◄ گردشگری ایدئولوژیک: هم قدم با تاریخ
بعضی مکانها فقط ویرانه نیستند؛ حافظهی زخمخوردهی بشریتاند. از دشت های جنگزده تا اردوگاههای خاموش، از حرم هایی که زیر آتش ایستادند تا شهرهایی که یکشبه ویران شدند. گردشگری ایدئولوژیک سفری است به همین نقاط؛ جایی که انسان با قدم زدن در میان خرابهها، صدای گذشته را میشنود و با مظلومان همدرد میشود. محمدرضا شیری، کارشناس فلسفه سیاسی و فعال گردشگری، در این گفتگو از تجربهی سفر به بوسنی، کشمیر، سوریه، تایلند و سرزمینهای چپ میگوید و توضیح میدهد که چگونه این سفرها میتوانند جهانبینی انسان را از سطح خبر و شعار بالاتر ببرند.
انسان در رنجی بی پایان غوطه ور است. برخی زندگی را صحنه یک نمایش توصیف کرده اند، که هر کسی نقشی در آن بر عهده دارد. اما گاهی بعضی از این سکانس ها تا حدی تاریک و دردناک است که تا همیشه تاریخ در ذهن بینندگان می مانند و بخشی از حافظه تاریخی بشر می شوند. بعضی از این وقایع به دست انسان شکل می گیرند و بعضی دیگر را طبیعت به انسان تحمیل می کند.
به گزارش سرویس گردشگری تین نیوز، در بعضی موارد در طول تاریخ، مکان هایی که این وقایع بشری رخ داده اند، ثبت و ضبط شده است. گستردگی و تنوع این مکان ها بسیار است، از پهنه یک دشت بزرگ که امروز پر از گلهای وحشی است و راویان تاریخ، آن را محل رویارویی دو سپاه عظیم و جنگی بی رحمانه دانسته اند تا دژ یا قلعه ای مستحکم که بر اثر جنگ یا خشکسالی و حتی شیوع بیماری متروک شده است. گاهی یک یا چندین شهر در اثر یک زلزله تبدیل به مجموعه ای بناهای فروریخته شده اند و گاهی یک شهر بر اثر فوران آتشفشان به صحنه ای آخرالزمانی بدل گشته است. در میان خرابه ها و صدای باد که در گوشت می وزد و صدای راوی تاریخ که وقایع گذشته را یادآوری می کند، صدای خاموش مردمی را می شنوی که زمانی در این شهر خندیدند، گریستند و نفس کشیدند و امروز به فراموشی سپرده شده اند.

فارغ از همه این قصه ها و غصه ها، وقتی در میان بازمانده های بناها قدم می زنی، مجموعه ای از احساسات بر دل و ذهن هجوم می آورد. مجموعه ای از حس شادی، غرور، افسوس و گاهی خشم.
تاریخ را در ذهن و پیش چشم مجسم می کنی و با مظلومان همدردی می کنی و از ظالمان بیزار می شوی. ظلمی که گاهی با تعصب های قومی، مذهبی، نژادی همراه بوده است. جنگ بر سر اثبات برتری یک نژاد یا قوم یا حتی یک دین.
هر چقدر فضا زنده تر باشد بیننده بیشتر می تواند خود را در آن واقعه تاریخی تجسم کند و آن را درک کند. اما واقعا فایده این رفتنها و دیدنها و هم قدم شدن با گذشته در چیست؟ آیا می توان سفر کردن و دیدن فضاهای طبیعی یا بناهایی که مرتبط با وقایع مهم تاریخی اند، به نحوی مرور متفاوت تاریخی جدا از صفحات کتابهای تاریخ دانست؟
وسعت جغرافیایی و موضوعی این سفرهای در جستجوی تاریخ تا کجاست؟ آیا مردم در جهان به این گونه سفرها که در جستجوی رنج بشری هستند، اقبالی دارند؟ این نوع بازدیدها تا چه حد برای مردم جهان جذاب اند؟ آیا مکان ها و وقایعی هستند که باعث شود مردم به واسطه قدرت و جذابیت آن روایت که در دل تاریخش نهفته است، رنج سفر را به کرات به خود بدهند و دوباره و دوباره با قربانیان احساس همدردی کنند و درسهای آن واقعه را برای خود مرور کنند؟ چیزی که در آمارها، گزارش ها و اخبار مربوط به گردشگری مرتبط با این سبک سفرهاست، نشان می دهد که این نوع سفر بدلیل گستردگی تعداد وقایع و گستره آن در جغرافیای جهان و تنوع در انواع انسانی و طبیعی از جذابیت و طرفداران زیادی برخوردار است.
