◄ چرا قطارهای پرسرعت موتور تحول حمل‌ ونقل جهان شدند؟

سرعت بالا در حمل ونقل ریلی طی دو دهه گذشته به یکی از شاخص های اصلی توسعه زیرساختی در جهان تبدیل شده است. بسیاری از کشورها با سرمایه گذاری گسترده در خطوط راه آهن سریع السیر توانسته اند شبکه های حمل ونقل خود را متحول کنند، زمان سفرهای بین شهری را کاهش دهند و سهم ریل را در جابه جایی مسافر افزایش دهند. در این میان، تجربه کشورهای آسیایی و اروپایی نشان می دهد قطارهای پرسرعت نه تنها یک پروژه حمل ونقلی، بلکه ابزاری برای توسعه اقتصادی، یکپارچگی سرزمینی و رقابت با حمل ونقل هوایی محسوب می شوند.

چین؛ پیشتاز بلامنازع قطارهای پرسرعت

به گزارش تین نیوز، چین طی حدود دو دهه گذشته بزرگ ترین شبکه راه آهن پرسرعت جهان را ایجاد کرده است. طول خطوط سریع السیر این کشور اکنون به بیش از ۴۰ هزار و ۴۹۳ کیلومتر رسیده؛ رقمی که به تنهایی از مجموع شبکه پرسرعت بسیاری از کشورهای جهان بیشتر است.

توسعه این شبکه از اواخر دهه ۲۰۰۰ آغاز شد و با سرعتی بی سابقه ادامه یافت. هدف اصلی چین ایجاد یک شبکه گسترده ملی برای اتصال کلان شهرها، مراکز صنعتی و مناطق پرجمعیت بود. خطوط پرسرعت این کشور اکنون شهرهای مهمی مانند پکن، شانگهای، گوانگژو، شنژن و ووهان را به یکدیگر متصل می کنند.

این شبکه علاوه بر کاهش چشمگیر زمان سفر، موجب افزایش تحرک نیروی کار، توسعه گردشگری داخلی و شکل گیری قطب های اقتصادی جدید شده است. بسیاری از مسیرهای پرسرعت چین با سرعت های تجاری بالای ۳۰۰ کیلومتر در ساعت فعالیت می کنند و در برخی خطوط آزمایشی حتی سرعت های بالاتر نیز تجربه شده است.

مدل توسعه چین مبتنی بر سرمایه گذاری گسترده دولتی، انتقال فناوری، بومی سازی تجهیزات و توسعه صنایع ریلی داخلی بوده است؛ رویکردی که باعث شد این کشور امروز نه تنها بزرگ ترین شبکه پرسرعت جهان را در اختیار داشته باشد، بلکه به یکی از صادرکنندگان فناوری و تجهیزات ریلی نیز تبدیل شود.

اروپا؛ شبکه ای گسترده با سابقه ای طولانی

اروپا از پیشگامان توسعه قطارهای پرسرعت در جهان محسوب می شود. نخستین خطوط پرسرعت در این قاره در دهه ۱۹۸۰ با راه اندازی قطارهای TGV فرانسه شکل گرفت و به تدریج به دیگر کشورهای اروپایی گسترش یافت.

در حال حاضر اسپانیا با حدود ۳۹۹۳ کیلومتر خط پرسرعت بزرگ ترین شبکه ریلی سریع السیر اروپا را در اختیار دارد. این کشور با سرمایه گذاری سنگین در زیرساخت های ریلی توانسته شهرهای مهمی مانند مادرید، بارسلونا، سویا و والنسیا را از طریق خطوط سریع السیر به یکدیگر متصل کند.

فرانسه با حدود ۲۷۳۵ کیلومتر شبکه پرسرعت در جایگاه بعدی قرار دارد. قطارهای TGV فرانسه از موفق ترین نمونه های قطارهای پرسرعت در جهان محسوب می شوند و نقش مهمی در رقابت با حمل ونقل هوایی در مسیرهای داخلی این کشور ایفا کرده اند.

آلمان نیز با حدود ۱۶۳۱ کیلومتر خط پرسرعت، شبکه ای گسترده از قطارهای ICE را در اختیار دارد. این خطوط علاوه بر اتصال شهرهای بزرگ آلمان، بخشی از شبکه ریلی سریع السیر اروپا را تشکیل می دهند و ارتباطات بین المللی با کشورهای همسایه را نیز تسهیل می کنند.

در میان کشورهای اروپایی، ترکیه نیز طی سال های اخیر سرمایه گذاری قابل توجهی در توسعه خطوط پرسرعت انجام داده و اکنون حدود ۱۲۳۲ کیلومتر راه آهن سریع السیر در اختیار دارد. خطوط آنکارا–استانبول و آنکارا–قونیه از مهم ترین پروژه های این کشور هستند که سهم ریل را در سفرهای داخلی به طور قابل توجهی افزایش داده اند.

