فشار همزمان بر کانال پاناما و تنگه هرمز؛ تهدیدی برای تجارت جهانی انرژی

اقتصاد جهانی هم زمان با فشار بر دو گلوگاه دریایی مهم مواجه است؛ کانال پاناما زیر فشار تغییرات اقلیمی و ال نینو قرار گرفته و تنگه هرمز تحت تأثیر بحران ژئوپلیتیک و ناامنی دریایی است. این دو مسیر فقط محل عبور کشتی ها نیستند، بلکه بخشی حیاتی از شبکه انتقال انرژی و کالا در اقتصاد جهانی اند.

به گزارش تین نیوز، کانال اندیشکده حمل و نقل ایران نوشت: اداره کانال پاناما اعلام کرده است که از اوایل سپتامبر، تعداد عبورهای روزانه از حدود ۳۸ به ۳۴ و سپس از ۱۵ سپتامبر به ۳۲ فروند کاهش می یابد. این تصمیم در پی کاهش بارندگی در حوزه آبخیز کانال و نگرانی درباره سطح آب مخازن گرفته شده است. رویترز گزارش داده که بارندگی بین ماه های مه تا اوت حدود ۳۴ درصد کمتر از میانگین بوده و ورودی آب به حوزه آبخیز نیز ۴۴ درصد کاهش یافته است.

اهمیت اقتصادی پاناما فقط به کانتینر و کالاهای مصرفی محدود نمی شود. این کانال مسیر مهم تجارت انرژی میان آمریکا و آسیاست، به ویژه برای LPG، پروپان و LNG آمریکا. افزایش تولید گاز و مایعات گازی آمریکا، جریان انرژی از سواحل خلیج مکزیک به بازارهای آسیایی را بیشتر کرده و پاناما یکی از مسیرهای کوتاه تر این تجارت است. در دوره خشکسالی قبلی، کاهش ظرفیت کانال هزینه حمل VLGCها را به شدت افزایش داد و نرخ حمل پروپان از هیوستون به ژاپن به رکوردهای تاریخی رسید.

این مسئله در سال ۲۰۲۶ اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا تجارت جهانی LNG در سال ۲۰۲۵ به رکورد حدود ۵۶٫۳ میلیارد فوت مکعب در روز رسید و رشد صادرات LNG آمریکا یکی از عوامل اصلی آن بود. بنابراین محدودیت در مسیرهای دریایی صادرکنندگان آمریکایی می تواند فاصله تولیدکننده و مصرف کننده را افزایش دهد.

در طرف دیگر، تنگه هرمز مستقیماً به قلب بازار جهانی نفت و گاز متصل است. در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۱۰ میلیارد مترمکعب LNG از این تنگه عبور کرد؛ رقمی معادل تقریباً یک پنجم تجارت جهانی LNG. حدود ۹۳ درصد صادرات LNG قطر و ۹۶ درصد صادرات LNG امارات نیز از این مسیر می گذرد و برای بخش عمده این گاز، جایگزین مناسبی وجود ندارد.

در بخش نفت نیز پیش از تشدید بحران اخیر، حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده های نفتی در روز از هرمز عبور می کرد؛ معادل حدود یک پنجم مصرف جهانی مایعات نفتی و یک چهارم تجارت دریایی نفت جهان. حدود ۸۰ درصد این محموله ها مقصد آسیایی دارند.

چین، هند، ژاپن و کره جنوبی از بزرگ ترین مصرف کنندگان این انرژی اند و در سال ۲۰۲۴ حدود ۸۳ درصد LNG عبوری از هرمز از کشورهای خلیج فارس به بازارهای آسیایی رفت.

فشار بر پاناما و هرمز هم زمان رخ داده است. در پاناما، عامل اصلی کاهش ظرفیت آب و اقلیم است؛ در هرمز، ریسک امنیتی و ژئوپلیتیکی. *نتیجه مشترک، کاهش ظرفیت مؤثر شبکه دریایی و افزایش هزینه انتقال انرژی است. کشتی ها در چنین شرایطی ناچار به تغییر مسیر، انتظار بیشتر یا پرداخت هزینه بالاتر برای ظرفیت محدود می شوند؛ در نتیجه نرخ اجاره کشتی، سوخت، بیمه و هزینه بنادر افزایش می یابد و قیمت انرژی و کالا تحت فشار قرار می گیرد.

فایننشال تایمز نیز از جهش هزینه های حمل ونقل جهانی در پی ترکیب جنگ و تغییرات اقلیمی در سال ۲۰۲۶ خبر داده است.

بازار انرژی جهانی بیش از گذشته به تجارت دریایی وابسته است. تولید آمریکا و مسیرهای جایگزین می توانند بخشی از شوک را جذب کنند، اما ظرفیت آنها برای جبران سریع اختلال در جریان های خلیج فارس محدود است؛ به همین دلیل بازار نفت و LNG به کوچک ترین نشانه کاهش عرضه واکنش نشان می دهد.

پاناما و هرمز دو شکل متفاوت از آسیب پذیری اقتصاد جهانی را نشان می دهند: یکی در برابر تغییرات اقلیمی و دیگری در برابر تنش های ژئوپلیتیک. اگر محدودیت پاناما انتقال LPG و LNG آمریکا به آسیا را دشوارتر کند و ناامنی هرمز جریان نفت و LNG خلیج فارس را مختل سازد، بازار انرژی هم زمان از دو طرف تحت فشار قرار می گیرد.

پیام اصلی این تحولات آن است که امنیت انرژی فقط به میزان تولید نفت و گاز وابسته نیست؛ امنیت مسیر انتقال نیز اهمیت دارد. ممکن است انرژی در جهان موجود باشد، اما اگر کشتی نتواند آن را با هزینه و ریسک قابل قبول به مقصد برساند، عرضه مؤثر بازار کاهش می یابد.

در نهایت، مسئله فقط عبور چند کشتی کمتر از پاناما یا کاهش تردد در هرمز نیست؛ دو گلوگاه مهم شبکه جهانی انرژی و تجارت هم زمان با کاهش ظرفیت یا افزایش ریسک مواجه شده اند. در اقتصادی که بخش بزرگی از انرژی و کالا از دریا جابه جا می شود، «هزینه مسیر» می تواند به اندازه قیمت خود انرژی در معادلات اقتصادی اهمیت پیدا کند.