چرا ریل، سلاح خاموش ایران در جنگ اقتصادی و ژئوپلیتیک است؟

افزایش تنش های ژئوپلیتیکی و محدودیت های اعمال شده در حمل ونقل دریایی باعث شده بسیاری از کشورها در سال های اخیر به نقش زیرساخت های زمینی، به ویژه راه آهن، توجه بیشتری نشان دهند؛ موضوعی که ایران نیز از آن مستثنی نیست و می تواند از طریق تقویت خطوط ریلی، یک مزیت راهبردی مهم را به ظرفیت عملیاتی تبدیل کند.

نگاهی به روندها نشان می دهد تحلیل های «هالفورد مکیندر»، جغرافیدان و نظریه پرداز انگلیسی، بیش از یک قرن بعد بار دیگر معنا پیدا کرده است. وی باور داشت هر کشوری که توان ایجاد یک شبکه ریلی منسجم در قلب اوراسیا را داشته باشد، در تعیین آینده سیاسی و اقتصادی جهان برتری خواهد داشت؛ تحلیلی که امروز و در شرایطی که مسیرهای دریایی تحت تأثیر جنگ های تجاری، تحریم های حمل ونقلی، محدودیت های بیمه ای و تهدیدات امنیتی قرار دارد، دوباره خود را نشان می دهد.

برای ایران که بخشی از فشار تحریم ها بر بخش دریایی و بنادر اعمال می شود، داشتن یک مسیر جایگزین پایدار نه یک انتخاب بلکه ضرورتی راهبردی است. برخی از کارشناسان حمل ونقل معتقدند موقعیت جغرافیایی ایران کم نظیر است و کشور می تواند حلقه اتصال شرق به غرب و شمال به جنوب باشد؛ از آسیای مرکزی و روسیه تا قفقاز، ترکیه، افغانستان و پاکستان، همه این مسیرها در صورت اتصال کامل ریلی، ایران را به شاهراه اصلی ترانزیت اوراسیا تبدیل می کنند.

در سال های اخیر طرح های مهمی مانند راه آهن چابهار - زاهدان - سرخس، تکمیل کریدور شمال - جنوب از طریق رشت - آستارا، احیای خط ریلی جلفا - نخجوان، تقویت محور شرق - غرب و توسعه خطوط دسترسی به مرزها تعریف شده و در حال پیشرفت است. این پروژه ها تنها اقدامات عمرانی نیستند، بلکه بخشی از سیاست کلان کشور برای کاهش آسیب پذیری اقتصادی و افزایش قدرت چانه زنی در روابط بین الملل به شمار می روند.

براساس گفته کارشناسان کریدور ریلی، هرچه زیرساخت ریلی قدرتمندتر باشد، وابستگی کشور به مسیرهای دریایی که عمدتاً تحت کنترل قدرت های غربی هستند، کاهش می یابد. تجربه کشورهایی مانند چین و روسیه نشان داده که توسعه حمل ونقل ریلی زمان حمل را کاهش می دهد، هزینه ها را پایین می آورد و زنجیره تأمین را در برابر فشارهای سیاسی مقاوم تر می کند.

چین با ابتکار کمربند - راه (BRI) و روسیه با توسعه راه آهن ترانس سیبری نمونه های روشن از بهره گیری ژئوپلیتیکی از ریل هستند؛ کشورهایی که بخشی از نفوذ اقتصادی خود را از طریق مسیرهای زمینی گسترش داده اند، نه از طریق دریاهای پرمخاطره.

این مسیر برای ایران همچنان باز است و تقویت اتصال های ریلی می تواند سهم ایران از ترانزیت بین المللی را افزایش دهد. در شرایط رقابت شدید قدرت های بزرگ، شبکه ریلی یک ابزار مؤثر و بی صدا برای تثبیت جایگاه کشور در نظم جدید جهانی خواهد بود.

طبق گفته کارشناسان ریلی، باید توجه داشت که عملکرد راه آهن در سال های اخیر مورد قبول نبوده و حتی نتوانسته گام مؤثری برای دستیابی به سهم ۳۰ درصدی حمل بار بردارد. ریشه این مسئله کمبود سرمایه نیست، بلکه بهره وری پایین حمل ونقل ریلی است که مانع تحقق این هدف شده و باید در اولویت اصلاحات ساختاری قرار گیرد.