برای روشن شدن این موضوع به گفتگو با محمدرضا شیری نشستم. او کارشناس فلسفه سیاسی و فعال گردشگری است. شیری علاقه زیادی به گردشگری به مکان هایی را دارد که بدلیل یک واقعه انسانی تبدیل به قطب گردشگری شده اند.
در جستجوی معنای گمشده
آقای شیری، بگذارید گفتگو را از اینجا شروع کنیم که اساساً گردشگری ایدئولوژیک چیست و چه تفاوتی با گردشگریهای دیگر دارد؟ این مفهوم از کجا آمده است؟
ببینید، این موضوع اصلاً مربوط به امروز و دیروز نیست. از ادوار بسیار گذشته، انسان دنبال چیزی بوده که گمشدهاش باشد. خود حضرت ابراهیم علیه السلام را در نظر بگیرید؛ برای اینکه به توحید برسد، از خورشید و ماه و ستاره گذشت تا به آن فاعل بزرگ رسید. یا جناب سلمان فارسی را ببینید که اول زرتشتی بود، بعد از خانواده و دیارش کند و در جاهای مختلف ادیان مختلف را گشت تا به پیامبر رسید. این جستجوگری در طول تاریخ بشر وجود داشته. در حوزه سیاسی هم همینطور است. خیلی از خبرنگاران و فعالان را میبینید که با جنبشهای مختلف همراه شدهاند، در آنها غرق شدهاند و حتی کشته شدهاند. مثل چگوارا که شهروند آرژانتینی بود ولی در کوبا جنگید و در بولیوی کشته شد. یا هاوارد باسکرویل، آن مبارز آمریکایی که در مقاومت تبریز در زمان مشروطه با ستارخان و باقرخان جنگید و کشته شد. داریوش شعر معروفی دارد: «ما گر ز سر بریده میترسیدیم / در محفل عاشقان نمیرقصیدیم». اینها همه کسانی هستند که از یک گرایش دیگر بودند ولی به چیزی اعتقاد پیدا کردند و برایش جان دادند.
پس میشود گفت این نوع سفر فقط دیدن مکانهای تاریخی نیست، بلکه نوعی جستجوی حقیقت و معناست؟
دقیقاً. فلسفه سیاسی هم از همینجا شکل میگیرد. همه این ایسمها - نازیسم، فاشیسم، کمونیسم، لیبرالیسم - دنبال این هستند که شما را به سعادت و خوشبختی برسانند. حالا اینها هر کدام یک نخی هستند که یک مسیری را نشان میدهند، ولی به اقتضای زمانه خودشان شاید کمی برسانند و بعد نابود شوند. بشر همیشه سرگشته این مسئله بوده. من در سفرهایم سه گروه عمده را بررسی کردم: چپها، لیبرالها و اسلامگراها. هر کدام از اینها کشورها و نمادهای خاص خودشان را دارند.
در سرزمینهای چپ
از چپها شروع کنیم. شما به کشورهایی سفر کردید که نماد جنبشهای چپ بودند. کدام کشورها و چه دیدید؟
با چپها شروع کردم. یوگوسلاوی، روسیه و چین. یوگوسلاوی که معنایش میشود اسلاوهای جنوبی. رفتم صربستان، سر قبر مارشال تیتو. تیتو برای خودش یک شهر اتمی ساخته بود، شهری ضد هستهای با وسعت عجیب. جالب است که تنها کشوری که الان در اروپا سمپات جدی روسیه است، صربستان است. در چین هم همینطور. اینها همه نمادهای جنبش چپ هستند و هر کدام داستان خودشان را دارند. البته باید این را هم بگویم که انقلاب ایران برای چپها هم خیلی جذاب بود. میشل فوکو برایش نظریه داد. انقلاب ایران در اوج دروازههای تمدن اتفاق افتاد و از نظر مقابله با سرمایهداری در سطحی نبود که قبل از آن کسی دیده باشد.
