◄ برای ایجاد زیرساختهای ترانزیت چه کردهایم؟ / بخش پایانی
به گزارش خبرنگار تیننیوز، از جمله شاخصههای مورد توجه در ایران که میتواند به عنوان مزیت ترانزیتی آن مطرح شود، امنیت و موقعیت جغرافیایی آن است که کشورمان را به عنوان یك مسیر ترانزیتی كوتاه و مناسب مورد توجه صاحبان كالا قرار داده است و توسعه آن میتواند علاوه بر منافع اقتصادی، منافع سیاسی قابل توجهی را نیز برای کشور به ارمغان آورد.
در این بین برخی از کارشناسان حملونقل در یکی از گروههای تلگرامی همزمان با آغاز سال جدید و برنامهریزی برای اهداف ترانزیتی سال 96 به بحث و تبادل نظر در این خصوص پرداختند و به این پرسش پاسخ دادند که آیا در صورت حل
بخش نخست و دوم این گزارش روزهای گذشته منتشر شد، بخش سوم و پایانی آن د ر ادامه میآید.
ساختار بیمار مدیریت ترانزیت؛ نیازمند جراحی
مجید بابایی دبیر انجمن صفی شرکتهای حملونقل ریلی و خدمات وابسته نیز در ادامه گفت: اصولاً هدفگذاری کوتاهمدت باید برگرفته از یک برنامه کلانتر باشد. مثلاً سال گذشته که برنامه ششم تدوین شد خوب بود این سؤال مطرح میشد و نهایتاً بر اساس کار کارشناسی اهداف کمی در داخل برنامه دیده میشد. الآن که ماه اول 96 با احتساب تعطیلات در حال اتمام است صحبت از هدفگذاری برای امسال به نظر کمی دیر شده است.
وی افزود: سال 96 یک اشکال دیگر هم برای کارهای بنیادی دارد آنها اگر برنامه مدون از قبل نداشته باشیم و آنهم انتخابات پیشرو و به کما رفتن دستگاههای اجرایی و در کل اقتصاد کشور است که به نظر امکان خروج از رکود موجود حداقل برای سال 96 چندان عملی نباشد که عملاً بر جریان حملونقل و علیالخصوص بخش ترانزیت بیتأثیر نخواهد بود و لذا اهداف آرمانی و دور از انتظار چندان کمکی نخواهد کرد.
بابایی تأکید کرد: همانطور که قبلاً هم پیشنهاد دادهام موضوع ترانزیت میتواند مهمترین و حیاتیترین درآمد جایگزین نفت باشد؛ اما این مزیت بهسادگی بالفعل نخواهد شد و مستلزم حرکتی فراگیر و فرابخشی است. بعید میدانم مسئله ترانزیت با انواع تهدیدات و مخاطراتی که در پیش روی دارد و با گستردگی و تنوع وظائف و مسئولیتها که در بسیاری از سازمانها و نهادهای دولتی و عمومی و غیردولتی جا خوش کرده بتواند در محدوده مدیریتی وزارت راه و شهرسازی به سرانجام برسد. این وزارتخانه میتواند نقش دبیرخانه ستادی بالادستی را تحت ریاست جمهوری بهخوبی ایفا کند و
از اهرمهای هماهنگی، برنامهریزی و نظارت مذکور جهت تدوین یک برنامه بلندمدت 10 ساله و اجرای آن در قالب برنامههای سالیانه با ذکر شاخصهای رشد مشخص بر عهده گیرد.
این کارشناس با بیان اینکه امروز زیرساختهای حملونقل کشور نسبتاً برای تحقق حمل حدود 50 میلیون تن آماده است، اظهار داشت: اما مسئله ما صرفاً آمادگی زیرساخت نیست بلکه این ساختار مدیریت ترانزیت است که بیمار و نیازمند تجدید ساختار و جراحی است. اینکه در طی همه این سالها یک برنامه بلندمدت برای ترانزیت نداشتهایم، اینکه در قانون برنامه ششم توسعه تلاشی برای شروع حرکتی متفاوت برای ترانزیت نشد همانطور که در پنج برنامه قبلی هم نشد، اینکه در آغاز سال 96 هنوز نمیدانیم هدف مطلوب برای حمل ترانزیت چه میزان است، اینها فقط یک پیام بیشتر ندارد و آن این است
که ترانزیت برای کشور دغدغه نیست و تا زمانی که این موضوع بهظاهر مهم برای مسئولین درجه یک کشور به دغدغه تبدیل نشود نمیتوان انتظار تحول در این بخش را داشت.
