◄ چرا توقع داریم شاسی بلند سواران قوانین رانندگی را بیشتر از پراید سواران رعایت کنند؟

وقتی در حال تماشای مسابقات جام جهانی هستیم، بعضی صحنه هایی تکراری توجه ما را جلب می کند. بازیکنانی از کشورهای توسعه یافته و مدرن که در جامعه ای با بالاترین سطح اعتماد اجتماعی زندگی می کنند، در حساس ترین لحظه مسابقه با یک تمارض حرفه ای تلاش می کنند داور را فریب دهند یا دور از چشم داور روی  بازیکن تیم مقابل خطاهای خطرناک و آسیب زا انجام دهند. این تصاویر، سؤال دیگری را بیرون از زمین فوتبال زنده می کند: اگر ثروت، رفاه و زندگی در یک جامعه پیشرفته الزاماً انسان ها را اخلاق مدار نمی کند، پس چرا انتظار داریم راننده ای که پشت فرمان یک شاسی بلند چند میلیاردی نشسته، صرفاً به دلیل ثروتش قانون را رعایت کند؟

سال هاست در ایران این تصور وجود دارد که با افزایش سطح درآمد، تحصیلات یا جایگاه اجتماعی، فرهنگ رانندگی نیز بهبود پیدا می کند. اما کافی است چند دقیقه در بزرگراه های شهر رانندگی کنید؛ خودروهای لوکس را می بینید که از خط اضطرار عبور می کنند، بدون راهنما تغییر مسیر می دهند، روی خط عابر توقف می کنند یا با سرعت غیرمجاز حرکت می کنند. این رفتارها بسیاری را به این نتیجه می رساند که «پول فرهنگ نمی آورد». اما آیا واقعاً مسئله همین است؟ پاسخ احتمالا، پیچیده تر و در عین حال امیدوارکننده تر از این قضاوت ساده است.

اقتصاددانان رفتاری سال هاست نشان داده اند که بیشتر انسان ها نه فرشته اند و نه متقلب حرفه ای. آنچه رفتار ما را شکل می دهد، بیش از شخصیت، «ساختار انگیزه ها» و «قواعد بازی» است. انسان ها زمانی که احساس کنند احتمال شناسایی پایین است، هزینه تخلف ناچیز است و منفعت آن قابل توجه است، راحت تر از مرز قانون عبور می کنند. در چنین شرایطی حتی کسانی که خود را قانون مدار می دانند، برای رفتارشان توجیه پیدا می کنند. مثلا؛  «همه از این مسیر می روند»، «فقط چند دقیقه دیرم شده» یا «این قانون منطقی نیست.»

روان شناسی اجتماعی نیز همین تصویر را تکمیل می کند. انسان ها در موقعیت های مختلف، استانداردهای اخلاقی متفاوتی برای خود تعریف می کنند. راننده ای که در محل کار فردی منظم و مسئولیت پذیر است، ممکن است هنگام رانندگی عبور از چراغ قرمز را نه یک تخلف، بلکه راهی برای صرفه جویی در زمان بداند. همان گونه که فوتبالیست حرفه ای تمارض را بخشی از تاکتیک مسابقه تلقی می کند، برخی رانندگان نیز قانون شکنی را بخشی از «مهارت رانندگی» می دانند.

جالب آنکه این رفتار ارتباط مستقیمی با قیمت خودرو ندارد. خودروی چندصد میلیون تومانی و شاسی بلند چند میلیاردی، هر دو در یک محیط تصمیم گیری حرکت می کنند. تفاوت در ارزش خودرو نیست، تفاوت در محاسبه ذهنی راننده از هزینه و فایده تخلف است.

اگر راننده ای مطمئن باشد که ورود به خط ویژه، توقف دوبله یا سرعت غیرمجاز احتمال اندکی برای جریمه شدن دارد، طبیعی است که منفعت کوتاه مدت را انتخاب کند. در مقابل، اگر احتمال کشف تخلف بالا، جریمه قطعی و هزینه آن سنگین باشد، همان راننده رفتار متفاوتی خواهد داشت.