زخمی که التیام نمییابد
بوسنی یکی از مقاصدی بود که اشاره کردید. ماجرای سربرنیتسا و راهپیمایی «مارش میرا» را برایمان تعریف کنید.
بوسنی برای من خیلی مهم است. در جنگ بوسنی، شهر سربرنیتسا محاصره میشود. مردم در یک کارخانه باتریسازی پناه میگیرند. سازمان ملل میگوید امنیت اینجا با من است، اما شب نیروهای حافظ صلح هلندی عقب میکشند و صربها حمله میکنند. یک قتل عام وحشتناک رخ میدهد. طبق آمار رسمی ۱۱ هزار نفر کشته شدند، اما مسئولین بوسنیایی میگویند ۳۰ هزار نفر. مردها فرار میکنند و زن و بچهها میمانند. سه روز در مسیر کوهستانی پیادهروی میکنند تا به روستای نزوک برسند. مسئول تحقیق و تفحصی برای ما تعریف میکرد که بقایای DNA کسانی را پیدا کردند که در هفت نقطه دفن شده بودند - صربها جنازهها را با بلدوزر جابهجا میکردند تا ردپا گم شود. حالا هر سال در تیر ماه، از همه نقاط دنیا میآیند و از روستای سربرنیتسا پیادهروی میکنند. این راهپیمایی جهانی «مارش میرا» نام دارد. سه روز پیادهروی میکنند و روز سوم به سربرنیتسا میرسند و اجسادی که از سال قبل پیدا شده را تشییع میکنند. حدود ۸ هزار نفر پیدا شدهاند ولی ۳ هزار نفر هنوز مفقودند. از ترکها، ایرانیها، فرانسویها، انگلیسیها و آمریکاییها همه میآیند. این یکی از جاهایی است که خیلی ارزش دیدن دارد. ما سه شهید هم در بوسنی دادیم که جالب است هر سه به دست صربها شهید شدند، نه کرواتها.

از حج، اربعین تا فاطیما؛ آیینهای فراگیر جهانی
شما اشاره کردید که این سفرها و آیینها میتوانند فراگیر و جهانی شوند. غیر از حج و اربعین، نمونه دیگری هم در همین سطح داریم؟
بله، یکی از نمونههای مهم، راهپیمایی و زیارت فاطیما در پرتغال است. هر سال در سالروز واقعه فاطیما، مردم از اقصی نقاط جهان به زیارتگاه فاطیما میروند و این نشان میدهد یک واقعه دینی چگونه میتواند به یک نقطه تلاقی جهانی تبدیل شود. جالب است که در همان سفرها، یکی از دوستان پاکستانی که در پرتغال زندگی میکرد، سوغاتیای از زیارتگاه فاطیما برای یک استاد ایرانی فرستاده بود و آن استاد آن را بسیار مقدس میدانست. این نمونهها در کنار اربعین و حج نشان میدهد آیینهای فراگیر جهانی چگونه آدمها را از کشورها، زبانها و قومیتهای مختلف جذب میکنند و گردشگری دینی و ایدئولوژیک را شکل میدهند.

پیوندی از جنس فرهنگ
کشمیر چه جذابیتی برای شما داشت و چه نسبتی با ایران دارد؟
کشمیر یکی از جذابیتهای خاص است. اینها ایرانیتبارهایی هستند که در آنجا قرار دارند. ایران قدیم همسرش هند بوده و مراودات فرهنگی خیلی عجیبی با هم داشتند. سلسله تیموریان و گورکانیان که در هند حکومت میکردند، باغهای ایرانی در کشمیر ساختند. نگارگریهای ایرانی در آنجا زیاد میبینید. به واسطه فعالان فرهنگی و تجار ایرانی، فرهنگ ما در آنجا نفوذ کرده. اثرش این است که ما کسانی را در آن منطقه داریم که به واسطه انقلاب اسلامی به شدت مجذوب جمهوری اسلامی هستند. اینها همه نشانههای پیوند فرهنگی است. جالب است که اسلام به تایلند هم به واسطه ایرانیها و تجار ایرانی ورود پیدا کرده است، از طریق جاده ادویه و ابریشم. این نشان میدهد فرهنگ چطور میتواند نفوذ کند.