بابایی خاطرنشان کرد: البته هم در بخش ریلی و هم بخش جادهای در سالیان گذشته زیرساختهای شبکه حملونقل نسبتاً تکمیل شده است. در حال حاضر در هر دو بخش ریلی و جادهای اضافه ظرفیت هم داریم که از آن بهره کامل هم گرفته نمیشود.
به گفته وی در بخش ریلی در بهترین حالت از 60 درصد ظرفیت آن استفاده میشود و یک واگن باری در شبکه ریلی روزانه متوسط فقط 50 کیلومتر باردار سیر میکند.
این کارشناس همچنین تأکید کرد: اما درمجموع در کل شبکه حملونقل کشور سالی حدود 400 میلیون تن بار جابجا میشود. اگر مسائل عمدتاً غیر حملونقلی ترانزیت در کشور حل شود مطمئن باشید شبکه موجود حملونقل توان جابجایی 50 میلیون تن ترانزیت در سال را خواهد داشت. مجدداً تأکید میکنم مشکل اصلی ترانزیت زیرساخت و شبکه و ناوگان و سختافزارها نیست، مشکل نداشتن برنامه و نقشه راه مشخص است اینها هم به دلیل اولویت اول نبودن ترانزیت برای کشور است.
محمد عیقرلو دبیر فدراسیون حملونقل و لجستیک نیز با تأکید بر اینکه اگر موانع غیرقانونی برداشته شود به سطح حداکثری ممکن خواهیم رسید، گفت: رفع موانع غیرقانونی و فرمایشی ترانزیت مشتقات نفتی به افغانستان بهطور مستقیم، شروع به کار سواپ مشتقات نفتی در تمام نقاط ممکن، احیای ترانزیت نفت گاز از CIS به ترکیه مانند سالهای 78 و 77 از بنادر شمالی به ترکیه و مذاکره با مقامات مسئول در وزارتخانه جهاد و کشاورزی برای مساعدت صدور مجوز محصولات دامی و نباتی ازجمله فعالیتهایی است که باید انجام شود.
وی بیان داشت: رفع مانع برای ترانزیت مواد ناریه که نیاز به مجوز خاص دارد و حذف عوارض غیرقانونی دریافتی، ملزم کردن سازمان غذا و دارو برای صدور مجوز برای ترانزیت الکل برای موارد بهداشتی، کاهش هزینههای دولتی از ترانزیت مشتقات نفتی مانند تن کیلومتر و مابهالتفاوت سوخت ناوگان خارجی از اقلیم کردستان به بنادر تجاری کشور و بالعکس، مساعدت از محل درآمدهای حاصله از ترانزیت به سازمانهای ناظر مانند گمرک و ... از دیگر موانعی است که باید برطرف شود.
غلامحسین امیری از دیگر کارشناسان حوزه حملونقل نیز در این باره تأکید کرد: با توجه به مشکلات پیشروی ترانزیت که
برخی نیاز به اصلاح قوانین مربوطه دارد همانند قانون امور گمرکی، قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، قانون مالیات بر ارزشافزوده و برخی دیگر نیز نیاز به مذاکرات مفصل تیم کارشناسان خبره با مقامات کشورهای همجوار و توافق با آنها دارد همانند محدودیتهای تردد در برخی از مرزها وعدم 24 ساعته بودن مرزها، همچنین ناآرامیهای منطقهای همانند حوادث کشور عراق و ترکیه و جو سیاسی کشورهای آسیای میانه و جو ایجادشده ناخوشایند بر فضای تجاری و ترانزیتی کشور تحت لوای مبارزه با قاچاق که حلوفصل آنها زمانبر و نیازمند عزم ملی است و همچنین با نگاه به آمار ترانزیت
کالا در پنج سال گذشته که حولوحوش 10 تا 12 میلیون تن بوده است متأسفانه تعیین بیشتر از 12 میلیون ترانزیت کالا برای سال 96 معقول به نظر نمیرسد.