به همین دلیل است که در بسیاری از کشورهای توسعه یافته، مالک خودروهای بسیار گران قیمت نیز هنگام نزدیک شدن به خط عابر توقف می کند یا ساعت ها در ترافیک پشت چراغ قرمز منتظر می ماند. نه به این دلیل که از نظر اخلاقی انسان متفاوتی است، بلکه چون سیستم به او اجازه نمی دهد قانون شکنی سودآور باشد.

این همان منطقی است که فوتبال حرفه ای را متحول کرد. زمانی نه چندان دور، تمارض، خطاهای عمدی و گل های آفساید بخشی از واقعیت فوتبال بودند. اما با ورود کمک داور ویدئویی (VAR)، فناوری تشخیص عبور توپ از خط دروازه، دوربین های متعدد و بازبینی صحنه ها، قواعد بازی تغییر کرد. فناوری اخلاق بازیکنان را تغییر نداد؛ بلکه احتمال کشف تخلف را افزایش داد و هزینه آن را بالا برد. نتیجه نیز روشن بود و بسیاری از رفتارهای فریبکارانه کاهش یافتند.

ترافیک نیز دقیقاً به همین منطق نیاز دارد. هرچه نظارت هوشمند گسترده تر، جریمه ها قطعی تر، فرآیند اعمال قانون بدون تبعیض و امکان فرار از تخلف کمتر باشد، انگیزه قانون شکنی کاهش می یابد. سامانه های ثبت تخلف، دوربین های کنترل سرعت متوسط، پایش هوشمند تغییر مسیر، کنترل عبور از خط ویژه، تحلیل داده های ترافیکی و حذف مداخلات سلیقه ای، همان نقشی را در خیابان دارند که VAR در فوتبال ایفا می کند.

در مقابل، اگر اجرای قانون وابسته به حضور مأمور، امکان چشم پوشی یا احتمال پایین کشف تخلف باشد، حتی گران ترین خودروها نیز؛ نه به دلیل ویژگی صاحبانشان، بلکه به دلیل ضعف قواعد بازی، به ابزاری برای قانون گریزی تبدیل می شوند

شاید بزرگ ترین خطای ما در تحلیل فرهنگ رانندگی همین باشد که تصور کنیم مشکل اصلی، «کمبود فرهنگ» است. فرهنگ اهمیت دارد، اما فرهنگ زمانی پایدار می شود که توسط نهادها و قوانین کارآمد پشتیبانی شود. هیچ جامعه ای تنها با توصیه اخلاقی، رانندگان قانون مدار نساخته است.

توسعه در حمل ونقل نیز مانند فوتبال، محصول اعتماد به فضیلت انسان ها نیست؛ محصول طراحی هوشمندانه سیستم هایی است که تخلف را دشوار، پرهزینه و کم سود می کنند.

بنابراین، پاسخ این پرسش که چرا برخی رانندگان خودروهای چند میلیاردی قانون را رعایت نمی کنند، در میزان دارایی یا سطح رفاه آنها نیست. ثروت، آگاهی و مسئولیت پذیری را به طور خودکار ایجاد نمی کند. آنچه رفتار را تغییر می دهد، محیطی است که در آن تصمیم گرفته می شود.

راز خیابان های منظم را نباید در رانندگان بهتر جست وجو کرد؛ باید در نظامی جست وجو کرد که اجازه نمی دهد قانون شکنی، سریع تر، ارزان تر و سودآورتر از قانون مداری باشد. درست همان گونه که فوتبال مدرن با تغییر قواعد بازی، فریب را به یک استراتژی پرهزینه تبدیل کرد، آینده ترافیک ایران نیز نه از مسیر نصیحت، بلکه از مسیر حکمرانی هوشمند، نظارت فناورانه و اجرای بی تبعیض قانون خواهد گذشت. این همان نقطه ای است که توسعه واقعی در حمل ونقل آغاز می شود.