سرزمین لبخندها و تضادها
تایلند چطور؟ آیا می توان در تایلند هم مقصدی در راستای گردشگری ایدئولوژیک یافت؟ به نظر میرسد این کشور با بقیه مقاصد فرق دارد.
سفر به تایلند را استادم پیشنهاد داد. گفت یکی از بهترین کشورها در جذب سرمایهگذاری مستقیم خارجی است. رفتم و دیدم عجب کشوری است. تایلند تنها کشور جنوب شرق آسیاست که مستعمره نشده. «تای» به زبان محلی یعنی آزادی - سرزمین آزادی. قطب بوداییهای جهان است. اما نکته جالبش برای من مدیریت فرهنگیاش بود. در یک مسجد، خانمی با مینیژوپ و لباس کوتاه آمد وضو گرفت، داخل رفت، چادر نمازش را پوشید و نماز خواند. ما حیرتزده نگاه میکردیم. یعنی اینقدر فضا تفکیک شده و مدیریت شده که همه با هر پوششی میتوانند آیین خودشان را داشته باشند. جالب است که اسلام به تایلند به واسطه ایرانیها و تجار راه یافته، از طریق جاده ادویه و ابریشم. این نشان میدهد فرهنگ چطور میتواند نفوذ کند.
جهانبینی حاصل از سفر
شما اشاره کردید که این سفرها یک جهانبینی خاص به انسان میدهد. این جهانبینی چیست؟
گردشگری ایدئولوژیک شما را به یک جهانبینی میرساند که دیگر با شنیدن خبرها ساده منحرف نمیشوید. نه میگویید آمریکا مطلقاً خوب است، نه مطلقاً بد. همان آمریکایی که ترامپ را دارد، مالکوم ایکس را هم دارد. همان آمریکایی که اول قرن نوزدهم دنبال استعمارزدایی بود، آخر قرن بیستم استعمارگر شد. یک روزنامهنگار آمریکایی که در افغانستان و لبنان کار کرده بود، برای من تعریف میکرد که در آمریک بازداشت شده و در بازداشت به او گفته بودند: «هر کثافتی در دنیا هست، اول در آمریکا تست میشود بعد صادر میشود.» این درس بزرگی است. شما با سفر و مطالعه میتوانید ببینید که آمریکا، در آمریکای لاتین چه کرده، در اوکیناوا چه کرده، در هیروشیما و ناکازاکی چه کرده. همین ژاپن که خودش استعمارگر بود و به سه کشور حمله کرد و قتل عام کرد. یا در فلسطین ببینید که در کرانه باختری، اسرائیلیها طبقه بالا و فلسطینیها طبقه پایین زندگی میکنند و با فنس از هم جدا شدهاند. این عقدهها جمع میشود و در هفت اکتبر خودش را نشان میدهد. این سفرها به شما دیدی میدهد که انسانشناسیتان قوی شود و بفهمید روابط فرهنگی چگونه شکل میگیرند، رشد میکنند یا مضمحل میشوند.
در نهایت، فکر میکنید این نوع گردشگری چه فایدهای برای انسان امروز دارد؟
فایدهاش این است که شما را از سطح خبر و شنیدن بالاتر میبرد. شما با دیدن این مکانها، با قدم زدن در خرابهها و شنیدن صدای راوی تاریخ، با گذشته همقدم میشوید. صدای خاموش مردمی را میشنوید که روزی خندیدند، گریستند و نفس کشیدند. و این تجربه، جهانبینی شما را عمیقتر میکند. تاریخ را در ذهن و پیش چشم مجسم میکنید، با مظلومان همدردی میکنید و از ظالمان بیزار میشوید. این سفرها به شما یاد میدهد که هیچ چیز مطلق نیست - نه خوبی مطلق، نه بدی مطلق. و این خودش بزرگترین درس برای انسان امروز است. این بزرگترین دستاورد گردشگری ایدئولوژیک است: اینکه شما بتوانید خودتان یک «معیار» بشوید که تشخیص دهد چه چیزی خوب است و چه چیزی بد، فارغ از اینکه کدام اردوگاه آن را تبلیغ میکند.