مشکل زیرساختی وجود ندارد
مهدی صفری مقدم مدیرکل طرح جامع و مدلهای حملونقل با بیان اینکه برای تحقق هدفگذاری 50 میلیون تن مشکل زیرساختی نداریم، اظهار داشت: در حال حاضر ظرفیتهای خالی برای بیش 50 میلیون تن ترانزیت وجود دارد. در شبکه حملونقل داخلی هم با توجه به عملکرد حملونقل بار 400 میلیون تنی افزایش 10 درصدی عملکرد قطعاً بهراحتی قابل پوشش است اگرچه ممکن است در نقاطی گلوگاههای ظرفیتی داشته باشیم که آنهم با اقدامات نرمافزاری و تمهیدات مدیریتی قابل مرتفع شدن در کوتاهمدت است. لذا از جهت ظرفیت شبکه و زیرساخت تا سطح 50 میلیون تن مشکل اساسی وجود نخواهد داشت.
وی افزود: همچنین با بررسی مشکلات احصا شده ترانزیت مشخص شد بیش از 90 درصد مشکلات از جنس نرمافزاری و مدیریتی بوده و در صورت وجود یک ساختار منسجم و هماهنگ و دارای قدرت کافی برای ایجاد همسویی بین نهادها و بازیگران اصلی و البته در صورت ایجاد یک عزم جدی در همه دستگاهها برای تحقق این مهم، 60 تا 70 درصد مشکلات در کمتر از 6 ماه و مابقی ظرف کمتر از یک سال قابل مرتفع شدن هستند.
این کارشناس حملونقل تأکید کرد: مطالعات انجامشده نشان میدهد؛
- هر تن ترانزیت 150 تا 200 دلار درآمد برای کشور دارد
- پتانسیل ترانزیت از قلمرو ایران ۱۰۰ میلیون تن با کریدورهای موجود است
- ظرفیت زیرساخت و شبکه موجود بدون سرمایهگذاری سنگین برای توسعه زیرساختها و با اقدامات کوتاهمدت نرمافزاری امکان تحقق 50 میلیون تن ترانزیت را فراهم میکند که البته نیازمند عزم ملی و همسویی دستگاههاست
- با مفروضات فوق کسب درآمد 10 میلیارد دلاری (با 50 میلیون تن ترانزیت) و 20 میلیارد دلاری (با 100 میلیون تن ترانزیت) قابل حصول است یعنی چیزی معادل نصف درآمد کشور از محل فروش نفت در سال 95.
به گفته وی با توجه به اینکه برای رسیدن به 50 میلیون تن ظرفیتهای موجود مهیاست و اگر عزم عمومی هم ایجاد شود در کوتاهمدت میتوان به این سطح رسید به نظر هدفگذاری 50 میلیون تن دور از دسترس نیست.
رؤیایی نیاندیشیم
محمدسعیدنژاد، معاون وزیر راه و مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی نیز در مورد درآمد 150 تا 200 دلار در هر تن ترانزیت، گفت: توجه داشته باشیم درآمد ما هزینه صاحب کالا است هرچقدر این رقم را بالا اعلام کنیم ترانزیت مسیر ایران را گرانتر و غیر موجهتر نشان میدهیم. برداشت شخصی من یکسوم این رقم هست.
وی افزود: ظرفیت شبکه از گلوگاههای آن محاسبه میشود. محاسبه ظرفیت شبکه بر مبنای ظرفیت اسمی هر کیلومتر ضربدر طول شبکه و به دست آوردن این عدد که 60 درصد شبکه استفاده نمیشود حتی اگر درست باشد به مفهوم ظرفیت خالی قابلاستفاده برای ترانزیت نیست. طبیعی است اولاً شبکه صرفاً بر اساس تقاضای کالا یا مسافر شکل نمیگیرد ثانیاً هر گره یا کمان برای رعایت استانداردها باید حداقلهایی داشته باشد حتی اگر بالاتر از تقاضا باشد. ثالثاً تقاضا برحسب زمان متغیر است. بهطور مثال ظرفیت خالی شبکه در ایام زمستان در مسیر تهران تبریز را نمیتوان برای حمل یا جابجایی کالا
یا مسافر در مسیر بندرعباس تهران در ایام تابستان استفاده کرد.
این کارشناس حملونقل تأکید کرد: رشد عملکرد از 12 میلیون تن به ارقامی مثل 60 یا 50 حتی 40 میلیون تن یعنی 3 تا 5 برابر در یک سال حتماً رؤیایی است. به نظر من موضوع ظرفیت مسئله اول ما و ترانزیت نیست که باید حل شود بلکه در ترانزیت تقاضای بازار مسئله اولیهای است که باید مورد بررسی قرار بگیرد.