تمرکز فناوری در آسیا و اروپا

نگاهی به نقشه جهانی قطارهای پرسرعت نشان می دهد که توسعه این فناوری عمدتاً در آسیا و اروپا متمرکز بوده است. در این دو قاره، ترکیبی از سیاست های توسعه ای، تقاضای بالای سفرهای بین شهری و برنامه ریزی بلندمدت زیرساختی باعث شده قطارهای پرسرعت به بخشی مهم از سیستم حمل ونقل تبدیل شوند.

در مقابل، در قاره آفریقا تنها مراکش شبکه ای محدود از قطارهای پرسرعت را راه اندازی کرده است. در قاره آمریکا نیز توسعه این خطوط بسیار محدود بوده و هنوز به مرحله بلوغ نرسیده است.

ایالات متحده با وجود پیشرفته بودن زیرساخت های حمل ونقل، تنها حدود ۷۳۵ کیلومتر خط پرسرعت در اختیار دارد. برخی پروژه های مهم این کشور از جمله پروژه قطار پرسرعت کالیفرنیا نیز هنوز به مرحله بهره برداری کامل نرسیده اند و با چالش های مالی و اجرایی مواجه هستند.

نقش قطارهای پرسرعت در تغییر الگوی سفر

تجربه کشورهایی که شبکه های پرسرعت را توسعه داده اند نشان می دهد این خطوط می توانند الگوی سفر را به شکل محسوسی تغییر دهند. در بسیاری از مسیرها، قطارهای پرسرعت توانسته اند سهم قابل توجهی از بازار سفرهای هوایی را جذب کنند.

زمان سفر کوتاه تر، دسترسی آسان به مراکز شهری، کاهش مصرف انرژی و آلایندگی کمتر از جمله مزایای اصلی این نوع حمل ونقل است. به همین دلیل بسیاری از دولت ها توسعه خطوط پرسرعت را به عنوان بخشی از سیاست های حمل ونقل پایدار دنبال می کنند.

ایران؛ پروژه ای که هنوز به مقصد نرسیده است

در ایران نیز ایده توسعه قطارهای پرسرعت از حدود دو دهه پیش مطرح شد. مهم ترین پروژه در این زمینه خط راه آهن سریع السیر تهران–قم–اصفهان است؛ طرحی که با هدف ایجاد نخستین خط پرسرعت کشور آغاز شد.

این پروژه در همان دوره ای کلید خورد که چین توسعه گسترده شبکه پرسرعت خود را آغاز کرده بود. با این حال، در حالی که چین طی این مدت توانست ده ها هزار کیلومتر خط پرسرعت احداث کند، پروژه تهران–قم–اصفهان هنوز به بهره برداری کامل نرسیده است و بخش هایی از آن همچنان در مراحل مختلف اجرا قرار دارد.

کندی روند تأمین مالی، تغییرات مدیریتی، چالش های اجرایی و نبود یک برنامه پایدار برای توسعه فناوری قطارهای پرسرعت از جمله عواملی است که روند اجرای این پروژه را طولانی کرده است.

در حالی که بسیاری از کشورها قطارهای پرسرعت را به عنوان محور اصلی حمل ونقل بین شهری توسعه داده اند، شبکه ریلی ایران هنوز به طور گسترده بر خطوط متعارف متکی است. همین موضوع باعث شده زمان سفرهای ریلی در بسیاری از مسیرها نسبت به استانداردهای جهانی طولانی تر باشد.

ضرورت بازنگری در راهبرد توسعه ریلی ایران

با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران و نقش بالقوه آن در کریدورهای ترانزیتی منطقه، توسعه خطوط پرسرعت می تواند نقش مهمی در ارتقای جایگاه شبکه ریلی کشور داشته باشد. اتصال کلان شهرهایی مانند تهران، اصفهان، مشهد و شیراز از طریق خطوط سریع السیر می تواند سهم ریل در جابه جایی مسافر را افزایش دهد و فشار بر شبکه جاده ای و هوایی را کاهش دهد.

با این حال، تجربه دو دهه گذشته نشان می دهد تحقق چنین هدفی نیازمند برنامه ریزی بلندمدت، تأمین مالی پایدار، انتقال فناوری و ایجاد یک راهبرد مشخص برای توسعه شبکه پرسرعت است.

در شرایطی که بسیاری از کشورهای جهان قطارهای پرسرعت را به ستون فقرات حمل ونقل بین شهری تبدیل کرده اند، تعیین تکلیف پروژه های نیمه تمام و تدوین یک نقشه راه واقع بینانه برای آینده قطارهای پرسرعت در ایران بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است.