معتقد است: «کشورها اغلب تصور می کنند مشکل صادراتشان در نرخ ارز یا تعرفه هاست، در حالی که در بسیاری موارد مشکل اصلی در هزینه های پنهان لجستیک و حمل ونقل نهفته است؛ هزینه هایی که مستقیماً رقابت پذیری کالا را کاهش می دهد.»

به بیان ساده، هر ساعت تأخیر در حمل کالا، هر کیلومتر مسیر اضافی یا هر گلوگاه لجستیکی می تواند قیمت کالا را در بازار جهانی بالا ببرد و خریدار را به سمت رقیب دیگری سوق دهد.

بیشتر بخوانید:

◄ چرا حمل‌ ونقل جاده‌ ای ستون فقرات اقتصاد در بحران‌ هاست؟

◄ جاده هایی که سکوت را شکستند؛ روایت بازسازی مسیرها در سایه جنگ

زمان؛ متغیر حیاتی تجارت

در اقتصاد جهانی امروز، سرعت تحویل کالا تقریباً به اندازه قیمت آن اهمیت دارد. مطالعات بانک جهانی نشان می دهد هر یک روز تأخیر در صادرات می تواند معادل افزایش یک درصدی تعرفه تجاری عمل کند.

این موضوع به ویژه در کالاهای حساس به زمان مانند محصولات کشاورزی، مواد غذایی تازه، قطعات صنعتی و کالاهای فناورانه اهمیت بیشتری دارد. در این حوزه ها، زیرساخت های حمل ونقل سریع مانند شبکه های ریلی کارآمد، بنادر مدرن و سیستم های گمرکی دیجیتال نقش تعیین کننده دارند.

«ژان-فرانسوا آرنود»، کارشناس لجستیک در سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، در یکی از گزارش های این سازمان می نویسد: «رقابت در تجارت جهانی امروز بیشتر از آنکه رقابت میان کارخانه ها باشد، رقابت میان زنجیره های تأمین است. کشوری که زنجیره حمل ونقل سریع تر و قابل پیش بینی تری دارد، مزیت رقابتی پایدارتری ایجاد می کند.»

زیرساخت؛ سرمایه ای برای صادرات

سرمایه گذاری در زیرساخت های حمل ونقل از جمله جاده ها، خطوط ریلی، بنادر و فرودگاه های باری یکی از مهم ترین عوامل تقویت صادرات محسوب می شود. تجربه کشورهایی مانند ترکیه، ویتنام و لهستان نشان می دهد توسعه لجستیک می تواند جهش قابل توجهی در صادرات ایجاد کند. برای مثال ترکیه طی دو دهه گذشته با سرمایه گذاری گسترده در بنادر، شبکه های ریلی و مراکز لجستیکی، توانسته است زمان حمل کالا به بازارهای اروپایی را به طور چشمگیری کاهش دهد. نتیجه این سیاست، رشد چشمگیر صادرات صنعتی این کشور بوده است؛ به طوری که صادرات ترکیه از حدود ۳۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۲ به بیش از ۲۵۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ رسیده است.

بانک جهانی در یکی از گزارش های تحلیلی خود تأکید می کند: «سرمایه گذاری در لجستیک نه تنها هزینه تجارت را کاهش می دهد، بلکه تنوع صادراتی را نیز افزایش می دهد؛ زیرا شرکت ها قادر می شوند کالاهای پیچیده تر و حساس تر به زمان را صادر کنند.»

نقش حمل ونقل در زنجیره ارزش جهانی

با گسترش زنجیره های ارزش جهانی، تولید بسیاری از کالاها میان چند کشور تقسیم شده است. در چنین ساختاری، قطعات یک محصول ممکن است چندین بار میان کشورها جابه جا شوند. بنابراین پایداری و کارایی شبکه حمل ونقل به یک عامل کلیدی در جذب سرمایه گذاری صنعتی تبدیل شده است.

بر اساس گزارش مجمع جهانی اقتصاد (World Economic Forum) ، شرکت های چندملیتی هنگام انتخاب محل سرمایه گذاری، علاوه بر هزینه نیروی کار و مالیات، به شاخص های لجستیکی و دسترسی به شبکه های حمل ونقل نیز توجه ویژه ای دارند.

در واقع کشوری که شبکه حمل ونقل کارآمدتری داشته باشد، نه تنها صادرات بیشتری انجام می دهد، بلکه بخشی از تولید جهانی را نیز جذب می کند.

کاهش هزینه های حمل ونقل با دیجیتالی شدن

تحولات فناوری نیز در حال تغییر قواعد بازی هستند. دیجیتالی شدن لجستیک، استفاده از داده های بزرگ، ردیابی لحظه ای محموله ها و توسعه بنادر هوشمند از جمله روندهایی هستند که می توانند هزینه های حمل ونقل را به طور قابل توجهی کاهش دهند.

در گزارش سال ۲۰۲۴ McKinsey Global Institute آمده است که دیجیتالی شدن زنجیره های لجستیکی می تواند هزینه های حمل ونقل جهانی را تا ۱۵ درصد کاهش دهد و زمان تحویل کالا را نیز به طور قابل توجهی کوتاه کند.

به همین دلیل بسیاری از اقتصاددانان معتقدند رقابت صادراتی در دهه آینده بیش از هر زمان دیگری به کیفیت زیرساخت ها و کارایی لجستیک وابسته خواهد بود.

می توان گفت حمل ونقل صرفاً یک بخش خدماتی در اقتصاد نیست، بلکه یکی از ستون های اصلی رقابت پذیری در تجارت جهانی به شمار می رود. کشوری که بتواند کالا را سریع تر، ارزان تر و قابل پیش بینی تر به بازارهای جهانی برساند، مزیت رقابتی پایدارتری ایجاد خواهد کرد.

به همین دلیل بسیاری از سیاست گذاران اقتصادی در جهان امروز توسعه زیرساخت های حمل ونقل و اصلاح نظام لجستیک را نه یک هزینه، بلکه سرمایه گذاری راهبردی برای افزایش صادرات و رشد اقتصادی می دانند.