سعیدنژاد بیان داشت: تقاضا با مکانیزمها و عواملی ارتباط دارند که اولاً معمولاً در کوتاهمدت تغییرپذیر نیستند و نیاز به سرمایهگذاری بلندمدت دارند؛ مانند احداث یک پالایشگاه برای یک خوراک خاص. نمیتوان بهسرعت خوراک یک پالایشگاه را تغییر داد یا پالایشگاه جدیدی احداث کرد به همین دلیل در دوره تحریم هم برای برخی کشورها و پالایشگاهها در مورد واردات نفت از ایران استثناهایی قائل شدند. ثانیاً عواملی خارج از اختیار و کنترل ما و صاحبان کالا در آن تأثیر دارند مانند قیمت جهانی نفت یا گوگرد یا ... که شدیداً در ترانزیت تأثیرگذار هستند ثالثاً سهولت تجارت با یک
کشور نقش مهمی در ترانزیت از آن کشور دارد.
وی با رؤیایی خواندن رشد سالانه 30 درصد از رقم 5 میلیون تن در سال 85 به رقم 50 میلیون تن در سال 96 در شرایطی است که تحریمهای سالهای قبل حتی واردات کانتینر را از حدود 3 به 2 میلیون TEU کاهش داده است، تأکید کرد: رؤیایی فکر کردن باعث میشود تصمیماتی بگیریم و هزینههایی بکنیم که به زیان کشور هستند. برای افزایش ترانزیت باید چندوجهی نگاه کرد و به ارزیابی و بررسی تقاضا و بازاریابی با استفاده از اهرمهای تجاری و اقتصادی و سیاسی و در کنار آن رفع گلوگاههای ظرفیتی و همچنان به تسهیل ضوابط و مقررات پرداخت.
آنوش رحام کارشناس امور گمرکی در ادامه با بیان که در سطح کلان سه مورد را مغفول میبینم، اظهار داشت: اولاً تبیین یک اطلس استراتژیک ترانزیت و حملونقل است که با توجه به ظرفیت هر بخش از مرزها و بازارهای منطقهای یک outlook ایجاد کرد تا بتوان اعداد کلی و خیلی دور از ذهن را per zone با ملاحظات و مفروضات سیاسی و بازرگانی هر بخش تدوین کنیم، فکر میکنم در چنین شرایطی بازیگران تأثیرگذار در هر منطقه را هم پیدا کنیم.
وی افزود: بخش بعدی اصلاح نگاه دولت به حملونقل بهعنوان یک صنعت غیرنفتی ارزآور است چهبسا دولت چند سال مثل هر صنعتی به بخش ترانزیت یارانه بدهد تا ایران بتواند بهعنوان یک روت امن باقیمت مطلوب ابتدا در منطقه و رقابت مطرح بشود و آستانه حساس و اثرپذیر فعلی از قیمتهای پایه کامودیتی و محمولات ترانزیتی تأثیرات کمتری بر بازرگانی خارجی ترانزیت بگذارد و بخش نهایی قوانین متقاطع و بروکراسی بیش از حد رژیم تجاری و به تبع آن ترانزیت کشور است.
به گفته وی اجرای سیاستهای TFA و تسهیل تجارت و برنامه CBM و مدیریت مشترک مرزی میتواند به وضع مرزها در دو طرف و فضای سیاسی حاکم بر ترانزیت تأثیر مطلوبی بگذارد.
مهرداد تقیزاده معاون حملونقل وزارت راه نیز گفت: عدد 150 تا 200 دلار دارای محاسبه است همچنین با توجه به اعداد ترانزیت عبوری از کشورهایی که موقعیت ممتازی مثل ما را ندارند و جهشهای سالهای اخیر آنها، عدد 50 میلیون تن رؤیائی نیست؛ اما با توجه به عملکرد فعلی و نگرش رشد تدریجی که در کشور غالب است، این عدد، رؤیائی تلقی میشود.
این کارشناس حوزه حملونقل افزود: ما هماکنون حدود 400 میلیون تن حمل بار داریم و قطعاً ظرفیت اسمی از این بالاتر است.
احمد درخشان مشاور طرح جامع بنادر بازرگانی ایرآن هم در ادامه تأکید کرد: در حوزه تقاضای ترانزیت اینکه بگوییم بین آ و ب اینقدر تجارت وجود دارد و ما وسط راه هستیم پس میتواند از ایران عبور کند ما را بهاشتباه میاندازد. مثلاً روسیه و هند. سؤال اول این است که چرا از ایران نمیگذرد؟ چون شهرهای پرجمعیت و صنعتی روسیه در شمال و نزدیک به دریای بالتیک و سیاه بوده و کاملاً غیراقتصادی است که از مسیرهای ایران گذر کند، منطقی و اقتصادی این است که از راه دریا و به سنپترزبورگ برود که الآن هم میرود.
وی بیان داشت: در مورد چین هم شهرهای بزرگ که تولیدکننده و مصرفکننده در کنار دریای چین و اطراف رودخانه یانگ مستقر هستند، چرا باید چین از مسیر پرزحمت زمینی و یا ریلی کالاها را به اروپا بفرستد یا وارد کند وقتی مسیر دریایی ارزان و مطمئن در اختیار دارد. از طرفی نیز وقتی میگوییم 11 میلیارد تن تجارت بین آ و ب، باید ببینیم این کالاها چیست، بعد در خصوص وسیله و رویه حمل تصمیم بگیریم. حجم عظیم کالاهای وارده به چین مواد معدنی است که ترانزیت و جاده و ریل در این خصوص کار را غیراقتصادی میکند.
این کارشناس حملونقل خاطرنشان کرد: در خصوص حملونقل بهطور کلی فقط جغرافیا نیست که متغیر تصمیم است،
نوع کالا، بستهبندی کالا، ارزش کالا و مسافت حمل عواملی هستند که در انتخاب شیوه حمل تأثیرگذارند. بر این اساس پتانسیل ایران بیشازحد بزرگنمایی شده است. پتانسیل ایران صرفاً برای همسایههای محصور در خشکی است که اقتصادهای ضعیفی دارند؛ بنابراین 50 میلیون تن ترانزیت خیلی خیلی زیاد است.
برای افزایش ترانزیت باید تلاش کرد
در ادامه سعیدنژاد اهمیت و فایده ترانزیت از کشور و ضرورت توجه به آن را مورد تأیید قرار داد و بیان داشت: آنچه مورد بحث و ابهام است مقدار ترانزیت و میزان اثرگذاری آن است و نه اصل موضوع. نظر شخصی من این است که باید در این دو موضوع واقعنگر باشیم و از ایجاد انتظارت آرمانی در خود و دیگران پرهیز کنیم. از زمانی که به دلیل تحولات سیاسی ناشی از فروپاشی شوروی سابق شرایط ترانزیت از کشور فراهم شد، انتظاراتی نظیر جایگزینی درآمد ترانزیت با نفت، درآمد دهها میلیارد دلاری ترانزیت و مواردی از این قبیل مطرح شد.
وی تأکید کرد: طبیعی است که پس از مدتی که این انتظارات برآورده نشود جامعه با سرخوردگی مواجه خواهد شد. کما اینکه در طول بالغ بر ۲۰ سال که از این تحول میگذرد با امکانات و سرمایهگذاریها و تدوین مقررات مختلف ما در حدود 12 میلیون تن ترانزیت داشتهایم فارغ از اینکه این شرایط ناشی از چه عواملی است نمیتوان انتظار داشت ظرف یک سال این رقم را به 60، 50 یا حتی 40 میلیون تن رساند و با همه آرزوی ما رقمی رؤیایی و دست نایافتنی است.
معاون وزیر راه خاطرنشان کرد: همچنین در مورد درآمد ترانزیت نباید روش جدیدی خلق و ابداع کنیم. مشابه بقیه درآمدهای ارزی کشور در صادرات کالا و خدمات میزان ارز وارد شده به کشور اعم از فروش ارز به سیستم بانکی یا بازار آزاد توسط دولت یا بخش خصوصی درآمد صادراتی کشور محسوب میشود این رقم در ترانزیت از میزان ارزی که فورواردر دریافت میکند تا یک تن کالا را در مرز ورودی تحویل بگیرد و در مرز خروجی تحویل بدهد به دست میآید بقیه مطالب خارج از شیوههای مورد قبول محاسبه درآمد ارزی کشور است. تکرار میکنم برای افزایش ترانزیت باید تلاش کرد.